آیا یونسکو تاریخ ۲۵۰۰ساله هخامنشیان را خط می زند؟
حریم تختجمشید یک قدم عقبتر رفت
مهرماه سال گذشته، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در پاسخ به نگرانی فعالان میراث فرهنگی و افکار عمومی اعلام کرد: «هیچکس حق تعرض به حریم تختجمشید را ندارد.» آن زمان قرار بود حریم این میراث جهانی همچنان خط قرمز توسعه شهری باقی بماند. اما کمتر از یک سال بعد، خبر الحاق بخشی از حریم درجه۲ تختجمشید به محدوده شهری مرودشت منتشر شد؛ تصمیمی که بار دیگر نگرانیها درباره آینده یکی از مهمترین محوطههای تاریخی ایران را بالا برده است. این اتفاق در شرایطی رخ میدهد که تختجمشید همزمان با تهدید دیگری به نام فرونشست زمین دستوپنجه نرم میکند.
رضا شهبازی، معاون زمینشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، مهرماه سال گذشته در گفتوگو با روزنامه ایران تنها راه جلوگیری از گسترش فرونشست در محدوده تختجمشید و نقشرستم را محدود یا ممنوع کردن برداشت آب از سفرههای زیرزمینی دانسته بود. اما آن هشدارها نهتنها به برنامهای جامع برای مهار برداشت آب و کاهش روند فرونشست منجر نشد، بلکه حالا چالش دیگری نیز پیش روی تختجمشید قرار گرفته است؛ الحاق بخشی از حریم درجه ۲ این میراث جهانی به محدوده شهری مرودشت؛ تصمیمی که میتواند آغازگر مجموعهای تازه از نگرانیها درباره آینده این محوطه ۲۵۰۰ ساله باشد.
اکنون نگرانی کارشناسان تنها به یک تغییر در نقشه شهری مرودشت محدود نمیشود؛ بحث بر سر آینده چشمانداز تاریخی پارسه و محدودهای است که آثار هخامنشی فراوانی را در خود جای داده و هنوز بخشهایی از آن بهطور کامل کاوش نشده است.
ماجرا از مهدیه آغاز شد
بحث الحاق محدوده روستای مهدیه به شهر مرودشت از سال ۱۴۰۳ جدیتر شد. مهدیه در حریم درجه ۲ تختجمشید قرار دارد و حدود ۱۱۰ هکتار از این محدوده مسکونی است؛ اما به گفته مسئولان میراث فرهنگی، این منطقه نه تحت پوشش شهرداری قرار داشت و نه از سازوکار مشخص دهیاری برخوردار بود.
مشکل خدماترسانی و وضعیت نامناسب محور ورودی تختجمشید، دستمایه طرحی شد که بر اساس آن قرار بود مهدیه به محدوده شهری مرودشت افزوده شود. در مقابل، پایگاه میراث جهانی تختجمشید راه دیگری را پیشنهاد کرد: ساماندهی مهدیه بدون الحاق آن به شهر. شورای راهبردی پایگاه میراث جهانی تختجمشید نیز در مهرماه ۱۴۰۴ با توسعه شهر مرودشت به سمت تختجمشید مخالفت کرد و پیشنهاد داد محدودهای حدود ۳۷ هکتاری با رویکرد گردشگری ساماندهی شود. این طرح میتوانست خدمات گردشگری، پارکینگ و فعالیتهای مورد نیاز محور ورودی تختجمشید را سامان دهد، بدون آنکه مرز شهر مرودشت به سمت محوطه تاریخی پیشروی کند.
محمدجواد جعفری، سرپرست وقت پایگاه میراث جهانی تختجمشید، نیز بر همین راهکار تأکید داشت. از نگاه او، مهدیه نیازمند ساماندهی بود، اما این ساماندهی نباید بهانهای برای توسعه شهر در حریم تختجمشید میشد.
طرح متوقف نشد
مخالفت بسیاری از کارشناسان و فعالان میراث فرهنگی این تصور را ایجاد کرده بود که روند الحاق متوقف شده است. نزدیک به ۳۰ نامه از سوی پایگاه میراث جهانی تختجمشید، شورای راهبردی، وزیر و معاونان وزارت میراث فرهنگی برای جلوگیری از این روند و پیگیری موضوع ردوبدل شد. اما روند پرونده متوقف نشد. شهرداری مرودشت در اردیبهشت ۱۴۰۵ برای تهیه طرح محدوده الحاقی، مشاور انتخاب کرد و به این ترتیب، پروندهای که قرار بود متوقف شود، وارد مرحله تازهای از فرآیند اجرایی شد. در نهایت نیز الحاق حریم درجه ۲ تختجمشید به محدوده شهری مرودشت روی کاغذ نهایی و ابلاغ شد؛ هرچند به گفته جعفری، همچنان امکان بازنگری و لغو آن از مسیرهای قانونی وجود دارد.
۳۷ هکتار گردشگری
چگونه به ۱۶۰ هکتار رسید؟
شاید مهمترین بخش ماجرا همینجا باشد. پیشنهاد میراث فرهنگی، ساماندهی یک محدوده حدود ۳۷ هکتاری با کارکرد گردشگری بود؛ اما محدودهای که اکنون برای آن طرح شهری تهیه میشود حدود ۱۶۰ هکتار عنوان شده است. در این محدوده، کاربریهایی مانند مسکونی، تجاری، فضای سبز و خدمات شهری پیشبینی شده است. همین تغییر، نگرانی اصلی میراث فرهنگی را شکل داده است؛ اینکه موضوع از «ساماندهی محور گردشگری ورودی تختجمشید» عبور کرده و به «گسترش محدوده شهری مرودشت» تبدیل شود. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که اگر هدف، حل مشکل خدماتی و ساماندهی مهدیه بوده، چرا محدوده مورد نظر از ۳۷ هکتار به حدود ۱۶۰ هکتار رسیده است؟
نگرانی اصلی
موضوع فقط حفاظت از چند محوطه باستانی نیست. نگرانی مهمتر، تغییر تدریجی سیمای تاریخی منطقهای است که مجموعه آثار هخامنشی پارسه را دربرمیگیرد. محدوده موسوم به «پارسه باستان» گسترهای نزدیک به هزار هکتار دارد و از تپه آجری تا محدوده کشاورزی و روستایی امتداد پیدا میکند و در بخشهایی به تختجمشید و در سوی دیگر به میدان ملل و فیروزی میرسد. در چنین چشماندازی، توسعه شهری فقط به معنای اضافه شدن چند ساختمان به نقشه نیست؛ بلکه میتواند به تغییر کاربری زمین، افزایش فشار برای ایجاد زیرساخت و در نهایت تغییر رابطه میان محوطههای باستانی و محیط پیرامون آنها منجر شود.
تختجمشید میان دو تهدید
ماجرای الحاق حریم درجه ۲ تختجمشید در حالی دنبال میشود که فرونشست زمین نیز به یکی از جدیترین تهدیدهای منطقه تبدیل شده است. برداشت گسترده از آبهای زیرزمینی برای کشاورزی، از عوامل اصلی تشدید فرونشست در دشت مرودشت عنوان شده است. این پدیده در اطراف تختجمشید و نقشرستم نیز نگرانیهای جدی ایجاد کرده و فاصله فرونشست با آثار تاریخی، موضوع هشدار کارشناسان بوده است.در چنین شرایطی، افزایش بارگذاری شهری و توسعه فعالیتهای ساختمانی در حریم تختجمشید، ضرورت ارزیابی دقیق پیامدهای محیطزیستی و میراثی این تصمیم را بیشتر میکند.
یک استعفا
اختلاف بر سر نحوه مواجهه با این پرونده در نهایت به استعفای محمدجواد جعفری، سرپرست وقت پایگاه میراث جهانی تختجمشید، نیز انجامید. او در اعتراض به روندی که به گفته خودش برخلاف مواضع و مکاتبات میراث فرهنگی پیش رفته بود، از نمایندگی وزارت میراث فرهنگی در وزارت راه و شهرسازی کنارهگیری کرد. با این حال، استعفا به معنای پایان پیگیری پرونده نیست. جعفری پیشتر اعلام کرده بود که در صورت ادامه روند الحاق، امکان درخواست بازنگری و لغو مصوبه از مسیرهای قانونی وجود دارد و موضوع میتواند از طریق نهادهای مسئول میراث جهانی نیز پیگیری شود.
آیا پای یونسکو به میان میآید؟
یکی از نگرانیهای مطرحشده درباره ادامه این روند، احتمال ورود یونسکو به موضوع است. متولیان میراث فرهنگی هشدار دادهاند که توسعه شهری در حریم تختجمشید میتواند با الزامات حفاظت از این میراث جهانی در تعارض قرار گیرد.
البته نمیتوان از هماکنون با قطعیت گفت که این تصمیم به خروج تختجمشید از فهرست میراث جهانی یونسکو منجر خواهد شد.
چنین نتیجهای نیازمند بررسی و تصمیم نهادهای ذیربط بینالمللی است. اما طرح این نگرانی نشان میدهد که موضوع از یک اختلاف داخلی درباره محدوده شهری فراتر رفته و میتواند به مسألهای در سطح حفاظت بینالمللی از تختجمشید تبدیل شود.
سؤال اصلی هنوز بیپاسخ است
مهدیه به ساماندهی نیاز دارد؛ این موضوع محل اختلاف نیست. پرسش اصلی این است که آیا ساماندهی باید با گسترش شهر مرودشت در حریم تختجمشید انجام شود یا میتوان با همان راهکار پیشنهادی میراث فرهنگی، یعنی اجرای یک طرح هادی ویژه با محوریت گردشگری، مشکل را حل کرد؟ پیشنهاد ۳۷ هکتاری میراث فرهنگی دستکم یک مسیر متفاوت را پیش روی تصمیمگیران قرار داده بود: ساماندهی مهدیه، بهبود وضعیت محور ورودی تختجمشید و تأمین خدمات مورد نیاز گردشگران، بدون آنکه مرز شهر به سوی پارسه پیشروی کند. اکنون اما با الحاق حریم درجه ۲ به محدوده شهری مرودشت، نگرانی اصلی یک گام جلوتر رفته است؛ اینکه این تصمیم تنها به مهدیه ختم نشود و بهتدریج زمینه توسعه شهری به سوی فیروزی، میدان ملل و دیگر بخشهای منظر تاریخی پارسه را فراهم کند.
بــــرش
جامعه باستانشناسی خواستار نجات تخت جمشید توسط رئیسجمهوری شد
جامعه باستانشناسی ایران در نامهای به ریاستجمهوری، خواستار مداخله فوری برای صیانت از حریم تختجمشید و حفاظت از میراث فرهنگی کشور شد. این نهاد علمی با اشاره به تنشهای موجود میان توسعه شهری و حفظ آثار باستانی، از احتمال آسیب دیدن هویت ملی ایران در پی سوداگری زمین و تعارض منافع مدیریتی خبر داد. جامعه باستانشناسی هشدار میدهد که این اقدام میتواند مسیر توسعه شهری را به سمت تپههای باستانی فیروزی، میدان ملل و پهنه تاریخی پارسه سوق دهد. پرسش بنیادین این نهاد علمی این است که اگر مهمترین میراث جهانی ایران در برابر سوداگری زمین و منفعتطلبی مدیریتی آسیبپذیر باشد، تضمینی برای حفاظت از هزاران محوطه باستانی کمتر شناختهشده در سراسر کشور وجود خواهد داشت؟ از نگاه این جامعه، سوداگری پیرامون میراث فرهنگی، فراتر از معامله بر سرزمین، در واقع «معامله بر سر حافظه تاریخی یک ملت» است که ریشههای هویتی سرزمین را هدف قرار میدهد.
در پاسخ به این بحران، جامعه باستانشناسی ایران فهرستی از اقدامات فوری و راهبردی را درخواست کرده است که مهمترین آنها عبارتند از تشکیل کارگروه ملی تخصصی، تعلیق اقدامات اجرایی، شفافیت و پاسخگویی، تقویت یگان حفاظت و مبارزه با قاچاق، اولویتبندی علمی بودجه و مدیریت تخصصی.
جامعه باستانشناسی ایران در پایان تأکید میکند که مسأله تنها حفاظت از یک بنا یا تپه نیست، بلکه مسأله حق نسلهای آینده است. تاریخ، تصمیمها و سکوتهای امروز ما را قضاوت خواهد کرد. حفاظت از میراث فرهنگی نباید بهعنوان موضوعی فرعی در حوزه گردشگری دیده شود، بلکه باید بهعنوان یک مسأله ملی و بیننسلی در دستور کار اصلی دولت قرار گیرد؛ چرا که «حفاظت از میراث ایران، حفاظت از هویت ایران است.»
