حدیث حدادی
گروه اقتصادی

با گذشت دو ماه از آغاز تابستان و عبور بازار از دوره عرضه میوه‌های نوبرانه، انتظار می‌رفت قیمت برخی اقلام تابستانی کاهش محسوسی پیدا کند. اما بررسی قیمت‌ها در بازار تهران نشان می‌دهد این موضوع در بسیاری از مغازه‌های سطح شهر محقق نشده است. حالا و در آستانه پاییز، میوه‌های تابستانی مانند هلو، شلیل، هلو انجیری، آلو شابلون و حتی برخی اقلامی که عرضه آنها در فصل جاری افزایش یافته، همچنان با قیمت‌هایی به مراتب بالاتر از نرخ عمده‌فروشی میدان مرکزی به دست مصرف‌کننده می‌رسند.
 مسأله فقط گرانی میوه نیست و فاصله قابل توجه میان قیمت میدان مرکزی، میادین میوه و تره‌بار شهرداری و مغازه‌های سطح شهر، به پرسش اصلی بازار تبدیل شده است. فعالان صنفی، افزایش هزینه تولید، دستمزد، حمل‌ونقل، اجاره مغازه، دورریز محصول و هزینه نگهداری در سردخانه را از دلایل این شکاف می‌دانند. با این حال، فاصله برخی قیمت‌ها با سقف سود قانونی خرده‌فروشی، ضرورت نظارت بر فاکتور خرید و قیمت عرضه را پررنگ‌تر می‌کند.

سه بازار با سه قیمت متفاوت
برای بررسی قیمت میوه باید میان سه حلقه بازار تفاوت گذاشت. میدان مرکزی میوه و تره‌بار، محل عرضه عمده محصولات است و قیمت‌ها در آن بر اساس کیفیت، درجه‌بندی، نوع محصول، میزان عرضه و تقاضا و محل تولید تغییر می‌کند. میادین میوه و تره‌بار شهرداری، محصولات را در شبکه خرده‌فروشی خود و با سازوکار قیمت‌گذاری متفاوت عرضه می‌کنند. در نهایت، مغازه‌ها و میوه‌فروشی‌های سطح شهر قرار دارند که هزینه‌های اجاره، نیروی انسانی، حمل‌ونقل، ضایعات و سود خود را به قیمت خرید اضافه می‌کنند.
 بررسی میدانی از خرده‌فروشی‌های تهران نشان می‌دهد قیمت هر کیلو هلو هسته‌جدا بین ۲۱۰ تا ۵۵۰ هزار تومان، هلو انجیری بین ۲۱۰ تا ۵۸۰ هزار تومان و شلیل بین ۱۸۰ تا ۵۸۰ هزار تومان متغیر است. انگور نیز در برخی مغازه‌ها با قیمت ۱۳۵ تا ۲۵۰ هزار تومان عرضه می‌شود. آلو شابلون حدود ۲۶۰ هزار تومان، موز بین ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان و سیب گلاب بین ۱۸۰ تا ۳۰۰ هزار تومان قیمت دارد.
این در حالی است که نرخ عمده‌فروشی همین محصولات در میدان مرکزی، در بسیاری موارد فاصله چشمگیری با قیمت مغازه‌ها دارد. البته مقایسه مستقیم این قیمت‌ها بدون درنظر گرفتن کیفیت، نوع، درجه محصول و میزان تازگی آن، نمی‌تواند به تنهایی مبنای قضاوت درباره گرانفروشی باشد؛ اما فاصله موجود، بویژه در برخی اقلام، به اندازه‌ای است که نمی‌توان از کنار آن به سادگی گذشت.

نرخ‌های میدان مرکزی
چه می‌گوید؟
اکبر یاوری، رئیس اتحادیه بارفروشان، نرخ‌های میدان مرکزی را متعادل توصیف می‌کند. به گفته او، انگور سفید بی‌دانه در میدان مرکزی بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تومان، انگور رطبی بین ۷۰ تا ۹۰ هزار تومان و انگور عسگری حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تومان عرضه می‌شود.
او همچنین نرخ شلیل را بین ۱۰۰ تا ۱۸۰ هزار تومان، هلو را بین ۱۰۰ تا ۱۸۰ هزار تومان و هلو انجیری را بین ۱۰۰ تا ۲۲۰ هزار تومان اعلام می‌کند. به گفته یاوری، آلبالو به دلیل قرار گرفتن در پایان فصل، با قیمت ۲۲۰ تا ۲۸۰ هزار تومان عرضه می‌شود و آلو شابلون نیز بین ۱۰۰ تا ۱۴۰ هزار تومان قیمت دارد.
در این بازار، سیب گلاب با توجه به کیفیت، بین ۱۵۰ تا ۲۲۰ هزار تومان و انواع درجه پایین‌تر آن بین ۱۰۰ تا ۱۶۰ هزار تومان به فروش می‌رسد. موز نیز حدود ۲۲۰ تا ۲۳۰ هزار تومان قیمت دارد. در مقابل، خیار گلخانه‌ای با نرخ ۳۰ تا ۵۰ هزار تومان، خیار اصفهانی بین ۲۰ تا ۲۵ هزار تومان، طالبی بین ۲۵ تا ۴۵ هزار تومان و هندوانه بین ۱۵ تا ۲۰ هزار تومان عرضه می‌شود.
مقایسه نرخ‌های اعلامی میدان با قیمت‌های ثبت‌شده در مغازه‌ها نشان می‌دهد فاصله قیمت در بعضی اقلام محدودتر و در برخی دیگر بسیار بیشتر است. برای مثال، موز که عمدتاً کالایی وارداتی و با ساختار توزیع مشخص‌تر است، فاصله کمتری با نرخ عمده‌فروشی دارد. اما در هلو، شلیل و هلو انجیری، شکاف قیمت در بعضی مغازه‌ها بسیار قابل توجه است.

هزینه‌هایی که به قیمت میوه اضافه می‌شود
فروشندگان میوه می‌گویند قیمت فروش آنها صرفاً تابع قیمت خرید از میدان نیست. اجاره مغازه، دستمزد کارگر، هزینه آب و برق، حمل‌ونقل، بسته‌بندی و دورریز محصول، هزینه‌هایی هستند که در نهایت بر قیمت عرضه اثر می‌گذارند.
جواد باقری، مشاور رئیس اتحادیه فروشندگان میوه و سبزی، معتقد است بخش مهمی از گرانی میوه به افزایش هزینه‌ها در ابتدای زنجیره، یعنی مرحله تولید و برداشت، بازمی‌گردد. به گفته او، بالا بودن هزینه‌های جانبی موجب شده برداشت برخی محصولات، از جمله آلبالو و گیلاس در مناطق لواسان و دماوند، برای بعضی کشاورزان صرفه اقتصادی نداشته باشد.
او با اشاره به افزایش هزینه نیروی کار می‌گوید دستمزد روزانه کارگر، همراه با هزینه‌های جانبی مانند غذا و رفت‌وآمد، فشار زیادی بر تولیدکننده وارد کرده است. نتیجه این شرایط می‌تواند کاهش انگیزه برای برداشت محصول، افت عرضه و افزایش قیمت محصول در مراحل بعدی زنجیره باشد.
با این همه، هزینه تولید به تنهایی نمی‌تواند همه تفاوت قیمت میان میدان و مغازه را توضیح دهد؛ زیرا قیمت خرید میوه‌فروش، نوع محصول، میزان ضایعات و هزینه‌های هر واحد صنفی با یکدیگر متفاوت است. به همین دلیل، بررسی فاکتورهای خرید و قیمت عرضه، تنها راه تشخیص دقیق رعایت یا رعایت‌نشدن سود قانونی است.

سردخانه و هزینه
 میوه‌های پایان فصل
باقری یکی دیگر از عوامل اثرگذار بر قیمت میوه را نگهداری محصول در سردخانه می‌داند. به گفته او، در پایان فصل، بخشی از محصولات باکیفیت‌تر برای ماندگاری بیشتر به سردخانه منتقل می‌شوند و هزینه حمل، نگهداری و افت احتمالی محصول، به قیمت نهایی اضافه می‌شود.
این موضوع بویژه درباره محصولاتی مانند هلو مطرح است. در چنین شرایطی، میوه‌ای که در بازار عرضه می‌شود الزاماً محصول تازه برداشت‌شده نیست و هزینه نگهداری آن می‌تواند قیمت را بالا ببَرد. با این حال، در بازار فعلی، عرضه برخی محصولات تازه مانند مرکبات نوبرانه آغاز شده و بعضی میوه‌ها، از جمله شلیل، همچنان از مناطقی مانند اصفهان و دماوند به صورت تازه وارد بازار می‌شوند.
بنابراین، عنوان «سردخانه‌ای بودن» نمی‌تواند توضیحی یکسان برای همه اقلام و همه قیمت‌های موجود در بازار باشد. لازم است فروشندگان، نوع محصول، درجه کیفی و در صورت امکان زمان برداشت یا شرایط نگهداری آن را برای خریدار شفاف‌تر اعلام کنند.

فاصله‌ای که
باید توضیح داده شود
رئیس اتحادیه بارفروشان می‌گوید خرده‌فروشان بر اساس مصوبه سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان، باید با استناد به فاکتور بارفروشان، بین ۳۰ تا ۳۵ درصد سود روی کالا لحاظ کنند. اما خود او نیز تأیید می‌کند که افزایش اجاره، دستمزد، هزینه حمل‌ونقل و پرت‌بار، برخی واحدها را به سمت اعمال درصدهای بالاتر سوق داده است.
اینجا همان نقطه‌ای است که بازار میوه از مسأله «گرانی» به مسأله «نظارت» می‌رسد. اگر خرده‌فروش با فاکتور معتبر خرید کند و سقف سود قانونی را رعایت کند، قیمت نهایی باید قابل ردیابی باشد. اما هنگامی که اختلاف قیمت محصولی مانند هلو یا شلیل در برخی مغازه‌ها به چند برابر نرخ عمده‌فروشی می‌رسد، باید روشن شود چه سهمی از این فاصله به کیفیت بالاتر، هزینه‌های واقعی و ضایعات مربوط است و چه سهمی ناشی از رعایت‌نشدن سقف سود مصوب.
شفاف شدن این مسأله، نیازمند نصب قیمت، ارائه فاکتور خرید در زمان بازرسی، اعلام روشن درجه کیفی کالا و حضور مؤثرتر نهادهای نظارتی است. مصرف‌کننده نیز در شرایطی که تفاوت قیمت میان مغازه‌ها زیاد است، می‌تواند با مقایسه قیمت و کیفیت در چند واحد صنفی یا مراجعه به میادین شهرداری، انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشد.
بازار میوه تنها با توصیه به فروشندگان یا مقصر دانستن یک حلقه از زنجیره سامان نمی‌گیرد. از هزینه‌های فزاینده تولید و برداشت تا سردخانه، حمل‌ونقل، اجاره و نظارت بر سود خرده‌فروشی، همه در قیمت نهایی نقش دارند. اما تا زمانی که مسیر قیمت از میدان مرکزی تا مغازه برای مصرف‌کننده شفاف نشود، میوه‌های فصل هم ممکن است برای خانوارها با قیمت نوبرانه باقی بمانند.