گسترش مصرف سیگارهای الکترونیکی میان نوجوانان و جوانان و هشدار متخصصان درباره پیامدهای آن
ویپ، دودِ بیدود
نیلوفر منصوری
گروه گزارش
طعم انبه، بلوبری، هندوانه یا توتفرنگی؛ دستگاهی کوچک و رنگارنگ که در جیب جا میشود و بخاری شیرین و کمبو در هوا پخش میکند. ویپها در سالهای اخیر آرامآرام از حاشیه به متن زندگی بخشی از نوجوانان و جوانان آمدهاند؛ محصولی که ظاهرش بیشتر به یک وسیله مدرن و تفننی شبیه است تا محصولی دخانی. تبلیغات و شبکههای اجتماعی هم به این تصویر کمک کردهاند؛ تصویری که ویپ را کمخطرتر از سیگار و گاه حتی جایگزینی سالم برای آن معرفی میکند. اما پشت این ظاهر رنگی، پای نیکوتین، وابستگی و نگرانیهای جدی درباره سلامت دستگاه تنفسی در میان است. متخصصان میگویند نبود دود سنتی سیگار، به معنای بیضرر بودن ویپ نیست. با این حال متخصصان ریه این تصور را گمراهکننده میدانند. مصطفی قانعی، فوقتخصص ریه و رئیس انجمن علمی ریه ایران، هشدار میدهد: «دود نداشتن به معنای بیضرر بودن نیست» و حرارت مواد شیمیایی و وجود نیکوتین در این محصولات میتواند به التهاب مجاری تنفسی، تشدید آسم و ایجاد وابستگی در نوجوانان منجر شود.»
در میان مصرفکنندگان، کم نیستند جوانانی که قبلاً سیگار میکشیدهاند و ویپ را با امید کاهش یا ترک مصرف امتحان کردهاند. با این حال تجربه برخی از آنها نشان میدهد وابستگی نهتنها از بین نرفته، بلکه شکل تازهای پیدا کرده است؛ استفاده مداومتر، امتحان کردن طعمهای مختلف و در دسترس بودن دائمی دستگاه باعث میشود مصرف به رفتاری روزمره تبدیل شود. هرچند ویپ بوی تند سیگار را ندارد، اما برای بعضیها تعداد دفعات استفاده در طول روز بیشتر شده و فاصله میان هربار مصرف کوتاهتر. چنین تجربههایی نشان میدهد ویپ برای بخشی از جوانان به محصولی عادی در زندگی روزمره تبدیل شده است؛ محصولی که بسیاری از مصرفکنندگان آن را کمخطرتر از سیگار میدانند، در حالی که متخصصان نسبت به پیامدهای آن هشدار میدهند.
بازاری که با طعمها بزرگتر شد
افزایش مصرف ویپ در میان جوانان را میتوان در گفتوگوی کوتاه با فروشندگان این محصولات هم شنید. در یکی از مغازههای عرضه محصولات دخانی در مرکز شهر، فروشندهای که چند سالی است در این صنف کار میکند با بیان اینکه طی سالهای اخیر ویپ به یکی از پرفروشترین کالاهای مغازه تبدیل شده است به «ایران» میگوید: «چند سال پیش بیشتر مشتریها برای خرید سیگار یا تنباکو میآمدند، اما حالا خیلیها مستقیم سراغ ویپ میروند. بعضیها حتی از قبل میدانند چه طعمی میخواهند.»
او با بیان اینکه تنوع طعمها یکی از مهمترین دلایل استقبال مشتریان است، میگوید: «طعمهایی مثل انبه، بلوبری، هندوانه یا نعناع خیلی طرفدار دارد. خیلی از مشتریها برای امتحان کردن طعمهای جدید دوباره برمیگردند. بخشی از خریداران، نوجوانان و جوانانی هستند که اصلاً سابقه مصرف سیگار نداشتهاند. بعضیها میگویند سیگار نمیکشند، اما ویپ را امتحان میکنند چون فکر میکنند ضررش کمتر است.»
به گفته این فروشنده، ظاهر کوچک و طراحی متفاوت این دستگاهها هم در جذب مشتری تأثیر دارد و بیشتر افراد به خاطر همین شکل جمعوجور سراغ آن میآیند. بعضیها هم میگویند چون بوی سیگار را ندارد، ویپ را ترجیح میدهند. او با بیان اینکه در سالهای اخیر سن برخی مشتریان پایینتر آمده است، میگوید: «بخش قابل توجهی از خریداران جوان هستند؛ دانشجو یا افرادی که تازه وارد بازار کار شدهاند و بسیاری از آنها هم اطلاعات دقیقی درباره ترکیبات یا عوارض این محصولات ندارند. بیشتر سؤالها درباره طعم یا میزان نیکوتین است و کمتر پیش میآید کسی درباره عوارض آن سؤال کند.»
آسیبهایی که پنهان ماندهاند
با این حال آنچه هنگام خرید این محصولات کمتر درباره آن صحبت میشود، اثرات واقعی آنها بر سلامت مصرفکنندگان است؛ موضوعی که متخصصان ریه نسبت به آن هشدار میدهند. مصطفی قانعی، فوقتخصص ریه و رئیس انجمن علمی ریه ایران، در گفتوگو با «ایران» تأکید میکند که تصور کمخطر بودن سیگارهای الکترونیکی یکی از بزرگترین خطاهای رایج میان نوجوانان و حتی خانوادههاست. او میگوید: «اینکه ویپ دود ندارد، بههیچوجه به معنای بیضرر بودن نیست. ما با نوع جدیدی از آسیبهای ریوی مواجه هستیم که هنوز بسیاری از ابعاد آن ناشناخته مانده است.» به گفته او، در حالی که درباره سیگارهای کاغذی نزدیک به یک قرن پژوهش علمی انجام شده، سیگارهای الکترونیکی عمر پژوهشی کوتاهی دارند و دادههای موجود درباره اثرات بلندمدت آنها هنوز محدود است؛ با این حال همین مطالعات دهه اخیر باعث شده برخی کشورها مصرف این محصولات را ممنوع یا بهشدت محدود کنند.
قانعی به تجربههای بالینی خود اشاره میکند و با بیان اینکه موارد متعددی از آسیب ریوی مرتبط با مصرف ویپ را مشاهده کرده است، میگوید: «برای مثال خانم جوانی به من مراجعه کرد که پس از مدتی استفاده از ویپ دچار آسیب جدی ریوی شده بود. او با علائم آسم شدید، تنگی نفس و انسداد مجاری تنفسی مراجعه کرد و در بررسیها مشخص شد هیچ عامل خطر دیگری جز مصرف ویپ در مورد او وجود نداشته است.»
رئیس انجمن علمی ریه ایران با تأکید بر نقش تجاری این صنعت میگوید: «اگر در سیگارهای سنتی تنوع محدودی وجود داشت، امروز در سیگارهای الکترونیکی بیش از هزار و 600 نوع طعم شیمیایی عرضه میشود. هدف از این تنوع، درگیر نگه داشتن مصرفکننده و ترغیب او به امتحان طعمهای مختلف است تا در نهایت طعم مورد علاقه خود را پیدا کند؛ موضوعی که به ایجاد وابستگی پایدار منجر میشود.» به گفته او، در این میان افرادی که بیماریهای زمینهای ریه دارند، با مصرف این محصولات تقریباً بهطور قطع با تشدید بیماری خود مواجه خواهند شد.
این متخصص ریه درباره سازوکار وابستگی در مصرف ویپ نیز توضیح میدهد: «طراحی این ابزارها به گونهای است که مصرف آن در فضاهای بسته و حتی در محیطهای عمومی سادهتر از سیگار باشد و همین موضوع خطر وابستگی را افزایش میدهد. احساسی که مصرفکننده از این محصولات به عنوان تسکین تجربه میکند، در واقع حاصل ایجاد نوعی وابستگی در مغز است؛ وابستگی که اثرات خود را هم در مغز و هم در ریه برجای میگذارد.» او تأکید میکند تصور رایج دیگری که در تبلیغات و شبکههای اجتماعی مطرح میشود، یعنی کمک ویپ به ترک سیگار، از نظر علمی تأیید نشده است. قانعی میگوید: «برخی تبلیغات القا میکنند که سیگار الکترونیکی میتواند به ترک سیگار کاغذی کمک کند، در حالی که مطالعات نشان میدهد در بسیاری از موارد چنین اتفاقی رخ نمیدهد و فرد صرفاً شکل وابستگی خود را تغییر میدهد.»
نسلی که زودتر درگیر میشود
با وجود هشدارها درباره آسیبهای ریوی، نگرانیها فقط به عوارض جسمی محدود نمیشود. آنچه بیش از همه متخصصان را نگران کرده، گسترش مصرف ویپ در میان سنین پایینتر و عادیشدن آن در میان نوجوانان است؛ نسلی که بیش از دیگران در معرض تبلیغات و جذابیتهای ظاهری این محصولات قرار دارد. به گفته این فوقتخصص ریه، یکی از نگرانیهای جدی در سالهای اخیر کاهش سن مصرف این محصولات است. «نوجوانان بیش از گذشته در معرض ویپ قرار گرفتهاند. جذابیت ظاهری، تنوع طعمها، قیمت و دسترسی آسان باعث شده این محصولات در میان برخی نوجوانان به نوعی نماد یا پرستیژ اجتماعی تبدیل شود و حتی گاهی جنبه خودنمایی پیدا کند.»
رئیس انجمن علمی ریه ایران با اشاره به تجربه برخی کشورها که نشاندهنده جدی بودن نگرانیها درباره این محصولات است، توضیح میدهد: «ویپ بر پایه مواد شیمیایی قابل اشتعال کار میکند و برای تولید بخار، این مواد در دمای بالا حرارت میبیند. همین فرآیند میتواند به تشدید بیماریهایی مانند آسم، برونشیت و حساسیت مجاری تنفسی منجر شود. در برخی موارد نیز آسیبهای ایجادشده بهطور کامل برطرف نمیشود.» این فوق تخصص به تأثیر ویپ بر اطرافیان نیز اشاره میکند و میگوید: «در مورد دود سیگار کاغذی، آسیب به افراد غیرسیگاری بهخوبی اثبات شده است، اما درباره سیگارهای الکترونیکی هنوز به مطالعات بیشتری نیاز داریم تا میزان دقیق خطر برای اطرافیان مشخص شود.»
این فوقتخصص ریه بر ضرورت آموزش هدفمند برای نوجوانان تأکید میکند و میگوید: «آموزش باید از سنین پایین و با روشهایی متناسب با نسل نوجوان انجام شود. متأسفانه در دهه گذشته در کاهش مصرف، چه در سیگارهای سنتی و چه در سیگارهای الکترونیکی، چندان موفق نبودهایم.» به گفته این پزشک متخصص هرچند ممکن است همه مصرفکنندگان بلافاصله دچار عارضه نشوند، اما این مسأله به معنای بیخطر بودن ویپ نیست و ادامه مصرف میتواند در بلندمدت سلامت دستگاه تنفسی را تهدید کند.
