ظرفیت صادراتی بیش از میزان پذیرش طرف عراقی است
گرههای تجارت در مرز سومار
فیلم فقط چند دقیقه بود؛ اما برای ساختن یک روایت کامل از مرز سومار کافی به نظر میرسید. چند کامیون یخچالدار، محمولهای از تخممرغ را در جایی نامعلوم خالی میکردند؛ محمولهای که برای صادرات به عراق راهی مرز شده بود، اما سرنوشتش در همان قاب کوتاه، ناتمام ماند. کلیپ در فضای مجازی دستبهدست شد و خیلی زود این تصور را ساخت که سومار، یکی از گذرگاههای مهم صادرات ایران به عراق، با مشکل جدی روبهرو شده است. اما آنچه در قاب چند دقیقهای دیده میشد، تمام ماجرا نبود. در همان روزها، کامیونهای صادراتی همچنان از سومار راهی عراق میشدند و حالا هم روزانه ۳۰۰ تا ۳۵۰ کامیون از این مرز عبور میکنند؛ عددی که نشان میدهد «سومار» نه تعطیل شده و نه از حرکت ایستاده است. ماجرای آن محموله، داستان یک مرز متوقف نیست؛ قصه محمولهای است که در میانه مسیر صادرات، با مانعی در آن سوی مرز روبهرو شد.
شیما جهان بخش
گروه ایران زمین
ماجرای آن تصویر به خردادماه امسال برمیگردد؛ زمانی که ۹ کامیون یخچالدار حامل حدود ۱۵۰ تن تخممرغ برای صادرات به سومار مراجعه کردند. «حشمت رضایی»، فرماندار گیلانغرب در گفتوگو با «ایران» درباره جزئیات این ماجرا میگوید: «صادرکننده در زمان مراجعه به مرز، مجوزهای لازم را در اختیار نداشت و گمرک نیز مطابق مقررات، دریافت مجوزهای قانونی را مطالبه کرد. صادرکننده پس از پیگیری، مجوزهای مورد نیاز را دریافت و به گمرک ارائه داد و تشریفات گمرکی نیز در مدت کوتاهی انجام شد.»
وی ادامه میدهد:« با تکمیل مراحل قانونی، اجازه خروج محموله به مقصد عراق صادر شد، اما مشکل در آن سوی مرز آغاز شد. طرف عراقی به دلیل ضوابط و استانداردهای خود برای ورود مواد غذایی، از پذیرش محموله خودداری کرد و کامیونها در محدوده مرزی متوقف شدند.»
فرماندار گیلانغرب با اشاره به اینکه بازگشت یک محموله غذایی به داخل کشور به سادگی بازگرداندن چند کامیون از مسیر طیشده، نیست، میافزاید: «برای ورود دوباره کالا، بهویژه مواد غذایی، باید بررسیهای بهداشتی و مجوزهای لازم انجام شود. در این زمینه نیز گمرک برای تعیین تکلیف محموله از اداره دامپزشکی و دانشگاه علوم پزشکی استعلام کرد و دستگاههای مربوطه نیز در کوتاهترین زمان بررسیهای لازم را انجام دادند.»
به گفته رضایی نتیجه بررسیها مشخص کرد که این محموله قابلیت مصرف انسانی ندارد. در ادامه، صادرکننده درخواست کرد تخممرغها به جای مصرف خوراکی، در بخش صنعتی استفاده شوند. موضوع با دستور مقام قضایی و تحت نظارت دستگاههای مسئول دنبال شد و در نهایت محموله برای استفاده صنعتی به محل مورد نظر منتقل و در همانجا تخلیه شد.
او با تأکید بر اینکه محل تخلیه محموله، گمرک سومار نبوده است، میگوید: «تصاویر منتشرشده در فضای مجازی مربوط به محوطه گمرک نیست و انتشار این تصاویر باعث شده برداشت نادرستی از وضعیت مرز سومار شکل بگیرد.»
سومار؛ مرزی که همچنان
در رفتوآمد است
اگر آن چند تصویر، روایت یک محموله برگشتی بود، آمار تردد کامیونها تصویر بزرگتری از سومار ارائه میدهد. به گفته فرماندار گیلانغرب، روزانه حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ کامیون حامل انواع کالا از این مرز به سمت عراق حرکت میکنند؛ از مواد غذایی و خشکبار گرفته تا کاشی و سرامیک و دیگر اقلام صادراتی.
رضایی معتقد است حجم تردد روزانه کامیونها نشان میدهد فعالیت تجاری سومار همچنان ادامه دارد و صادرات از این مرز در جریان است. به گفته او، سومار در مقاطعی که در برخی مبادی مرزی دیگر محدودیت ایجاد شده نیز نقش مهمی در استمرار صادرات داشته و بخشی از بار صادراتی به این مرز منتقل شده است.
این مقام مسئول با اشاره به نقش سومار در ایام اربعین امسال، خاطرنشان میکند:« امسال سومار با حمایت دولت بهعنوان یکی از مرزهای اربعینی معرفی و امکان استقرار گذرنامه و تردد زائران در این مرز فراهم شد. با این حال، افزایش تردد زائران به معنای توقف فعالیت تجاری نبود و صادرات در کنار تردد زائران ادامه پیدا کرد.»
فرماندار گیلانغرب میگوید: «برای جلوگیری از تکرار مواردی مانند توقف کامیونها، مدیریت مرز سومار با مدیر مرزی طرف عراقی در ارتباط مستمر است و هنگ مرزی و سایر دستگاههای مرتبط نیز در این زمینه همکاری میکنند. اگر طرف عراقی از پذیرش کالایی خودداری کند، موضوع از طریق گمرک و مبادی مرزی به مبدأ بارگیری اطلاع داده میشود تا از ورود کامیون به محدوده مرزی و سرگردانی راننده جلوگیری شود.»
به گفته رضایی، از نظر تأمین سوخت نیز مشکلی وجود ندارد و سوخت مورد نیاز کامیونها تأمین میشود. در صورت ایجاد وقفه در تردد نیز دستگاههای مسئول تلاش میکنند با استفاده از هماهنگیهای مرزی و تمهیدات لازم، مشکل را در کوتاهترین زمان برطرف کنند.
نماینده دولت در گیلانغرب با اشاره به رصد مستمر فعالیتهای این مرز میگوید: «گزارشهای مربوط به صادرات سومار به طورمرتب دریافت میشود و براساس این گزارشها، روند صادرات ادامه دارد و تلاش میشود تردد کامیونها بدون وقفه انجام شود.»
مرزی فعال
با زیرساختهای نیمهتمام
اما تصویر سومار فقط با تعداد کامیونهایی که از آن عبور میکنند، کامل نمیشود. در کنار این حجم از تردد، زیرساختهای مرز هنوز با شرایط مطلوب فاصله دارد؛ موضوعی که «امید برجی»، سرپرست گمرک سومار در گفتوگو با «ایران» برآن تأکید میکند.
برجی نیز وضعیت فعلی مرز را عادی توصیف کرده و میگوید: «صادرات و تردد کامیونها بدون مشکل خاصی در حال انجام است. البته سومار با وجود رسمی بودن هنوز از نظر استقرار کامل پایانه مرزی و زیرساختهای مربوط به آن با کمبودهایی مواجه است. در استان کرمانشاه، مرزهایی مانند خسروی و پرویزخان دارای پایانه مرزی هستند، اما در سومار ساختمان و زیرساختهای کامل پایانه هنوز به شکل مطلوب ایجاد نشده است. این مرز بهعنوان یک گمرک رسمی فعالیت میکند و امور گمرکی در آن انجام میشود، اما تکمیل پایانه و زیرساختهای مرتبط همچنان نیازمند پیگیری است.»
این کمبود فقط به ساختمان و تجهیزات محدود نمیشود. بخش دیگری از مسأله به امکانات رفاهی رانندگان مربوط است؛ رانندگانی که هر روز بخش مهمی از بار صادراتی کشور را جابهجا میکنند، اما به گفته سرپرست گمرک سومار، امکانات موجود برای آنها در شأن این حجم از فعالیت نیست.
برجی این وضعیت را نتیجه کمبود زیرساختها میداند و امیدوار است: «با توسعه و تکمیل امکانات، شرایط برای رانندگان نیز بهبود پیدا کند. با وجود این کمبودها، فعالیت مرز متوقف نشده است. رانندگان همچنان به کار خود ادامه میدهند و کارکنان گمرک و سایر دستگاههای مستقر در مرز نیز با وجود محدودیتها، روند کار را پیش میبرند.»
ظرفیت صادرات
بیشتر از میزان پذیرش
سومار در داخل مرز با کمبود زیرساخت مواجه است و در سوی دیگر نیز با محدودیت میزان پذیرش روبهروست. به گفته برجی، این مرز ظرفیت افزایش صادرات را دارد و موضوع افزایش ظرفیت در جلسات و مذاکرات با طرف عراقی نیز مطرح شده است.
آنطور که سرپرست گمرک سومار توضیح میدهد:« طرف عراقی در برخی جلسات اعلام کرده که امکان پذیرش بار بیشتری را دارد، اما میزان پذیرش در عمل همچنان محدود است. در حال حاضر تعداد قابل توجهی کامیون در محوطه گمرک منتظر انجام فرآیند صادرات هستند و میزان بار آماده صادرات نیز بیشتر از ظرفیتی است که طرف عراقی در طول روز میپذیرد.»
برجی میزان پذیرش فعلی طرف عراقی را حدود ۳۰۰ کامیون در روز اعلام میکند و میگوید: «آمادگی و ظرفیت برای صادرات بیشتر از این میزان وجود دارد.»
به این ترتیب، میان ظرفیت صادراتی سومار و میزان پذیرش روزانه در سوی دیگر مرز فاصلهای شکل گرفته است؛ فاصلهای که به گفته سرپرست گمرک، یکی از موانع افزایش حجم صادرات از این مرز به شمار میرود.
یک گره در نقطه صفر مرزی
اما محدودیت پذیرش، تنها مانع پیش روی تردد کامیونها نیست. بخشی از کندی عبور نیز به نحوه انجام برخی کنترلها در سوی عراقی مرز مربوط میشود.
برجی یکی از موضوعات مطرحشده در مذاکرات اخیر با طرف عراقی را استقرار سگ موادیاب در نقطه صفر مرزی عنوان میکند. به گفته او، طرف عراقی یک سگ موادیاب را در محل ورود کامیونهای ایرانی به خاک عراق مستقر کرده است و کامیونها در نقطه صفر متوقف میشوند تا بازرسی انجام شود. همین فرآیند باعث ایجاد توقف و کندی در تردد کامیونها میشود.
پیشنهاد طرف ایرانی این است که این کنترل پس از ورود کامیونها به خاک عراق و در ورودی گمرک آن کشور انجام شود؛ به این معنا که کامیون از نقطه صفر عبور کند و کنترلهای مورد نظر طرف عراقی در محدوده گمرکی خود عراق انجام شود.
به گفته این مقام مسئول، طرف عراقی برای رفع این مشکل قول مساعد داده است و مذاکرات در این زمینه ادامه دارد. هدف از این پیگیریها، کاهش توقف کامیونها، افزایش سرعت تردد و استفاده بیشتر از ظرفیت صادراتی سومار است.
بــــرش
مرزی که ظرفیتش هنوز کامل به کار نیفتاده است
سومار را نمیتوان با یک تصویر چند دقیقهای قضاوت کرد. آن تصویر، ماجرای یک محموله بود که در مسیر صادرات با مقررات طرف عراقی روبهرو شد، برای مدتی در محدوده مرزی ماند و پس از انجام بررسیهای لازم، سرانجام برای استفاده صنعتی تعیین تکلیف شد. اما همزمان با آن، صدها کامیون دیگر در مسیر صادرات از این مرز در رفتوآمد بودند.
امروز روزانه ۳۰۰ تا ۳۵۰ کامیون از سومار راهی عراق میشوند؛ مرزی که در مقاطعی بار دیگر مبادی صادراتی را نیز پذیرفته و امسال در کنار فعالیت تجاری، میزبان زائران اربعین هم بوده است.
در سوی دیگر این تصویر، اما کمبودهایی وجود دارد که نمیتوان از کنار آنها گذشت؛ پایانهای که هنوز به طور کامل شکل نگرفته، امکانات رفاهی که به گفته سرپرست گمرک متناسب با نیاز رانندگان نیست، محدودیت پذیرش روزانه طرف عراقی و کامیونهایی که برای عبور از نقطه صفر باید در انتظار کنترل بمانند.
بنابراین مسأله سومار، امروز بیش از آنکه «فعال بودن یا نبودن» باشد، مسأله ظرفیت است؛ ظرفیتی که بخشی از آن در داخل مرز به زیرساخت نیاز دارد و بخشی دیگر به هماهنگی و افزایش پذیرش در سوی عراقی وابسته است. سومار حرکت میکند؛ اما برای اینکه با تمام ظرفیت حرکت کند، هنوز چند گره باید باز شود.
