بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

پروژه قطار شهری کرمانشاه به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های زیرساختی غرب کشور، امروز در نقطه‌ای تعیین‌کننده از مسیر خود قرار گرفته است؛ طرحی که نه‌تنها پاسخی به نیازهای حمل‌ونقل شهری است، بلکه به‌ طور مستقیم با کیفیت زندگی، کاهش ترافیک، آلودگی هوا و توسعه متوازن شهری گره خورده است. کلانشهر کرمانشاه با رشد جمعیت و افزایش سفرهای درون‌شهری، بیش از هر زمان دیگری به یک سیستم حمل‌ونقل عمومی کارآمد، سریع و پایدار نیاز دارد؛ ضرورتی که اجرای این مگاپروژه را از یک انتخاب به یک الزام تبدیل کرده است. با گذشت بیش از یک دهه از آغاز عملیات اجرایی، این پروژه فراز‌ونشیب‌های متعددی را پشت سر گذاشته، اما اکنون در دولت چهاردهم با رویکردی تازه و عزم جدی برای تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام، بار دیگر روی ریل سازندگی قرار گرفته است. تأکید ویژه دولت بر تأمین منابع مالی، ایجاد انضباط در اجرای پروژه و نظارت مستمر، نشان‌دهنده تغییر نگاه به این طرح از یک پروژه طولانی‌مدت به یک اولویت فوری و راهبردی است. 
«منوچهر حبیبی» استاندار کرمانشاه نیز با درک اهمیت حیاتی این پروژه، آن را در صدر اولویت‌های زیرساختی استان قرار داده و بر تداوم اجرای آن بدون وقفه تأکید کرده است. طرحی که می‌تواند نقطه عطفی در تحول زیرساخت‌های حمل‌ونقل این شهر باشد؛ تحولی که نه‌تنها سیمای شهری را دگرگون می‌کند، بلکه افق‌های جدیدی از توسعه اقتصادی و اجتماعی را پیش روی کرمانشاه قرار خواهد داد.
پروژه ریلی کرمانشاه که در ابتدای دهه نود با رویکرد احداث منوریل آغاز شد، پس از اجرای بخشی از سازه‌های اولیه و با بازنگری‌های کارشناسی، به دلیل محدودیت در ظرفیت جابه‌جایی مسافر و ملاحظات فنی و بصری، تغییر ماهیت داد و به سیستم قطار شهری (مترو) تبدیل شد. این تصمیم، اگرچه منجر به اتلاف بخشی از منابع و زمان اولیه شد، اما در چارچوب مطالعات حمل‌ونقل شهری، به ‌عنوان گزینه‌ای بهینه و پایدار برای پاسخگویی به تقاضای بلندمدت شهر ارزیابی می‌شود. مهدی غلامرضایی، رئیس سازمان حمل‌‌ونقل ریلی شهرداری کرمانشاه در تشریح آخرین وضعیت و روند اجرای مگاپروژه قطار شهری این کلانشهر به «ایران» گفت: «پروژه قطار شهری کرمانشاه از سال ۱۳۹۰ و همزمان با تأسیس سازمان قطار شهری آغاز و عملاً از همان زمان وارد فاز اجرایی شد. هرچند در طول این سال‌ها سرعت پیشرفت پروژه در دوره‌های مختلف یکسان نبوده، اما هیچ‌گاه به‌طور کامل متوقف نشده است.»
 
پیشرفت ۶۵ درصدی 
فاز اول متروی کرمانشاه
«مهدی غلامرضایی» رئیس سازمان حمل‌‌ونقل ریلی شهرداری کرمانشاه در گفت‌و‌گو با «ایران» اظهار کرد: «نوسان در پیشرفت قطار شهری کرمانشاه، عمدتاً ناشی از محدودیت‌های اعتباری، تغییر شرایط اقتصادی کشور و دشواری‌های تأمین تجهیزات بوده است.» وی افزود: «باید توجه داشت که پروژه‌های حمل‌ونقل ریلی درون‌شهری در دسته «مگاپروژه‌ها» قرار می‌گیرند و به‌ طور طبیعی امکان بهره‌برداری از آنها در بازه‌های کوتاه‌مدت سه تا پنج‌ساله وجود ندارد. تجربه سایر کلانشهرهای کشور نیز نشان می‌دهد، کمتر خط مترویی در کمتر از ۱۲ سال به بهره‌برداری رسیده است. اکنون که پروژه کرمانشاه وارد پانزدهمین سال خود شده، مقایسه آن با استانداردهای ملی و بین‌المللی نشان می‌دهد که این بازه زمانی غیرمتعارف نیست.»
غلامرضایی تصریح کرد: «در زمان آغاز پروژه، طراحی‌ها، برآوردهای مالی و برنامه‌ریزی‌ها متناسب با شرایط اقتصادی و فنی همان دوره انجام شده بود. بخش قابل توجهی از تجهیزات مورد نیاز نیز وابسته به منابع خارجی بود. اما با گذشت زمان، افزایش شدید نرخ ارز، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و دشواری‌های واردات، تأمین بسیاری از قطعات و تجهیزات را با چالش جدی مواجه کرد.» طبق گفته این مقام مسئول، این شرایط سبب شد روند پروژه در برخی سال‌ها کندتر شود. با این حال، طی سال‌های اخیر شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی وارد عرصه شده و توانسته‌اند بخش مهمی از تجهیزات و قطعات مورد نیاز را بومی‌سازی کنند؛ اقدامی که نقش مهمی در کاهش وابستگی و تسریع روند اجرا داشته است.
رئیس سازمان حمل‌ ونقل ریلی شهرداری کرمانشاه اظهار کرد: «در دوره اخیر، با تصمیم مدیریت استان و شهرداری، پروژه به دو فاز مجزا تقسیم شد تا امکان تمرکز بر بخش‌های اولویت‌دار فراهم شود. فاز اول به طول حدود ۷ کیلومتر، از بلوار طاق‌بستان تا میدان آزادی امتداد دارد. این بخش شامل دو ایستگاه اصلی و 5 ایستگاه عبوری است و بر اساس آخرین گزارش‌ها، حدود ۶۵ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.» طبق گفته غلامرضایی، برای تکمیل این فاز و رسیدن به مرحله بهره‌برداری، حدود ۴۶۰۰ میلیارد تومان اعتبار مورد نیاز است. وی افزود: «در کنار عملیات عمرانی، موضوع تأمین ناوگان نیز یکی از چالش‌های اساسی پروژه محسوب می‌شود. این مسأله تنها مختص کرمانشاه نیست؛ حتی کلانشهری مانند تهران نیز در سال‌های اخیر با کمبود واگن و مشکلات تعمیر و نگهداری مواجه بوده است. با این حال، وزارت کشور برنامه‌ای برای خرید متمرکز ۲۰۰۰ دستگاه واگن تدوین کرده که در صورت تحقق، بخشی از آن به کرمانشاه اختصاص خواهد یافت تا همزمان با تکمیل خط، امکان بهره‌برداری فراهم شود.»
 
کاهش ترافیک و بهبود کیفیت زندگی
 رئیس سازمان حمل‌‌ونقل ریلی شهرداری کرمانشاه در ادامه با اشاره به اینکه فاز دوم پروژه از میدان آزادی تا میدان فردوسی حدود ۶ کیلومتر طول دارد، گفت: «عملیات حفاری و بخشی از فعالیت‌های اجرایی این فاز به‌صورت همزمان با فاز اول در حال انجام است، اما با توجه به ضرورت آغاز بهره‌برداری و ارائه خدمات به شهروندان، تمرکز اصلی مدیریت پروژه بر تکمیل فاز اول قرار گرفته است.» طبق گفته این مقام مسئول، اجرای قطار شهری کرمانشاه تأثیرات قابل توجهی بر ساختار حمل‌ونقل و کیفیت زندگی شهروندان خواهد داشت. با توجه به اینکه کرمانشاه مهم‌ترین کلانشهر غرب کشور و بافت مرکزی آن دارای معابر قدیمی و محدود است، کاهش ترافیک یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این پروژه خواهد بود. مهدی غلامرضایی افزود: «علاوه بر آن، کاهش مصرف سوخت، بهبود کیفیت هوا، کاهش آلودگی صوتی، افزایش ایمنی سفرهای درون‌شهری و ایجاد زیرساخت پایدار برای توسعه آینده شهر از دیگر مزایای این طرح است. تجربه کلانشهرهایی مانند تهران نشان می‌دهد، نبود سیستم حمل‌ونقل ریلی می‌تواند در بلندمدت مشکلات جدی برای مدیریت ترافیک و محیط زیست ایجاد کند و کرمانشاه نیز در دهه‌های آینده با چنین ضرورتی مواجه خواهد بود.»
رئیس سازمان حمل‌‌ونقل ریلی شهرداری کرمانشاه خاطرنشان کرد: «بر اساس مصوبات سفر ریاست‌جمهوری در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴، حدود ۲۶۰۰ میلیارد تومان از محل اوراق مشارکت برای پروژه تأمین شده است. پیگیری برای تأمین باقی منابع نیز از محل کمک‌های دولت، مولدسازی املاک شهرداری‌ها و اعتبارات نقدی شهرداری کرمانشاه ادامه دارد.» طبق گفته غلامرضایی، هدفگذاری مدیریت استان و شهرداری بر این است که با تزریق منابع مالی جدید و تسریع روند اجرا، فاز اول طی حدود یک سال آینده به بهره‌برداری برسد. البته تحقق این زمان‌بندی وابسته به تداوم تأمین اعتبارات و شرایط اقتصادی کشور است، اما اراده مدیریتی برای تحقق این هدف وجود دارد.
 
فرسودگی ناوگان
چالش اصلی حمل‌ونقل عمومی
در همین حال، «غلامرضا شهبازی» رئیس سازمان حمل‌و‌نقل مسافر شهری شهرداری کرمانشاه نیز در تشریح وضعیت موجود و شاخص‌های عملکردی ناوگان حمل‌ونقل عمومی این کلانشهر به «ایران» گفت: «هم‌اکنون، در شهر کرمانشاه ۹۰ دستگاه اتوبوس فعال وجود دارد که ۴۸ دستگاه متعلق به بخش دولتی و ملکی شهرداری است و ۴۲ دستگاه دیگر در اختیار بخش خصوصی قرار دارد که در قالب شرکت‌های خصوصی در خطوط فعالیت می‌کنند. به ‌طور معمول بخشی از ناوگان به دلیل مسائل فنی در تعمیرگاه متوقف است، اما به‌طور میانگین بهره‌برداری از ناوگان با همین تعداد انجام می‌شود.» وی افزود: «تعداد خطوط فعال نیز ۱۵ خط است که این ناوگان در آنها خدمات‌رسانی می‌کند. در حوزه توسعه ناوگان اتوبوسرانی، برنامه‌هایی از طریق تأمین مالی با استفاده از اوراق مشارکت اسلامی در بودجه سالانه پیش‌بینی شده است که از این محل امکان خرید اتوبوس‌های جدید فراهم می‌شود. همچنین بر اساس قرارداد منعقدشده وزارت کشور با خودروسازان در سال ۱۴۰۱، تعداد ۱۰۷ دستگاه اتوبوس خریداری شده که تاکنون ۴۴ دستگاه آن تحویل داده شده و ۶۳ دستگاه باقی‌مانده به ‌دلیل بروز مشکلات حقوقی در قرارداد، در وضعیت نامشخصی قرار دارد و احتمال تحقق کامل آن با ابهام مواجه است.»
رئیس سازمان حمل‌و‌نقل مسافر شهری شهرداری کرمانشاه اظهار کرد: «در بخش تاکسیرانی نیز هم‌اکنون ۶۸۰۰ دستگاه تاکسی در شهر کرمانشاه فعالیت دارند. با این حال، حدود 65 درصد از این ناوگان، معادل تقریبی ۴۵۰۰ تا ۴۶۰۰ دستگاه، فرسوده و دارای عمری بیش از ۱۲ سال هستند.» طبق گفته این مقام مسئول، در سال‌های اخیر طرح‌های نوسازی عمدتاً به ‌صورت نقدی و بدون ارائه تسهیلات مؤثر اجرا شده‌اند که همین موضوع باعث کاهش استقبال رانندگان شده است. شهبازی افزود: «سال گذشته، دولت در قالب تبصره ۱۰ قانون بودجه، تسهیلاتی برای کلانشهرها در نظر گرفت که بر اساس آن به هر دستگاه تاکسی ۴۰۰ میلیون تومان وام با نرخ سود ۸ درصد اختصاص یافت. با وجود این، به‌ دلیل افزایش مداوم قیمت خودرو، بویژه محصولات ایران‌خودرو و بالا بودن سهم آورده متقاضی، استقبال چندانی از این طرح صورت نگرفت، به‌گونه‌ای که با احتساب حدود 140میلیون تومان گواهی اسقاط و افزایش قیمت خودرو، سهم پرداختی راننده به حدود ۶۰۰ میلیون تومان می‌رسید. در نتیجه، از میان حدود ۲۵۰ تا ۲۶۰ متقاضی ثبت‌نام‌شده، تاکنون تنها حدود ۳۰ دستگاه تاکسی نوسازی و وارد ناوگان شده است.»
شهبازی تصریح کرد: «ادامه اجرای این طرح نیز با توجه به روند افزایشی قیمت‌ها و فشار مالی بر رانندگان با چالش جدی مواجه است و در صورت تداوم این شرایط، احتمال عدم موفقیت آن وجود دارد؛ مگر آنکه میزان تسهیلات دولتی افزایش یابد که البته خود می‌تواند منجر به افزایش بار بازپرداخت اقساط برای رانندگان شود.» وی افزود: «در این شرایط، یکی از راهکارهای پیشنهادی، تأمین و عرضه خودروهایی با قیمت تمام‌شده پایین‌تر برای رانندگان است. در همین راستا، اقداماتی از سوی اتحادیه حمل‌ونقل مسافر کشور، زیرمجموعه سازمان شهرداری‌ها، برای ورود خودروی ساینا به ناوگان تاکسیرانی در حال پیگیری است.» طبق گفته رئیس سازمان حمل‌و‌نقل مسافر شهری شهرداری کرمانشاه، این موضوع نیازمند اخذ مجوز از شورای عالی ترافیک کشور است که بر اساس برخی گزارش‌ها، این فرآیند در مراحل پایانی قرار دارد. در صورت تحقق این امر، به ‌دلیل قیمت پایین‌تر این خودرو نسبت به گزینه‌هایی مانند سمند سورن پلاس، امکان افزایش قدرت انتخاب رانندگان و بهبود روند نوسازی ناوگان فراهم خواهد شد.