شیما جهان‌بخش
گروه ایران زمین

 
 
بعد از سال‌ها، پنبه بار دیگر به بخشی از زمین‌های کشاورزی گلستان بازگشته است؛ اما این‌بار مسأله فقط افزایش سطح زیرکشت نیست. پرسش اصلی این است که آیا می‌توان محصولی را که به ‌دلیل هزینه بالای تولید و دشواری برداشت، به‌تدریج جای خود را به کشت‌های رقیب داده بود، دوباره به یک انتخاب اقتصادی برای کشاورز تبدیل کرد؟
پنبه سال‌ها یکی از محصولات مهم کشاورزی گلستان بود، اما افزایش هزینه‌های تولید، دشواری برداشت و جذاب‌تر شدن برخی کشت‌های رقیب، سطح زیرکشت آن را کاهش داد. پشت این تغییر، بیش از هر چیز یک تصمیم اقتصادی قرار داشت؛ کشاورزی که باید میان محصولی پرهزینه و کشت‌هایی با بازده مطمئن‌تر، یکی را انتخاب می‌کرد.
حالا برای تغییر این معادله، توسعه «کشت قراردادی پنبه» از سوی دولت در دستور کار قرار گرفته؛ مدلی که قرار است بخشی از ریسک تولید را از دوش کشاورز بردارد. در این شیوه، پیش از آغاز کشت، میان کشاورز و طرف قرارداد درباره بخشی از نیازهای تولید و مسیر فروش محصول، از تأمین نهاده و خدمات فنی تا خرید محصول در پایان فصل، توافق می‌شود. به این ترتیب، قرار است رابطه میان مزرعه و بازار از ابتدای تولید شکل بگیرد، نه زمانی که محصول برداشت شده و کشاورز تازه باید برای فروش آن تصمیم بگیرد.
امسال این طرح در هزار هکتار از اراضی گلستان با مشارکت شرکت «پیشگامان پایدار» در حال اجراست. برای برنامه احیا و توسعه زراعت پنبه نیز ۱۳۰ میلیارد ریال اعتبار از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی به استان اختصاص یافته است. با این حال، این اعداد به ‌تنهایی نمی‌توانند موفقیت طرح را تضمین کنند. آزمون اصلی زمانی آغاز می‌شود که فصل کشت و برداشت به پایان برسد و کشاورز هزینه‌های تولید را در برابر درآمد حاصل از فروش محصول قرار دهد.

احیای پنبه از مزرعه تا بازار
ابراهیم هزارجریبی، رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان، در گفت‌وگو با «ایران» از تدوین و اجرای برنامه احیا و توسعه زنجیره تولید پنبه در استان خبر می‌دهد؛ برنامه‌ای که قرار است احیای این محصول را به افزایش سطح زیرکشت محدود نکند و حلقه‌های تولید، فرآوری و بازار را به یکدیگر نزدیک‌تر کند.
هزارجریبی با اشاره به جایگاه پنبه در اقتصاد کشاورزی گلستان می‌گوید:«این محصول به دلیل نقش خود در تولید، اشتغال و ایجاد ارزش افزوده، از محصولات مهم استان به شمار می‌رود و احیای آن نیازمند برنامه‌ای است که مجموعه زنجیره تولید، از مزرعه تا فرآوری و بازار را دربرگیرد.»
به گفته این مسئول، یکی از محورهای اصلی این برنامه، توسعه کشت قراردادی است؛ شیوه‌ای که می‌تواند بخشی از دغدغه‌های تولیدکنندگان را در فرآیند تولید کاهش دهد، چرا که در آن، ارتباط میان کشاورز و بخش‌های مختلف زنجیره، از تأمین نهاده و حمایت‌های فنی تا بازار مصرف از ابتدای کار شکل می‌گیرد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان با تأکید بر اینکه در سال زراعی جاری برای اجرای برنامه احیا و توسعه زراعت پنبه، ۱۳۰ میلیارد ریال اعتبار از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی به استان اختصاص یافته است، می‌افزاید:«در همین چارچوب، کشت قراردادی پنبه با مشارکت شرکت «پیشگامان پایدار» در سطح هزار هکتار از اراضی استان در حال اجراست.»

کشت قراردادی اولین گام
در مسیر احیای زنجیره تولید
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گلستان، کشت قراردادی را اولین گام در مسیر احیای زنجیره تولید پنبه می‌داند و معتقد است: «برای رسیدن به نتیجه پایدار، مجموعه‌ای از اقدامات مکمل نیز ضروری است. با پیگیری‌های انجام شده، افزایش بهره‌وری، حمایت از تولیدکنندگان و تقویت زیرساخت‌های مورد نیاز تولید و فرآوری در کنار کشت قراردادی دنبال خواهد شد تا ارتباط میان حلقه‌های مختلف این زنجیره تقویت شود.»
هزارجریبی با اشاره به سابقه پنبه در گلستان، احیای این محصول را نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و حمایت مستمر از تولیدکنندگان می‌داند و می‌گوید:«برای بازگشت پنبه به جایگاه خود، باید میان کشاورز، تشکل‌های تولیدی، صنایع مرتبط و دستگاه‌های اجرایی همکاری نزدیک‌تری شکل بگیرد.»

 اجرای واقعی کشت قراردادی وابسته به تأمین منابع مورد نیاز
با این حال، فاصله میان یک قرارداد روی کاغذ و قراردادی که بتواند رفتار اقتصادی کشاورز را تغییر دهد، کم نیست. محمدرضا جامی، مدیرعامل تعاون روستایی گلستان نیز نقطه اصلی این فاصله را در تأمین منابع مالی و تعهد خریدار می‌بیند.
او در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید:«اگر قرار باشد کشت قراردادی به معنای واقعی اجرا شود، منابع مورد نیاز برای تأمین بذر، کود، سم، ماشین‌آلات و دیگر هزینه‌های تولید باید در اختیار کشاورز قرار گیرد و در پایان فصل نیز خریدار به تعهد خود برای خرید محصول عمل کند.»
جامی تأکید می‌کند:«بدون پشتیبانی مالی در ابتدای زنجیره و وجود خریدار متعهد در انتهای آن، قرارداد نمی‌تواند اطمینان لازم را برای تولیدکننده ایجاد کند.»
مدیرعامل تعاون روستایی گلستان با اشاره به تجربه این مجموعه در تأمین نهاده و خرید و فروش محصولات کشاورزی می‌گوید:«طی ۳ سال گذشته، هر سال حدود ۱۵۰ تا ۲۵۰ میلیارد تومان منابع از محل بانک کشاورزی و بانک توسعه تعاون وارد استان شده و در اختیار شبکه تعاون روستایی قرار گرفته است؛ با این حال بخش عمده این منابع صرف خرید و تجارت محصولات کشاورزی شده است و برای اجرای کشت قراردادی واقعی، باید منابع مشخصی از ابتدای فصل برای حمایت از کشاورز اختصاص یابد.»
 صرف انعقاد قرارداد نمی‌تواند موفقیت کشت را تضمین کند
اهمیت تعهد خریدار برای جامی، تنها یک ملاحظه نظری نیست؛ او به تجربه یکی از طرح‌های کشت قراردادی برنج در سال‌های گذشته اشاره می‌کند که به دلیل عمل نکردن شرکت طرف قرارداد به تعهد خرید محصول، به نتیجه مطلوب نرسید.
از نگاه مدیرعامل تعاون روستایی گلستان، این تجربه نشان می‌دهد صرف انعقاد قرارداد نمی‌تواند موفقیت کشت قراردادی را تضمین کند. کشاورز باید بداند شرکتی که در ابتدای فصل برای تولید با او قرارداد می‌بندد، در پایان فصل نیز در بازار حضور دارد و به تعهد خود برای خرید محصول عمل می‌کند. در غیر این صورت، قرارداد نه‌تنها ریسک بازار را از بین نمی‌برد، بلکه می‌تواند اعتماد تولیدکننده به این شیوه را نیز کاهش دهد. این موضوع درباره پنبه اهمیت بیشتری دارد؛ محصولی که علاوه بر هزینه بالای تولید، به حلقه‌های بعدی زنجیره و صنایع وابسته است.

چرا پنبه به قرارداد نیاز دارد؟
جامی، پنبه و دانه‌های روغنی را از گزینه‌های مناسب برای توسعه کشت قراردادی در گلستان می‌داند و می‌گوید:«هزینه تولید این محصولات بالاست و پنبه‌کار از تهیه بذر، کود و سم تا مراقبت از مزرعه و برداشت، هزینه‌های قابل‌توجهی متحمل می‌شود.»
به گفته او، تأمین این هزینه‌ها می‌تواند فشار مالی زیادی به تولیدکننده وارد کند. در چنین شرایطی، اگر بخشی از هزینه‌های تولید در قالب قرارداد تأمین شود و برای محصول تولید شده نیز در پایان فصل خریدار مشخصی وجود داشته باشد، بخشی از ریسک اقتصادی کشت کاهش می‌یابد.
جامی درباره تفاوت پنبه با محصولی مانند گندم نیز توضیح می‌دهد:«همه محصولات کشاورزی به یک اندازه به کشت قراردادی نیاز ندارند. گندم به دلیل گستردگی سطح کشت و وجود خریدار دولتی، نیاز کمتری به این شیوه دارد، اما پنبه به دلیل هزینه بالای تولید و وابستگی به صنایع پایین‌دستی، ظرفیت بیشتری برای استفاده از قرارداد دارد.»
واسطه‌ای میان مزرعه و صنعت
در سال‌های گذشته نیز افرادی با پرداخت پیش‌پرداخت یا تأمین بخشی از هزینه‌های تولید به پنبه‌کاران کمک کرده‌اند، اما به گفته جامی، این حمایت‌ها به‌ تنهایی نتوانسته‌اند به افزایش پایدار سطح زیرکشت پنبه منجر شوند. تفاوت کشت قراردادی با این نوع حمایت‌ها در آن است که رابطه میان کشاورز، تأمین‌کننده منابع و صنعت باید از ابتدا در قالب قراردادی روشن تعریف شود و مسئولیت خرید محصول نیز مشخص باشد.
این مقام مسئول با تأکید بر اینکه تعاون روستایی در همین نقطه اعلام آمادگی کرده است، می‌گوید:«اگر صنایع وارد زنجیره تولید شوند و مسئولیت خرید محصول را بپذیرند، تعاون روستایی می‌تواند به‌عنوان واسطه یا عامل اجرایی میان کشاورز و صنعت فعالیت کند.»
به گفته او، این مجموعه می‌تواند با همکاری سازمان جهاد کشاورزی، شرکت خدمات حمایتی کشاورزی و صنایع مرتبط، ارتباط کشاورزان با واحدهای صنعتی را تقویت کند تا محصول تولید شده در پایان فصل مسیر مشخصی برای فروش داشته باشد و منافع تولیدکننده نیز در این زنجیره حفظ شود.

قیمت
حلقه‌ای که نمی‌توان نادیده گرفت
در کنار تأمین مالی و تعهد خرید، قیمت نیز یکی از عوامل تعیین‌کننده در تصمیم کشاورز است.
مدیرعامل تعاون روستایی گلستان از پیگیری موضوع کشت قراردادی پنبه در سطح ملی خبر می‌دهد و می‌گوید:«پس از حضور نماینده معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری در استان، جلسه‌ای با محوریت کشت قراردادی پنبه برگزار شده و موضوعاتی مانند تعیین قیمت مناسب و ایجاد سازوکارهای لازم برای اجرای قراردادها مورد بررسی قرار گرفته است.»
وی ادامه می‌دهد:«تعیین قیمت برای کشاورزی که باید در ابتدای فصل درباره نوع محصول و میزان سرمایه‌گذاری تصمیم بگیرد، بخشی از همان معادله اقتصادی است. اگر هزینه‌های تولید مشخص باشد اما درآمد قابل پیش‌بینی نباشد، قرارداد نمی‌تواند تمام ریسک تولید را پوشش دهد.»
از همین رو جامی ابراز امیدواری می‌کند با فراهم شدن سازوکارهای لازم، زمینه مشارکت بیشتر کشاورزان و توسعه کشت پنبه در استان فراهم شود.

بــــرش

آزمون اصلی بعد از قرارداد آغاز می‌شود

اکنون کشت قراردادی پنبه در ‌هزار هکتار از اراضی گلستان آغاز شده و برای برنامه احیای زراعت پنبه نیز ۱۳۰ میلیارد ریال اعتبار اختصاص یافته است. این اعداد، شروع یک برنامه را نشان می‌دهند، اما هنوز نمی‌توان درباره موفقیت آن داوری کرد. معیار نهایی، حساب‌ و کتاب کشاورز در پایان فصل است؛ جایی که هزینه نهاده، کار و برداشت در برابر درآمد حاصل از فروش محصول قرار می‌گیرد و کشاورز باید درباره فصل بعد تصمیم بگیرد.
اگر کشت قراردادی بتواند منابع تولید را به‌موقع به مزرعه برساند، خریدار را به تعهد خود پایبند نگه دارد و قیمت و مسیر فروش را برای کشاورز قابل پیش‌بینی‌تر کند، آن‌گاه احیای پنبه از یک هدف برای افزایش سطح زیرکشت فراتر می‌رود و به یک انتخاب اقتصادی تبدیل می‌شود.
 در نهایت، مسأله فقط هزار هکتار زمین یا ۱۳۰ میلیارد ریال اعتبار نیست؛ مسأله این است که آیا می‌توان فاصله میان مزرعه و بازار را آن‌قدر کوتاه کرد که کشاورز دوباره بتواند روی پنبه حساب کند؟ پاسخ این پرسش، نه در تعداد قراردادها، بلکه در تصمیم کشاورز برای کشت سال بعد روشن خواهد شد.