سهیلا یادگاری
گروه اقتصادی

 با وجود آسیب‌دیدگی برخی مسیرهای مواصلاتی، توقف فعالیت بنادر دریایی و شرایط ناشی از جنگ، مرزهای جاده‌ای کشور همچنان فعال هستند و جریان ترانزیت، صادرات و واردات از این مسیرها ادامه دارد. با این حال، انتقال بخشی از بار بنادر و مسیرهای منطقه‌ای به مرزهای جاده‌ای، افزایش تقاضا و محدودیت پذیرش در برخی مرزها، موجب ایجاد صف و ازدحام شده است. سیدحسین حسینی، مدیرکل دفتر ترانزیت و حمل‌و‌نقل بین‌الملل سازمان راهداری در گفت‌و‌گو با «ایران» از برنامه‌های جدید برای تسهیل عبور کالا و تقویت کریدورهای جایگزین خبر داده‌ است.

آخرین وضعیت انتقال بار و ترانزیت در کشور چگونه است؟ آیا جنگ تحمیلی موجب کاهش یا کندی این روند شده است؟
در حال حاضر جریان ترانزیت و عبور و مرور در مبادی مرزی جاده‌ای کشور برقرار است و در مرزها با مانعی از سوی کشورهای مقابل برای توقف تجارت مواجه نیستیم. البته در برخی مرزها افزایش صف‌ها و شلوغی را شاهد هستیم که دلیل اصلی آن افزایش تقاضا برای عبور از مرزهاست.
با توجه به شرایط موجود، بخشی از بار صادراتی و بخشی از بار وارداتی کشور که در شرایط عادی از مسیر بنادر جابه‌جا می‌شد، اکنون به سمت مرزهای جاده‌ای هدایت شده است. به همین دلیل، در حالی که به علت شرایط جنگی فعالیت بنادر دریایی متوقف یا کاهش یافته و جریان ترانزیت نیز کاهش پیدا کرده، اما تردد در مرزهای جاده‌ای رشد یافته است و در پنج ماهه امسال، بارهای صادراتی نزدیک به ۱۷درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد داشته و بارهای وارداتی از مرزهای جاده‌ای نیز حدود ۳۲ درصد افزایش یافته است. این آمار نشان می‌دهد تقاضا برای عبور کالا از مرزهای جاده‌ای افزایش پیدا کرده و همین افزایش تقاضا در برخی مبادی موجب شلوغی و تشکیل صف شده است.

کدام مرزها در شرایط فعلی با افزایش تقاضا مواجه هستند؟
در حال حاضر در برخی مرزها، به‌ویژه مرزهای پاکستان و ترکیه، تقاضای قابل توجهی وجود دارد. تجارت با عراق و برخی کشورهای دیگر مانند جمهوری آذربایجان نیز تقریباً روند عادی خود را حفظ کرده است.
در مرز پاکستان، هم برای ترانزیت از ایران و هم برای انتقال کالاهای اساسی و سایر اقلام مورد نیاز این کشور تقاضای زیادی برای عبور کالا وجود دارد. بنابراین مرزهای مرتبط با پاکستان در شرایط فعلی با حجم قابل‌توجهی از تردد مواجه هستند.

در مورد مرز ترکیه، با توجه به اینکه پیش‌تر موضوع کاهش پذیرش کامیون‌ها مطرح شده بود، آیا مذاکراتی برای حل این مشکل انجام شده است؟
بله. در این زمینه دو مرحله نشست با طرف ترکیه‌ای برگزار شده است. در نتیجه این مذاکرات، وضعیت پذیرش نسبت به گذشته تا حدودی بهبود پیدا کرده است. در مقطعی میزان پذیرش کامیون‌ها به حدود ۴۰۰ دستگاه در روز رسید. البته این رقم پایدار نیست و در دوره‌هایی بین ۲۵۰ تا ۲۷۰ دستگاه در روز متغیر بوده است. مسأله اصلی در حال حاضر این است که این رقم هنوز به یک عدد ثابت و پایدار تبدیل نشده است. از سمت ایران مشکل جدی در پذیرش وجود ندارد و ظرفیت پذیرش ناوگان ترکیه‌ای و ایرانی که از ترکیه وارد کشور می‌شود، حدود ۵۰۰ تا ۵۵۰ دستگاه در روز است. در واقع، بخش عمده صفی که در حال حاضر مشاهده می‌شود در سمت ترکیه قرار دارد و طرف ترکیه‌ای باید میزان پذیرش خود را افزایش دهد. توافقی نیز در این زمینه وجود دارد که تعداد 400 تا 450 کامیون در روز از طرف ترکیه پذیرش شود و اگر روند فعلی به یک عدد پایدار برسد، احتمالاً ظرف حدود یک ماه شرایط این مرز به وضعیت عادی بازخواهد گشت و توقف کامیون‌ها به میزان طبیعی یک تا دو روز خواهد رسید.

علت اصلی ازدحام در مرز ریمدان چیست؟
در مرز ریمدان چند عامل همزمان موجب افزایش شدید تقاضا شده است؛ عامل اول، شرایط ناشی از جنگ است. پاکستان بخش قابل توجهی از انرژی و سوخت گازی مورد نیاز خود را پیش از این از کشورهای عربی و قطر تأمین می‌کرد، اما با شرایط جدید، تأمین این نیازها برای این کشور دشوارتر شده است. به همین دلیل بخشی از تقاضای پاکستان برای انرژی و به‌ویژه گاز به سمت ایران آمده است.
در حال حاضر تقاضای بسیار شدیدی برای انتقال گاز به پاکستان وجود دارد و حدود ۸۰درصد ناوگان متوقف در مرز ریمدان مربوط به کامیون‌هایی است که در انتظار حمل کپسول‌های گاز هستند. بنابراین این مسأله یکی از عوامل اصلی ایجاد ازدحام در مرز ریمدان است.
عامل دوم، تغییر مسیر بخشی از بار ترانزیتی منطقه است و بخش عمده‌ای از بار ترانزیتی پاکستان به ایران منتقل شده است. به دلیل شرایط موجود و مشکلاتی که در ارتباط تجاری و مرزی پاکستان و افغانستان ایجاد شده، بارهایی که پیش از این از پاکستان وارد افغانستان می‌شد و سپس به سمت آسیای مرکزی حرکت می‌کرد، اکنون وارد قلمرو ایران شده است. این اتفاق از یک جهت برای ایران یک فرصت محسوب می‌شود، اما ورود ناگهانی حجم زیادی از بار به کشور باعث شده ظرفیت مرزها با توجه به زیرساخت‌ها، در یک مقطع کوتاه نتواند پاسخگوی تمام این تقاضا باشد.
عامل سوم نیز مربوط به مرز میرجاوه است. همچنان مسائل امنیتی در سمت پاکستان وجود دارد و دولت پاکستان پذیرش کامیون‌ها در مرز میرجاوه را در سطح بسیار محدودی انجام می‌دهد. در نتیجه، بار و کامیون‌هایی که باید از میرجاوه عبور کنند، به سمت سایر مرزها، به‌خصوص ریمدان، سرریز شده‌اند.
بنابراین، سه عامل اصلی در ایجاد صف‌های شدید در ریمدان نقش دارند: افزایش تقاضای پاکستان برای انرژی و گاز، انتقال بخشی از بار ترانزیتی پاکستان به مسیر ایران و محدودیت پذیرش در مرز میرجاوه.

هدفگذاری کشور برای ترانزیت در سال‌جاری چه میزان است و جنگ چه تأثیری بر تحقق این هدف گذاشته است؟
طبق هدفگذاری سالانه برنامه هفتم تا پایان امسال ترانزیت حدود ۲۶ میلیون تن ترانزیت است و اگر برنامه‌ها طبق هدف پیش برود، باید به این رقم برسیم، اما متأسفانه ما اکنون دو سال است که درگیر شرایط جنگی هستیم و در این مدت شاهد کاهش ترانزیت بوده‌ایم. در پنج ماهه امسال حدود ۱۴ درصد کاهش ترانزیت داشته‌ایم. سال گذشته نیز با کاهش مواجه بودیم. به همین دلیل، با توجه به روند فعلی، بعید است بتوانیم رکورد سال 1403، یعنی حدود 18 میلیون تن را تکرار کنیم. اگر همین روند ادامه پیدا کند و اتفاق جدیدی رخ ندهد، ممکن است به رقم ۱۵ تا ۱۶ میلیون تن  برسیم. طبیعتاً کاهش ترانزیت به معنای کاهش درآمدهای حاصل از این بخش نیز خواهد بود. بزرگ‌ترین مسیر ترانزیتی ایران ورود و خروج بار از بنادر جنوبی و انتقال آن به کشورهای دیگر بود. ترانزیت مهم دیگر، ترانزیت حدود 7 میلیون تن سوخت عراق بود که در حال حاضر با توجه به شرایط تقریباً آن را از دست داده‌ایم.
آیا نگرانی فقط کاهش درآمدهای ترانزیتی است؟
خیر؛ مسأله مهم‌تر از درآمد، حفظ جایگاه ایران در کریدورهای منطقه‌ای است.
یکی از مهم‌ترین مسیرهای ترانزیتی کشور، مسیرهای منتهی به بنادر جنوبی بود. بخش قابل توجهی از کالا از بنادر وارد کشور می‌شد و از طریق جاده یا ریل به کشورهای دیگر منتقل می‌شد و یا بالعکس، بار کشورهای دیگر از مسیر ایران به بنادر منتقل می‌شد. در واقع، ترانزیت علاوه بر درآمد ارزی، یک مزیت راهبردی برای کشور ایجاد می‌کند. ارزی که از این مسیر وارد کشور می‌شود اهمیت زیادی دارد، اما وابستگی کشورهای منطقه به مسیرهای ترانزیتی ایران ارزش راهبردی بالاتری دارد. نگرانی اساسی این است که اگر کاهش ترانزیت ادامه پیدا کند، کشورهای دیگر به فکر مسیرهای جایگزین بیفتند. در حال حاضر نیز اخباری درباره تلاش برخی کشورهای منطقه برای آزمایش مسیرهای دیگر و کاهش وابستگی به مسیر ایران مطرح است. کشورهای همسایه و کشورهای عربی نیز هرکدام تلاش می‌کنند به نوعی وابستگی خود را به مسیرهای موجود کاهش دهند به همین دلیل تلاش می‌کنیم مسیرهای مختلف را فعال نگه داریم. برای نمونه، مسیر پاکستان اکنون فعال شده و حجم قابل توجهی از بار پاکستان از ایران عبور می‌کند و به سمت آسیای میانه و ترکیه می‌رود، اما حجم این بار هنوز به اندازه‌ای نیست که بتواند کاهش ایجاد شده در سایر مسیرها را جبران کند.

برای جذب بار بیشتر و بازگرداندن صاحبان بار خارجی چه برنامه‌ای دارید؟ آیا بخش خصوصی و کامیون‌داران می‌توانند در این فرآیند نقش داشته باشند؟
طبق دستور کار ستاد ملی گذر، اولویت فعلی ما این است که تسهیل عبور کالا در مرزها را انجام دهیم. در این زمینه دستورالعملی برای تسهیل، عبوردهی ناوگان و روان‌سازی فرآیند عبور و مرور تهیه شده و مراحل نهایی آن در حال انجام است. قرار است در یکی از جلسات آینده ستاد ملی گذر این دستورالعمل ابلاغ شود. هدف این است که بسیاری از رویه‌های مرزی و فرآیندهایی که در مبادی ورودی و خروجی موجب شلوغی و توقف کامیون‌ها می‌شوند، اصلاح شوند. این موضوع در حوزه واردات اهمیت بیشتری دارد، زیرا کالا پس از ورود به مرز باید در سریع‌ترین زمان ممکن از مبادی مرزی خارج شده و به داخل کشور و گمرکات داخلی منتقل شود. بخش مهمی از کارهای انجام‌شده نیز مربوط به سازمان‌هایی است که مجوزهای مختلف را صادر می‌کنند. در حال نهایی کردن فرآیندهایی هستیم که این سازمان‌ها بتوانند مجوزهای خود را در زمان کوتاه‌تری صادر کنند تا کالاها سریع‌تر از مرزهای جاده‌ای خارج و به گمرکات داخلی منتقل و تعیین تکلیف شوند. برای صاحبان بار و شرکت‌های حمل‌ونقل خارجی، مهم‌ترین موضوع امنیت مسیر، هزینه و زمان عبور کالاست. اگر شرکت‌های خارجی ببینند مسیرهای ایران امن است و زمان عبور کالا قابل پیش‌بینی است، استفاده از مسیر ایران برای آنها جذاب خواهد بود. در واقع باید کاری کنیم که شرکت خارجی نسبت به خدماتی که در مسیر ایران دریافت می‌کند، اطمینان داشته باشد. در کنار بحث تسهیل، موضوع مسیرهای جایگزین نیز در دستور کار قرار گرفته است.
با توجه به شرایط حال حاضر و الزامات پدافند غیرعامل، بودجه و برنامه‌هایی برای آن در نظر گرفته شده است؟ در مورد مسیرهای جایگزین چطور؟
اگر منظور از مسیرهای جایگزین، زیرساخت‌های جاده‌ای و ریلی باشد، این موضوع در اولویت‌های ستاد ملی‌گذر قرار گرفته است. یکسری مسیرها و کریدورها از قبل در کشور تعریف شده‌اند و با توجه به شرایط جنگی، منابع موجود و اولویت‌های فعلی، اکنون در حال بازنگری و اولویت‌بندی هستند. ممکن است پروژه‌ای در گذشته از اولویت بالایی برخوردار بوده باشد، اما با توجه به شرایط جدید دیگر اولویت اول کشور نباشد. بنابراین پروژه‌های جاده‌ای و ریلی بر اساس شرایط بحران و مدیریت جنگی در حال اولویت‌بندی هستند. در این فرآیند، پروژه‌های دارای حساسیت بیشتر و همچنین پروژه‌های زودبازده شناسایی می‌شوند تا بتوان با منابع موجود، سریع‌تر ظرفیت مسیرهای جایگزین را ایجاد کرد.

اخیراً مواردی درباره پیوستن برخی همسایگان شمالی به تحریم‌های آمریکا و ممنوعیت عبور بار روسیه از مسیر ایران مطرح شده، آیا چنین موضوعی صحت دارد؟
خیر، در حال حاضر هیچ موضوع رسمی در این زمینه وجود ندارد. تجارت همچنان در حال انجام است و مرزها فعال هستند. برای نمونه، اخیراً ترکمنستان درخواست کرده است که امکان استفاده از پروانه‌های تردد و حمل‌ونقل طرف ثالث افزایش پیدا کند تا ناوگان مربوطه بتواند وارد کشور شود و حمل بار را انجام دهد. متقابلاً ایران نیز درخواست‌هایی را از طرف ترکمنستان مطرح کرده است.
بنابراین تجارت با کشورهای منطقه در جریان است و مرزها فعال هستند. بخشی از اخباری که در این زمینه منتشر می‌شود، ممکن است از سوی برخی رسانه‌ها با اهداف خاص مطرح شود و باعث ایجاد حساسیت و نگرانی در میان فعالان اقتصادی و صاحبان بار شود. اما در حال حاضر هیچ ممنوعیت رسمی برای ترانزیت بار روسیه از مسیر ایران اعلام نشده است و تجارت میان ایران و کشورهای منطقه همچنان ادامه دارد.