هشدار درباره داروهای ناشناس فضای مجازی، محصولاتی که ترکیبات، دوز و حتی سازندهشان مشخص نیست
این وعده درمان به تخت بیمارستان میرسد
گروه گزارش
بازار زیرزمینی فروش داروهای معروف به دستساز، ترکیبی و صددرصد گیاهی، این روزها در شبکههای اجتماعی از یک تخلف صنفی ساده عبور کرده و به چالشی خاموش اما مهلک در حوزه سلامت عمومی تبدیل شده است. در پشت ویترین فریبنده و خوش آب و رنگ صفحاتی که با شعارهای پرطمطراقی مثل معجزه لاغری در ۱۰ روز! درمان قطعی و بدون بازگشت دیابت! یا ترک اعتیاد بدون خماری که امید بیماران مستأصل را نشانه رفتهاند، اغلب تجارتی تاریک و مرگبار جریان دارد؛ تجارتی متکی بر ناآگاهی دارویی جامعه که در آن کپسولها و کرمهای دستساز بهطور مخفیانه با دوزهای کورتون، داروهای روانگردان، آرامبخشهای صنعتی و مواد اعتیادآور تولید میشوند؛ اتفاقی که فقط به مسمومیتهای حاد، صدمه به کبد و کلیه و نارساییهای غددی ختم که نمیشود هیچ، با ایجاد سراب بهبودی، بیمار را از مراجعه به پزشک منصرف میکند و زمان طلایی درمان را به بهای جان او میسوزاند.
معجزه چاقی که روی ویلچر تمام شد
مریم در آستانه جشن عقدش دغدغهاش این شده بود که صورت و اندامش کمی پرتر به نظر برسند. جستوجوهای چند دقیقهای در اکسپلور اینستاگرام، او را به صفحهای با چند ده هزار دنبالکننده رساند؛ صفحهای پر از رضایتهای ویدیویی و قوطیهای بدون نامی که رویشان با برچسب دستنویس نوشته شده بود:«اکسیر گیاهی تثبیت وزن، بدون بازگشت.»
او با بغضی که در گلو دارد، روزهای اول مصرف را مرور میکند و میگوید:«ماه اول انگار معجزه شده بود. اشتهایم چند برابر و صورتم پر شد و همه از تغییرم تعریف میکردند. فروشنده میگفت ترکیب چند گیاه است و عوارضی ندارد. اما از ماه دوم همه چیز عوض شد؛ پوست صورتم کدر و روی گردنم پر از خالهای گوشتی شد. روی پوست شکمم هم خطهای پهن بنفشرنگ افتاد، بعد هم دردهای استخوانی سراغم آمد.»
او با صدایی لرزان از روزی میگوید که دیگر نتوانست از پلههای خانهشان بالا برود:«یک روز صبح موقع بلند شدن از تخت، پاهایم تیر شدیدی کشید طوری که نقش زمین شدم. وقتی امآرآی دادم، دکتر شوکه شد؛ سر استخوان ران هر دو پایم سیاه شده بود. دکتر گفت در این پودرهای چاقی، احتمالاً دوز وحشتناکی از دو داروی ضد التهابی مخلوط شده بوده تا با احتباس آب، فرد را چاق کند. حالا در ۲۸ سالگی، هم زیباییام را از دست دادهام و هم برای راه رفتن محتاج تعویض مفصل هر دو لگن و عصا هستم.»
برای کامران هم اضافه وزن ۲۰ کیلویی و مشغله زیاد کارمندی، انگیزه کافی بود تا فریب تبلیغات یک کانال تلگرامی با عنوان «لاغری ۱۰ کیلو در یک ماه با فرمول دستساز گیاهی طب سنتی» را بخورد. قوطی کپسولهای دستساز بدون پلمب دارویی و با کپسولهای ژلاتینی دستپر، به دستش رسید؛ هر کدام ۳۰۰ هزار تومان.
کامران ماجرا را از روی تخت بخش قلب بیمارستان تعریف میکند و میگوید:«فروشنده میگفت ترکیبی از عصاره چای سبز، قهوه سبز و زیره کوهی است. از همان روز اولی که کپسول را خوردم، اشتهایم کاملاً صفر شد، اما در عوض انرژی کاذب و عجیبی پیدا کردم؛ سه شبانهروز پلک روی هم نگذاشتم. قلبم طوری در سینهام میکوبید که انگار میخواست قفسه سینهام را بشکافد. دستانم مدام میلرزید، دهانم مثل کویر خشک بود و به کوچکترین صدایی پرخاش میکردم.»
او با اشاره به اینکه اوج فاجعه در روز دهم برایش اتفاق افتاد، میگوید:«سر کار یکدفعه حس کردم اکسیژن به مغزم نمیرسد. همکارانم میگویند چشمانم برگشت و کف از دهانم آمد. در اورژانس بیمارستان با شوک الکتریکی و تشخیص آریتمی کشنده بطنی به زندگی برگشتم. در آزمایش سمشناسی مشخص شد داخل این کپسولهای به ظاهر گیاهی، آمفتامین و متآمفتامین (همان ماده پایه شیشه) پر شده بود تا با افزایش وحشتناک متابولیسم، چربی بسوزاند! آنزیمهای کبدم به مرز هزار رسید و الان باید تحت نظر متخصص کبد و روانپزشک برای کنترل عوارض و تپش قلب باشم.»
هیچ دارویی بی عارضه نیست
فاطمه هدایی، متخصص داخلی، در گفتوگو با «ایران» با تشریح پروندههای تلخی، از عوارض وخیم این داروها و تأخیر در تشخیص بیماریهای خطرناک میگوید و تأکید میکند:«هیچ داروی مؤثری در جهان فاقد عارضه نیست و ادعای درمان قطعی و فوری در فضای مجازی، خود یکی از مهمترین نشانهها برای اثبات تقلبی بودن یک محصول است.»
هدایی درباره اینکه عناوینی مانند «داروی دستساز»، «ترکیبی» یا «صددرصد گیاهی» چه معنایی دارند و این عناوین از اعتبار پزشکی مشخصی برخوردارند یا نه، میگوید:«صرفاً دستساز، ترکیبی یا گیاهی بودن یک محصول به معنای ایمن بودن یا اثربخشی آن نیست. ممکن است محصولی حاوی ترکیبات گیاهی باشد، اما این موضوع الزاماً بیخطر یا مؤثر بودن آن را تضمین نمیکند.»
او توضیح میدهد:«آنچه در پزشکی اهمیت دارد، شناخت دقیق ترکیبات دارو، کیفیت مواد اولیه، نحوه تولید، وجود یا نبود ناخالصی، مدت ماندگاری و میزان اثربخشی محصول است. علاوه بر این، هر دارو یا فرآورده درمانی باید برای اثربخشی خود، شواهد علمی معتبر داشته باشد.»
این متخصص داخلی تأکید میکند:«نباید طبیعی بودن را معادل دارو بودن یا بیضرر بودن دانست. محصولی که صرفاً با عنوان گیاهی، ترکیبی یا دستساز در فضای مجازی تبلیغ میشود، نباید با یک فرآورده گیاهی مجاز و استاندارد یکسان تلقی شود؛ چراکه چنین محصولی در صورت نداشتن مجوز و استانداردهای لازم، در عمل فرآوردهای غیرقابل اعتماد است.»
گیاهی بودن دارو تضمینی
برای بیخطری نیست
این متخصص داخلی درباره یکی از رایجترین باورهای نادرست بیماران درباره محصولات گیاهی میگوید:«یکی از خطرناکترین باورهای رایج این است که اگر محصولی گیاهی باشد، میتوان آن را بدون هیچ محدودیتی مصرف کرد و مشکلی به وجود نمیآید. گیاهان نیز حاوی مواد مؤثره و فعال شیمیایی هستند که میتوانند اثر دارویی، عوارض جانبی و حتی مسمومیتهای شدید ایجاد کنند.»
هدایی در مورد محصولات گیاهی غیراستاندارد و نامشخصی که در فضای مجازی یا برخی عطاریها عرضه میشوند، توضیح میدهد:«این محصولات مشخص نیست چه موادی درونشان وجود دارد، دوز مناسب مصرفشان چیست و درصد ترکیباتشان به چه میزان است. همین ابهام و نبود استاندارد، مسألهساز است و میتواند عوارض جبرانناپذیری برای افراد ایجاد کند.»
این متخصص داخلی در مورد تفاوت یک داروی گیاهی مجاز و استاندارد با محصولات ناشناس فروخته شده در صفحات مجازی میگوید:«داروی گیاهی مجاز، دارای قابلیت شناسایی، کنترل کیفیت دقیق و نظارت کامل بر فرآیند تولید است. در این فرآوردهها کاملاً مشخص است که چه شرکتی دارو را تولید کرده و ترکیبات آن با چه دوز و مقداری در محصول وجود دارد. در مقابل، در محصولات ناشناسی که در فضای مجازی عرضه میشوند، حتی هویت تولیدکننده هم مشخص نیست و میزان و دوز مواد مؤثره موجود در آنها نامعلوم است. اینجا مسأله فقط گیاهی بودن یک محصول نیست؛ موضوع اصلی این است که بدانیم دقیقاً چه ترکیبی، با چه دوزی، توسط چه فرد یا شرکتی و تحت چه استاندارد و نظارتی تولید شده است.»
خطر خرید دارو
بدون معاینه و نسخه پزشک
این متخصص داخلی با اشاره به خطرات خرید دارو بدون معاینه، تشخیص پزشک و نسخه تخصصی میگوید:«دارو باید همواره بر اساس تشخیص دقیق بیماری و متناسب با شرایط بالینی هر فرد انتخاب شود، نه صرفاً برای فرو نشاندن یا از بین بردن یک علامت ظاهری. برای مثال، علائمی مانند کاهش وزن، تپش قلب یا ریزش مو ممکن است نشانهای از یک بیماری پنهان باشند؛ در حالی که در فضای مجازی، محصولاتی را بدون بررسی علت اصلی و صرفاً برای سرکوب همین علائم تبلیغ میکنند.»
هدایی میگوید:«زمانی که پزشک دارویی را تجویز میکند، فاکتورهای متعددی مانند سن بیمار، بیماریهای زمینهای، وضعیت عملکرد کبد و کلیهها و همچنین داروهای مصرفی همزمان او را برای پیشگیری از تداخلات دارویی در نظر میگیرد. بنابراین خوددرمانی و مصرف داروهای اینترنتی میتواند بیمار را با عوارض ناخواسته یا تداخلات دارویی خطرناک مواجه کند.»
او توضیح میدهد:«یکی از بزرگترین خطرات این اقدام، تأخیر در تشخیص بیماری اصلی است؛ چون این داروها ممکن است موقتاً برخی علائم را پنهان کنند و باعث شوند روند تشخیص و درمان بهنگام بیماری زمینهای به تعویق بیفتد.»
ترکیبات ناشناخته و خطرناک
در داروهای غیرمجاز
هدایی، درباره ترکیبات ناشناخته یا خطرناکی که ممکن است در داروهای دستساز و غیرمجاز وجود داشته باشد، میگوید: «نوع ترکیبات غیرمجاز به هدف و ادعای مصرف آن محصول بستگی دارد. برای نمونه، در فرآوردههایی که با عناوینی مثل لاغری یا تقویت قوای جنسی تبلیغ میشوند، گاهی از مواد مؤثره شیمیایی کنترل نشده، کورتونها یا ترکیبات محرک و اعتیادآور استفاده میشود که مصرفکننده را با وابستگی دارویی مواجه میکند. علاوه بر این، به دلیل رعایت نشدن اصول بهداشتی و غیراستریل بودن فرآیند ساخت، این محصولات ممکن است حاوی آلودگیهای میکروبی، قارچی یا فلزات سنگین و ناخالصیهای خطرناک شیمیایی باشند. مسأله و خطر اصلی در محصولات ناشناس دقیقاً همین است که نمیتوان مشخص کرد چه مادهای درون آنها وجود دارد؛ در واقع، همین ابهام درباره ترکیب واقعی محصول است که آن را کاملاً غیرقابل اعتماد و پرخطر میکند.»
این متخصص داخلی درباره ادعای فروشندگان مبنی بر کاملاً طبیعی، بدون عارضه و تضمینی بودن محصولاتشان میگوید: «این دست ادعاها بیش از آنکه بر پایههای علم پزشکی استوار باشد، زبان تبلیغات و بازاریابی است. در علم پزشکی هیچ دارویی وجود ندارد که کاملاً بدون عارضه باشد یا برای همه افراد بدون استثنا مناسب باشد؛ هر ماده درمانی پتانسیل بروز عوارض جانبی را دارد و پاسخ بدن افراد به داروها نیز کاملاً متفاوت است.»
هدایی تأکید میکند: «عباراتی مانند بدون هیچگونه عارضه، صددرصد طبیعی، تضمینی، مناسب برای همه و درمان قطعی، صرفاً ترفندهای تبلیغاتی هستند و هر زمان برای محصولی از چنین واژگانی استفاده شود، باید به سلامت و اصالت آن دارو شک کرد.»
گروههای پرخطر و دام خوددرمانی
او درباره اینکه کدام گروهها بیشتر در معرض آسیبهای ناشی از مصرف این فرآوردهها قرار دارند، میگوید: «آسیبپذیرترین افراد در برابر این داروها، کودکان، سالمندان، زنان باردار و شیرده و همچنین مبتلایان به بیماریهای مزمن از جمله بیماریهای قلبی، دیابت و نارساییهای کبدی و کلیوی هستند.»
هدایی توضیح میدهد: «این گروههای پرخطر بههیچوجه نباید داروهایی را که از اصالت و سلامت آنها اطمینانی ندارند، خودسرانه مصرف کنند. این افراد فقط باید از داروهایی استفاده کنند که مستقیماً توسط پزشک معالج تجویز شده است، نه فرآوردههایی که بر اساس توصیه اطرافیان یا تبلیغات اینترنتی پیشنهاد میشود.»
این متخصص داخلی با تأکید دوباره بر خطر پنهانسازی علائم، میگوید: «یکی از جدیترین خطرات این محصولات، فرو نشاندن موقت نشانههای ظاهری بیماری است؛ در حالی که علت اصلی بیماری همچنان در بدن فعال است. زمانی که علائم بیمار بهصورت کاذب فروکش میکند، مراجعه فرد به پزشک به تعویق میافتد و این اتفاق باعث پیشرفت بیماری شده و درمان آن را در آینده بسیار پیچیدهتر میکند.»
هدایی درباره اینکه چرا وعدههایی مثل اثر فوری و درمان بدون بازگشت باید زنگ خطری برای مصرفکننده باشد، میگوید: «علم پزشکی بر پایه شواهد تجربی، احتمالات و تفاوت در پاسخهای بیولوژیکی افراد به درمان عمل میکند، نه ادعاهای مطلق و یکسان. بنابراین هرگاه در تبلیغ دارویی از این قبیل واژهها استفاده شود، بیمار باید پیش از هرگونه تهیه یا مصرف، نسبت به اصالت محصول حساس باشد و حتماً با پزشک معتمد مشورت کند.»
او در خصوص انتشار تصاویر قبل و بعد، تبلیغات چهرههای مشهور یا نظرات رضایتبخش کاربران در فضای مجازی میگوید: «این دست تصاویر و اظهارنظرها هرگز نشاندهنده اعتبار پزشکی یک محصول نیستند و صرفاً ترفندهایی برای جذابتر کردن تبلیغات به شمار میروند. این تغییرات ظاهری ممکن است ناشی از عوامل دیگری باشد؛ حتی تفاوت در زاویه دوربین، نور یا تکنیکهای ویرایش عکس میتواند تصویر را بهکلی تغییر دهد. بنابراین تجربه فردی یا تصاویر تبلیغاتی بههیچوجه قابل استناد نیست و نمیتواند جایگزین مطالعات دقیق بالینی، ارزیابیهای ایمنی، آزمایشهای سمشناسی و نظارت نهادهای رسمی غذا و دارو شود.»
اعتمادسازی
با تیک آبی و چهرههای مشهور
این متخصص داخلی، با رد این باور که تعداد دنبالکنندگان بالا، تیک آبی یا تبلیغ محصول توسط چهرههای مشهور، دلیلی بر سلامت و مجاز بودن یک محصول است، میگوید: «شمار دنبالکنندگان، تیکهای تأیید و نشانهای شبکههای اجتماعی هیچگونه اعتباری برای سلامت و اصالت یک فرآورده دارویی ایجاد نمیکنند. مصرفکنندگان باید به تخصص و صلاحیت علمی فردی که درباره دارو صحبت میکند نیز توجه داشته باشند. اظهارنظرها و توصیهها زمانی ارزش استناد دارند که از سوی پزشک، داروساز یا متخصصان حوزه سلامت ارائه شوند. اگر فردی بدون داشتن کمترین دانش و سررشته در علوم پزشکی و دارویی به تبلیغ یا اظهارنظر درباره یک محصول بپردازد، این اقدام کاملاً زیر سؤال است و مخاطبان نباید چنین تبلیغاتی را ملاک اطمینان و تأیید دارو قرار دهند.»
هدایی درباره پیامدهای خطرناک قطع خودسرانه داروهای تجویزشده و جایگزین کردن آنها با فرآوردههای تبلیغاتی فضای مجازی میگوید: «این اقدام بیتردید میتواند عواقب جبرانناپذیری به همراه داشته باشد و بیماری را بهشدت وخیم کند. ما متأسفانه با نمونههای تلخی در میان بیماران مواجه بودهایم؛ از جمله بیماری که مبتلا به سرطان پستان بود، اما روند درمان علمی و مصرف داروهای خود را قطع کرده و به مصرف داروهای به اصطلاح گیاهی تبلیغشده در فضای مجازی روی آورده بود. این بیمار پس از مدتی با ضایعات بسیار وسیع، پیشرفته و متاستاز مراجعه کرد؛ وضعیتی که در عمل روند درمان او را بسیار پیچیده، دشوار و کماثر کرده بود. این هشدار در خصوص بیماریهای مزمن و خاموش مانند فشار خون بالا و دیابت هم بسیار جدی و حیاتی است؛ بنابراین بیماران بههیچوجه نباید هیچ فرآورده تبلیغاتی، دمنوش یا داروی دستسازی را بدون نظارت و هماهنگی پزشک معالج، جایگزین پروتکل اصلی درمانی خود کنند.»
هدایی با اشاره به اینکه افرادی به دلیل هزینههای بالای درمان، شرم از مراجعه حضوری یا دشواری دسترسی به متخصص، به خرید اینترنتی دارو روی میآورند، میگوید: «تا حدی میتوان شرایط این افراد را درک کرد؛ با افزایش هزینههای درمانی و مشکلات معیشتی، طبیعی است که افراد به دنبال راههای کمهزینهتر و سادهتر باشند، اما باید توجه داشت که خرید یک محصول ناشناس و غیرمجاز، راهکاری اقتصادی نیست؛ چراکه در آینده ممکن است به دلیل بروز عوارض جانبی شدید، مسمومیتها یا پیشرفت بیماری، هزینههای جسمی و مالی بسیار سنگینتری را به فرد تحمیل کند.»
این متخصص داخلی با این توصیه که اگر مراجعه حضوری برای بیماری دشوار یا معذبکننده است، میگوید: «افراد دستکم از بستر مشاوره پزشکی یا داروسازی آنلاین معتبر استفاده کنند؛ امروزه بسیاری از پزشکان و متخصصان از طریق سامانههای مجاز و رسمی در دسترس هستند و میتوان درباره علائم و داروها با آنها مشورت کرد. شهروندان باید به خاطر داشته باشند هر وقت محصولی وعده درمان سریع، قطعی و بدون عارضه داد، این ادعا دقیقاً باید بهعنوان یک نشانه هشدار، فرد را به تحقیق بیشتر، پرسشگری و تردید جدی وادارد.»
این متخصص داخلی درباره نقش سواد سلامت و سواد رسانهای در کاهش گرایش مردم به این محصولات فریبنده، میگوید: «ارتقای سطح سواد سلامت به فرد کمک میکند تا زمان مناسب برای مراجعه به پزشک را بشناسد، پرسشهای درستی پیرامون روند درمان خود مطرح کند و متوجه شود چه ادعاهایی از نظر علم پزشکی نامعقول و غیرمنطقی هستند.»
هدایی توضیح میدهد: «از سوی دیگر، سواد رسانهای این توانمندی را به مخاطب میدهد که مرز میان اطلاعات معتبر علمی و تبلیغات سودجویانه تجاری را به درستی تشخیص دهد. هنگامی که یک آگهی تبلیغاتی وعده «۱۰۰ درصد تضمینی و بدون کوچکترین عارضه» میدهد، فردی که از آگاهی سلامت و بینش رسانهای برخوردار است، بهجای تصمیمگیری هیجانی، بلافاصله پرسشهای بنیادین میپرسد؛ اینکه شواهد بالینی این ادعا کجاست، چه ماده مؤثرهای در این محصول به کار رفته و کدام نهاد معتبر بهداشتی آن را تأیید کرده است.»
برش
هشدار سازمان غذا و دارو درباره نسخههای آنلاین و بیشناسنامه
سازمان غذا و دارو نسبت به گسترش نسخهپیچی آنلاین و سوءاستفاده از عناوین پزشکی در فضای مجازی هشدار داد. به گفته مدیرکل دفتر بازرسی این سازمان، هیچ تبلیغ یا معرفی دارویی نباید به تجویز مستقیم برای افراد تبدیل شود، همچنین مسیرهای غیررسمی و داروسازیهای ناشناخته، حق نظارت و کنترل کیفیت را از سیستم سلامت سلب میکنند. سازمان غذا و دارو در واکنشی رسمی به روند فزاینده تبلیغات دارویی در شبکههای اجتماعی، بر تفاوت بنیادین میان اطلاعرسانی عمومی و تجویز دارویی تأکید کرد.
سعید مهرزادی، مدیرکل دفتر بازرسی و مدیریت عملکرد سازمان غذا و دارو با اشاره به اینکه حتی داشتن عناوین و مدارک پزشکی نیز بهتنهایی متضمن صحت ادعاهای دارویی در فضای آنلاین نیست، اعلام کرد: «تجویز دارو نیازمند شناخت دقیق وضعیت بالینی بیمار توسط پزشک است؛ بهخصوص در گروههای حساسی چون کودکان و نوجوانان، اتکا به اطلاعات محدود و عمومی میتواند خطرات جبرانناپذیری داشته باشد.»
او با اشاره به مسئولیت حقوقی مشترک شرکتها و چهرههایی که برای محصولات ناشناخته تبلیغ میکنند، عرضه دارو خارج از کانالهای رسمی را پاشنه آشیل نظارت بر اصالت و سلامت فرآوردهها خواند و گفت: «دسترسی به فرآوردههای درمانی باید صرفاً از مجاری قابل رهگیری انجام شود تا سلامت عمومی فدای بازارهای غیررسمی نشود.» همچنین شهرام شعیبی، مدیرکل امور فرآوردههای طبیعی، سنتی، مکمل و شیرخشک سازمان غذا و دارو با اشاره به رشد قارچگونه صفحات فروش مکملها و داروهای دستساز و گیاهی در فضای مجازی، تأکید میکند که هیچ مرجعی جز داروخانه مجاز به توزیع داروی گیاهی نیست. او با تأکید بر تفکیک میان گیاه دارویی و داروی گیاهی توضیح میدهد: «تبدیل فرآوردهها به شکل دارویی، نیازمند فرمولاسیون علمی و استانداردهای داروسازی است. عرضه این محصولات در بستر اینترنت فقط زمانی وجهه قانونی و بهداشتی دارد که به طورمستقیم از طریق درگاههای متصل به داروخانهها و تحت نظارت مستقیم مسئول فنی انجام شود. از این رو، هرگونه ادعای درمان، ساخت کپسول یا عرضه داروهای ترکیبی در کانالهای غیررسمی، مصداق فروش غیرقانونی و پرخطر تلقی میشود.»
