سمیه افشین‌فر
گروه  اجتماعی

بزرگ‌ترین عامل خطرساز ابتلا به دمانس و بیماری آلزایمر، افزایش سن است و طبق تعریف سازمان بهداشت جهانی به تمامی افراد بالا‌ی 65 سال سالمند گفته می‌شود. با این اوصاف تشخیص زودرس این بیماری می‌تواند به درمان بیماری و پیشگیری از ورود بیماران به مراحل بالای بیماری منجر شود. آلزایمر شایع‌ترین علت سندرم دمانس است که به دلیل تخریب وسیع نورون‌های مغزی ایجاد می‌شود. تشخیص زودرس این بیماری با آزمون‌هایی که بتوانند غربالگری دقیق‌تری را در سنین پایین‌تر انجام بدهند، می‌تواند به درمان بیماری و پیشگیری از ورود بیماران به مراحل بالای بیماری منجر شود. این در حالی است که فشار بار مراقبتی ناشی از ابتلا به دمانس، چالش بزرگی برای اقتصاد، بهداشت و آینده جوامع است. حتی سازمان بهداشت جهانی دمانس را در اولویت قرار داده است. دکتر افروز صفاری‌فرد، مدیرکل دفتر پیشگیری از معلولیت‌ها و تلفیق اجتماعی سازمان بهزیستی کشور در این باره به «ایران» می‌گوید: «دفتر پیشگیری از معلولیت‌ها در سال 1401 تصمیم گرفت طبق سند ملی دمانس وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اجرای «طرح شناسایی اختلالات شناختی یا دمانس در سالمندان 60 تا 75 سال» را در 2 استان قزوین و یزد را اجرا کند. در قدم اول تفاهم‌نامه‌ای بین مرکز توسعه پیشگیری و درمان اعتیاد و انجمن دمانس و آلزایمر ایران در 30 شهریور 1401  با موضوع همکاری، مشارکت در اجرای برنامه پیشگیری، غربالگری اختلالات عصبی – شناختی سالمندان «دمانس» شناسایی سالمندان مبتلا به این بیماری و تشخیص بیماری و فرآیند ارجاع افراد سالمند شناسایی شده به مراکز تخصصی و مرتبط برای دریافت مداخلات درمانی و توانبخشی بهنگام به منظور پیشگیری از افت عملکرد افراد شناسایی شده و ارتقا سطح سلامت آنان منعقد شد.» به گفته صفاری‌فرد، این طرح دارای 4 مرحله آگاه‌سازی، غربالگری، تشخیص، مداخلات درمانی و توانبخشی است. او می‌گوید: «آگاه‌سازی به شکل استفاده از جزوه، پوستر، بروشور آموزشی برای اطلاع‌رسانی به سالمندان و دیگر افراد ذینفع شامل کارشناسان روانشناسی و پزشکان متخصص مغز و اعصاب، اعصاب و روان و طب سالمندی برای شرکت در کلاس‌های آموزشی ویژه، یکی از اولین مراحل این طرح است. در مرحله دوم انجام آزمون‌های غربالگری بر اساس الگوریتم‌های پیش‌بینی شده به این شکل که غربالگر آموزش دیده بر اساس آنچه که در دوره‌های آموزشی آموخته است، 4 مدل تست GDS  FAST،  AMTS    ، MMSE را به ترتیب برای هر سالمند انجام می‌‌دهد و بر اساس نتایج آزمایشات موارد پرخطر در معرض دمانس شناسایی می‌شوند. در مرحله بعد، اگر موارد پرخطر شناسایی شوند، موارد برای تشخیص دمانس پیشرونده به متخصصین ارجاع داده می‌‌شوند تا طی پروتکل تشخیص مندرج در سند ملی دمانس، موارد لازم برای انجام آزمایشات ضروری و Brain MRI و اقدام تشخیصی مناسب انجام شود.» به گفته مدیر کل دفتر پیشگیری از معلولیت‌های سازمان بهزیستی، در مرحله آخر افراد برای دریافت مداخلات درمانی و توانبخشی به مراکز سالمندان روزانه و سایر کلینیک‌های مرتبط ارجاع داده می‌شوند. صفاری‌فرد می‌گوید: «اجرای هر 4 مرحله طرح تا سال 1403 ادامه یافت و سپس تهیه و جمع‌بندی نهایی گزارشات هر دو استان به طور کامل انجام شد تا به مرحله نهایی چاپ کتاب گزارش طرح رسید البته در این بین، وقوع هر دو مرحله جنگ باعث تأخیر در چاپ نهایی کتاب گزارش شد.»
 
ضرورت توجه به عوامل خطر در سالمندان
مدیرکل دفتر پیشگیری از معلولیت‌های سازمان بهزیستی با بیان اینکه در مجموع، نتایج حاصل از طرح مذکور در دو استان قزوین و یزد، نمایانگر چالش‌های مهمی در زمینه سلامت این گروه سنی است، توضیح می‌دهد:‌ «از 58 هزار و 288 سالمند مورد مطالعه، 10.1 درصد (معادل 5856 نفر) به دمانس مبتلا هستند که این میزان در استان قزوین 12.4 درصد (معادل 3747 نفر) و در استان یزد 7.5 درصد (معادل 2109 نفر) تخمین زده شده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که خطر ابتلا به دمانس در زنان سالمند 2.39 برابر بیشتر از مردان است که اهمیت توجه به جنسیت را در بررسی‌های سلامت این گروه سنی نمایان می‌کند.» به گفته صفاری‌فرد، این نتایج نشان‌دهنده ضرورت توجه به عوامل خطر و شناسایی زودهنگام دمانس در سالمندان است و اهمیت ایجاد برنامه‌های پیشگیری و مداخلات بهداشتی مناسب برای بهبود کیفیت زندگی این جمعیت آسیب‌پذیر را بیشتر می‌کند. او می‌گوید: «بر اساس یافته‌های این تحقیق، اقداماتی برای ارتقای آگاهی عمومی و بهبود مراقبت از سالمندان، به‌ویژه در زمینه مدیریت شرایط پزشکی و سبک زندگی سالم، امری ضروری به نظر می‌رسد.»