زوزان نقشبندی
گروه اقتصادی

در فاصله یک سال، دو کشف گازی در جنوب کشور، میدان‌های «پازن» و «تخته»، بار دیگر توجه‌ها را به ظرفیت اکتشاف در صنعت نفت ایران جلب کرد. بر اساس اطلاعات اعلام‌شده، مجموع گاز کشف‌شده جدید در این دو میدان به حدود ۱۷.۵ تریلیون فوت مکعب می‌رسد که بر پایه داده‌های قابل دسترس و اطلاعات منتشرشده در نشریات بین‌المللی درباره کشفیات گازی از سال ۲۰۲۵ تاکنون، در این بازه زمانی از مهم‌ترین و بزرگ‌ترین حجم‌های گاز کشف‌شده در جهان به شمار می‌رود. به این ترتیب، شرکت ملی نفت ایران در یک سال اخیر از نظر حجم کشفیات جدید گازی، در جایگاه قابل توجهی قرار گرفته است.
اولین حلقه این زنجیره به میدان پازن بازمی‌گردد. ۱۴ مهر ۱۴۰۴، خبر کشف ذخایر جدید نفت و گاز در این میدان اعلام شد. این کشف پس از حدود هشت سال توقف عملیات اکتشافی و با تکمیل حفاری دومین چاه اکتشافی میدان به دست آمد. پازن در جنوب استان فارس قرار دارد و محدوده آن به سمت شمال استان بوشهر امتداد پیدا می‌کند. این میدان حدود ۲۱ کیلومتر با شهر جم فاصله دارد و وسعت آن حدود ۲۲ کیلومتر مربع برآورد شده است. نزدیکی پازن به منطقه پارس جنوبی نیز باعث می‌شود در صورت ورود به مرحله توسعه، امکان استفاده از بخشی از زیرساخت‌های موجود در این منطقه مورد توجه قرار گیرد.
کشف بعدی، میدان گازی «تخته» در جنوب استان فارس بود که عملیات اجرایی حفاری آن به کشف حدود ۷۵۰۰ میلیارد فوت مکعب گاز درجا و ۵۵۰۰ میلیارد فوت مکعب گاز قابل استحصال منجر شد. این عملیات در شرایطی پیش رفت که کشور دو دوره درگیری نظامی، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان را پشت سر می‌گذاشت. 
با وجود شرایط حاکم بر کشور، فعالیت‌های اکتشافی متوقف نشد و عملیات مربوط به این میدان ادامه پیدا کرد.
تمام عملیات و مراحل حفاری در میدان‌های پازن و تخته با متخصصان داخلی و پیمانکاران ایرانی دنبال شده است. با این حال، کشف یک میدان پایان کار نیست. اثر واقعی این کشفیات در سال‌های آینده و با مشخص‌شدن برنامه توسعه و بهره‌برداری از ذخایر آنها روشن خواهد شد.

اکتشاف در «پازن» و «تخته »
به چاه‌های تازه رسید
پیش از آنکه حفاری آغاز شود، مطالعات زمین‌شناسی منطقه انجام می‌شود تا ساختارهای زیرسطحی و احتمال وجود هیدروکربن بررسی شود. پس از آن، مطالعات ژئوفیزیکی و در موارد مختلف عملیات لرزه‌نگاری یا روش‌های غیرلرزه‌ای انجام می‌گیرد.
حفاری مرحله‌ای است که نتیجه مطالعات قبلی را در میدان آزمایش می‌کند. با رسیدن چاه به مخزن، مشخص می‌شود که آیا نفت یا گاز در ساختار مورد نظر وجود دارد یا نه. پس از آن نیز آزمایش‌های مختلف انجام می‌شود تا حجم ذخیره، ویژگی‌های مخزن و قابلیت استحصال آن مشخص شود. در نهایت، اگر حجم و شرایط مخزن از نظر فنی و اقتصادی قابل اتکا باشد، کشف به‌عنوان یک میدان قابل توسعه شناسایی می‌شود و در مرحله بعد، برای توسعه و بهره‌برداری در اختیار شرکت مربوط قرار می‌گیرد.
محی‌الدین جعفری، مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران، در گفت‌وگو با «ایران» با اشاره به اینکه بررسی‌های اکتشافی در میدان پازن طی دو مرحله انجام شده است، توضیح می‌دهد: «مجموع حجم گاز درجای این میدان در این دو مرحله ۲۹ تریلیون فوت مکعب (Tcf) برآورد شده که حدود ۱۹ تریلیون فوت مکعب آن قابل استحصال است. مرحله اول اکتشاف به سال ۱۳۹۲ بازمی‌گردد و بخش دیگری از این حجم نیز در مرحله دوم شناسایی شده است.»
اما میدان تخته در مقایسه با پازن، کشف جدیدتری است و اولین چاه اکتشافی آن به‌تازگی حفاری شده است. 
به گفته جعفری، «نتیجه این حفاری، شناسایی حدود ۷ هزار و ۵۰۰ میلیارد فوت مکعب گاز درجا بوده است. با فرض ضریب برداشت حدود ۷۰ درصد، حجم قابل برداشت میدان حدود ۵ هزار و ۵۰۰ میلیارد فوت مکعب برآورد می‌شود. گاز درجا به کل حجم گاز موجود در مخزن گفته می‌شود، اما همه این حجم قابل تولید نیست و معیار اثرگذاری اقتصادی میدان، گاز قابل استحصال است.
 اهمیت میدان گازی تخته به همین حجم محدود نمی‌شود. عمق اولین چاه به ۴ هزار و ۹۰۳ متر رسیده و مطالعات زمین‌شناسی نشان می‌دهد در لایه‌های عمیق‌تر نیز امکان وجود ذخایر گازی وجود دارد. به همین دلیل، حفر چاه دوم در برنامه قرار گرفته است. با این تفاوت که این چاه قرار نیست صرفاً ادامه چاه اول باشد، بلکه در موقعیتی دیگر حفر خواهد شد تا ساختارهای عمیق‌تر مخزن نیز مورد آزمایش قرار گیرد.
 بررسی‌های اکتشافی شرکت ملی نفت نشان می‌دهد با حفاری تا عمق حدود یک هزار متر بیشتر، احتمال دستیابی به ذخایر جدید در لایه‌های عمیق‌تر وجود دارد. از این‌رو، حفر چاه دوم در نقطه‌ای متفاوت برای ارزیابی و آزمایش این لایه‌ها پیشنهاد شده است.
 در کنار حجم ذخایر، ارزش اقتصادی مخزن تخته نیز مطرح شده است. برآورد اعلام‌شده از سوی مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران، با در نظر گرفتن ارزش گاز و میعانات گازی، نشان‌دهنده ظرفیت اقتصادی قابل توجه این میدان است. جعفری ارزش ذاتی مخزن را در صورت احتساب گاز و میعانات، حدود ۴۰ میلیارد دلار عنوان کرده است.

چشم‌انداز ۲۰۰ میلیون بشکه نفت در پازن
 در کنار بخش گازی میدان پازن، لایه نفتی این میدان نیز مورد توجه قرار دارد. به گفته جعفری، در جریان مطالعات و حفاری‌ها، وجود حجم قابل توجهی نفت نیز شناسایی شده و همین موضوع باعث شده اکتشاف در میدان ادامه پیدا کند. برآورد اولیه از وجود حدود ۲۰۰ میلیون بشکه نفت حکایت دارد. با این حال، برای تعیین دقیق‌تر حجم نفت و تأیید این ذخیره، حفاری یک چاه دیگر ضروری است.  جعفری در این باره می‌گوید: «حفاری چاه سوم نیز پیشنهاد شده است، چراکه شواهد اولیه از وجود حدود ۲۰۰ میلیون بشکه نفت در این میدان حکایت دارد.  این مرحله با توجه به مشخص شدن سرمایه‌گذار، از نظر اجرایی نیز شانس بیشتری برای پیگیری دارد.» به گفته مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران، سرمایه‌گذار میدان مشخص شده و همین مسأله احتمال ادامه حفاری در پازن را افزایش داده است.با این حال، با توجه به اطلاعات محدود و عدم قطعیت درباره لایه نفتی، توسعه این بخش منوط به انجام فعالیت‌های اکتشافی ـ توصیفی از جمله لرزه‌نگاری و حفر چاه‌های توصیفی است. به این ترتیب، در شرایط فعلی تمرکز اصلی طرح توسعه بر بخش گازی میدان قرار دارد و درباره بخش نفتی ابتدا باید اطلاعات دقیق‌تری از وضعیت مخزن به دست آید.
 مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران تأکید می‌کند که کشف‌های جدید بیشتر پشتوانه‌ای برای آینده انرژی کشور هستند و تا زمان توسعه و بهره‌برداری از این میدان‌ها، مدیریت مصرف انرژی در بخش‌های مختلف همچنان ضروری است. این مدیریت فقط به یک بخش محدود نمی‌شود و از مصرف دولتی و صنعتی تا خودروها و مصرف خانگی را دربرمی‌گیرد.

توسعه میدان پازن 
در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
 در گفت‌وگویی دیگر با «ایران»، سارا قربانی، مجری طرح توسعه میدان‌های گردان و پازن، از آغاز عملیات اجرایی توسعه میدان پازن خبر داد و گفت: «مطالعات طراحی مفهومی و پایه پازن تقریباً به پایان رسیده و در صورت فراهم بودن شرایط ایده‌آل، تولید گاز از این میدان دو سال پس از تنفیذ قرارداد محقق خواهد شد.»
 توسعه میدان گازی پازن که از جمله طرح‌های شرکت نفت مناطق مرکزی ایران برای افزایش ظرفیت تولید و کمک به کاهش ناترازی انرژی به شمار می‌رود، وارد مرحله اجرایی شده است. بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، توسعه این میدان به صورت مرحله‌ای انجام خواهد شد و قرار نیست آغاز تولید گاز به تکمیل تمام مراحل توسعه موکول شود. به این ترتیب، تولید زودهنگام از پازن پیش از پایان کامل طرح توسعه در دستور کار قرار دارد.
 او در تشریح آخرین وضعیت این طرح اظهار می‌کند: «مطالعات طراحی مفهومی و پایه میدان تقریباً به انتها رسیده و فعالیت‌های اجرایی ساخت موقعیت چاه‌ها و جاده دسترسی از اسفندماه سال گذشته در این میدان آغاز شده است.»  به گفته او، عملیات اجرایی توسعه پازن در جریان جنگ رمضان نیز متوقف نشد و ادامه پیدا کرد. قربانی در این زمینه توضیح داد: طی جنگ رمضان، فعالیت‌های اجرایی این طرح نیز مانند دیگر طرح‌های شرکت نفت مناطق مرکزی که با هدف کاهش ناترازی انرژی در حال اجراست، ادامه پیدا کرد.

سرمایه‌گذاری 
بیش از یک میلیارد دلاری برای پازن
 یکی از مهم‌ترین بخش‌های توسعه پازن، حجم سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای اجرای این طرح است. برآورد انجام‌شده نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری مستقیم برای توسعه میدان بیش از یک میلیارد دلار خواهد بود.
 مجری طرح توسعه میدان‌های گردان و پازن درباره میزان سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای توسعه میدان گفت: هزینه سرمایه‌گذاری مستقیم طرح بیش از یک میلیارد دلار است.

گاز پازن چه زمانی به تولید می‌رسد؟
 توسعه مرحله‌ای پازن به این معناست که برای آغاز تولید، الزاماً نباید همه اجزای طرح توسعه به طور کامل به پایان برسد. بر اساس برنامه تعریف‌شده، بخشی از تولید میدان می‌تواند زودتر از زمان تکمیل کل پروژه وارد مدار شود.
 مجری طرح توسعه میدان‌های گردان و پازن در این باره تأکید کرد: «توسعه این میدان به شکل مرحله‌ای برنامه‌ریزی شده است، لذا پیش از تکمیل طرح توسعه، تولید زودهنگام در این میدان محقق خواهد شد.»
 بنابراین، برنامه توسعه پازن دو مسیر را به طور همزمان دنبال می‌کند؛ از یک سو اجرای کامل زیرساخت‌ها و مراحل توسعه میدان در حال پیشبرد است و از سوی دیگر، امکان استفاده از ظرفیت تولید زودهنگام برای ورود سریع‌تر گاز میدان به چرخه مصرف در نظر گرفته شده است.  با وجود آنکه بخشی از عملیات اجرایی میدان از اسفندماه سال گذشته آغاز شده، زمان دستیابی به اولین تولید گاز به فرآیند توسعه و شرایط اجرای طرح وابسته است. 
قربانی در پاسخ به این پرسش که از زمان تصویب طرح تا رسیدن پازن به اولین تولید گاز چه مدت زمان نیاز است، می‌گوید: «طبق قرارداد، تا دو سال بعد از زمان تنفیذ قرارداد و در شرایط ایده‌آل باید تولید از میدان محقق شود.»
 قربانی درباره مسیر انتقال و مصرف نهایی گاز تولیدی میدان پازن می‌گوید: «در مرحله اول توسعه، گاز میدان به پالایشگاه فجر جم و پس از طی مراحل پالایش به شبکه انتقال گاز کشور منتقل خواهد شد.» بنابراین، از آنجا که شبکه گاز کشور به صورت سراسری طراحی شده است، گاز تولیدی پازن پس از ورود به این شبکه می‌تواند بر اساس نیاز کشور در بخش‌های مختلف مورد استفاده قرار گیرد. او توضیح می‌دهد: این گاز حسب نیاز کشور در بخش‌های مختلف قابلیت مصرف دارد.

ضرورت تداوم مدیریت انرژی
 تا زمانی که میدان‌های جدید توسعه پیدا کنند و تولید آنها به شبکه مصرف برسد، تأمین انرژی کشور همچنان به میدان‌ها و تأسیسات فعلی وابسته است.  حتی بخشی از میدان‌هایی که امروز در مرحله توسعه قرار دارند، سال‌ها پیش کشف شده‌اند. در این فاصله، حفظ ظرفیت تولید میدان‌های موجود، افزایش بهره‌وری تأسیسات و مدیریت مصرف می‌تواند نقش مهمی در پایداری عرضه انرژی داشته باشد.