سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

بحران جمعیت در ایران بیش از آن‌که به کاهش تمایل زوج‌های متأهل به فرزندآوری مربوط باشد، به گفته رئیس اداره جوانی جمعیت وزارت بهداشت، ریشه در کاهش ازدواج، افزایش سن ازدواج و طولانی‌تر شدن فاصله ازدواج تا تولد اولین فرزند دارد؛ روندی که پنجره فرزندآوری را هر سال کوتاه‌تر می‌کند.
رضا سعیدی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در مواجهه با کاهش نرخ تولد به «ایران» می‌گوید: «کاهش زاد و ولد و پیامدهای ناشی از سالخوردگی جمعیت، موضوعی است که بیش از یک قرن در کشورهای مختلف تجربه شده است. بسیاری از کشورها پس از اجرای سیاست‌های کنترل جمعیت در دوره‌هایی که هدف‌شان تثبیت جمعیت و فراهم کردن زمینه توسعه و رفاه بیشتر بود، با افزایش سالمندی و کاهش نیروی جوان مواجه شدند و به سمت سیاست‌های افزایش جمعیت حرکت کردند.» به گفته او بیش از 80 کشور جهان سیاست‌های افزایش جمعیت را دنبال می‌کنند و برای تشویق مردم به فرزندآوری، مجموعه‌ای از مشوق‌های اقتصادی، قانونی، بهداشتی و فرهنگی را به کار گرفته‌اند.سعیدی با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده درباره سیاست‌های جمعیتی این کشورها می‌گوید: «با وجود سال‌ها اجرای سیاست‌های افزایش جمعیت، هنوز هیچ کشوری نتوانسته است نرخ باروری خود را به سطح هدفگذاری‌شده، یعنی بالاتر از 2.1 فرزند به ازای هر زن، برساند.»

چهار چرخ فرزندآوری
رئیس اداره جوانی جمعیت وزارت بهداشت، سیاست‌های مؤثر جمعیتی را وابسته به چهار محور می‌داند و می‌گوید: «ماشین جمعیت با چهار چرخ حرکت می‌کند و هر چهار چرخ باید قوی و درست باشد.»
سعیدی حمایت اقتصادی، حمایت قانونی، حمایت بهداشتی و درمانی و اقدامات فرهنگی را چهار چرخ ماشین جمعیت می‌داند. به گفته او کاهش فرزندآوری می‌تواند از عوامل فرهنگی مانند تغییر سبک زندگی، تغییر ارزش‌ها و نگرش نسل جوان به ازدواج و فرزندآوری ناشی شود و در این بخش، دستگاه‌های فرهنگی باید برای تقویت نگرش مثبت به ازدواج و فرزندآوری و کمرنگ کردن تبلیغات منفی وارد عمل شوند.سعیدی در عین حال بر اهمیت حمایت‌های قانونی از زنان شاغل و تحصیلکرده تأکید می‌کند و می‌گوید: «با توسعه‌یافتگی کشورها، سهم زنان تحصیلکرده و شاغل افزایش می‌یابد و اگر برای آنان حمایت قانونی کافی وجود نداشته باشد، اشتغال و تحصیل می‌تواند با ازدواج و فرزندآوری در تعارض قرار بگیرد.» سعیدی مرخصی بارداری و زایمان، مرخصی مادران شیرده و حفظ حقوق، مزایا و جایگاه شغلی زنان پس از بازگشت به کار را از جمله حمایت‌هایی می‌داند که در برخی کشورها برای کاهش این تعارض در نظر گرفته شده است.

بیش از سه میلیون زوج نابارور
رئیس اداره جوانی جمعیت وزارت بهداشت، حوزه سلامت را یکی دیگر از محورهای مهم سیاست جمعیتی می‌داند و معتقد است: «در حال حاضر در کشور بیش از سه میلیون زوج نابارور داریم و درمان ناباروری یکی از موضوعاتی است که می‌تواند به افزایش فرزندآوری کمک کند.»او ترویج زایمان طبیعی، مقابله با سقط و توسعه خدمات درمان ناباروری را از دیگر اقداماتی مطرح می‌کند که می‌تواند بر روندهای جمعیتی اثر بگذارد. در بخش اقتصادی نیز به گفته سعیدی، تقریباً همه کشورهای دارای سیاست افزایش جمعیت، به شکل‌های مختلف مشوق مالی از کاهش مالیات برای افراد متأهل و صاحب فرزند گرفته تا پرداخت کمک‌هزینه و حمایت‌های ماهانه، ارائه خدمات ارزان یا رایگان مهدکودک و تخفیف در هزینه‌های آموزشی فرزندان را در نظر گرفته‌اند.او می‌گوید: «در ایران نیز تقریباً همه این موارد از واگذاری زمین و خودرو گرفته تا طرح‌هایی مانند کارت امید مادر و حمایت در هزینه‌های شیرخشک در قوانین دیده شده است. بنابراین تفاوت اصلی ایران با بسیاری از کشورهای دیگر، نه در چهار محور حمایتی، بلکه در مسیر فرزندآوری است.»

 مسأله فقط تعداد فرزندان نیست
سعیدی با اشاره به تفاوت شاخص‌های جمعیتی می‌گوید: «در دنیا برای سنجش باروری، نرخ باروری کل یا TFR مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ یعنی میانگین تعداد فرزندان به ازای زنان 15 تا 49 ساله، بدون اینکه در محاسبه، متأهل یا مجرد بودن زنان ملاک قرار گیرد.» به گفته او، نرخ باروری کل در ایران از حدود 6.5 فرزند به ازای هر زن در دهه 60 به کمتر از 1.5 فرزند در سال‌های اخیر رسیده است، اما بررسی نرخ باروری زنان متأهل تصویر متفاوتی ارائه می‌دهد.او با استناد به آمار مرکز پژوهش‌های مجلس و ثبت احوال می‌گوید: «در سال 1399 نرخ باروری نکاحی، یعنی تعداد فرزندان به ازای زنان متأهل، حدود 2.4 فرزند اعلام شده بود. این شاخص در سال 1404 بر اساس اعلام ثبت احوال به 2.52 فرزند یعنی حدود 12 صدم افزایش و نزدیک به 5 درصد رشد رسیده است.» سعیدی توضیح می‌دهد: «زنان متأهل در پنج سال گذشته نه‌تنها رفتار فرزندآوری‌شان بدتر نشده، بلکه حدود 5 درصد هم بهتر شده است. آنچه باعث کاهش نرخ باروری کل شده، افزایش تعداد زنان مجرد است.»

ازدواج از 890 هزار مورد
به 430 هزار رسید
رئیس اداره جوانی جمعیت وزارت بهداشت، کاهش ازدواج را یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر وضعیت فرزندآوری می‌داند و می‌گوید: «آمار ازدواج از حدود 890 هزار مورد در سال 1389 به حدود 701 هزار مورد در سال 1394 و در سال 1404 به حدود 430 هزار مورد رسیده است.» او می‌گوید: «اصل ازدواج در جامعه کاهش یافته است و این مسأله مستقیماً بر فرزندآوری اثر می‌گذارد.» به گفته سعیدی، افزایش سن ازدواج نیز عامل مهم دیگری است. میانگین سن ازدواج در کشور برای زنان حدود 24 سال و برای مردان حدود 28 سال اعلام شده، اما در تهران و برخی از کلان شهرها این رقم برای زنان به حدود 30 سال و برای مردان به حدود 35 سال می‌رسد. او عامل مهم دیگر را افزایش فاصله میان ازدواج و تولد اولین فرزند عنوان می‌کند و می‌گوید: «این فاصله در گذشته حدود یک تا دو سال بود، اما اکنون به طور میانگین به 4.5 تا 5 سال رسیده است.» سعیدی توضیح می‌دهد: «تصور کنید جوانی در 35 سالگی ازدواج کند و پنج سال بعد صاحب اولین فرزند شود؛ که حدوداً 40 ساله خواهد بود و اگر بخواهد فرزند دوم را نیز با فاصله مشابه داشته باشد، در عمل سن فرزند دوم به حدود 50 سال می‌رسد. بنابراین افزایش سن ازدواج و فاصله تولد اولین فرزند، هر دو پنجره فرزندآوری را کوتاه‌تر می‌کنند.»

برش

مرگ‌ومیر مادران و نوزادان به‌شدت کاهش یافته است
رئیس اداره جوانی جمعیت وزارت بهداشت با اشاره به روند شاخص‌های سلامت مادر و کودک می‌گوید: «یکی از وظایف مهم نظام سلامت در دهه‌های گذشته، کاهش مرگ‌ومیر مادران و نوزادان بوده که در این زمینه پیشرفت قابل توجه‌ای حاصل شده است.»به گفته سعیدی، حدود چهار دهه پیش، همزمان با نرخ باروری 6.5 فرزند به ازای هر زن، مرگ‌ومیر نوزادان حدود 120 مورد در هر هزار تولد بود؛ در حالی که این شاخص اکنون به حدود 8 تا 10 مورد در هر هزار تولد رسیده است.او می‌گوید: «در سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، مرگ‌ومیر مادران حدود 250 مورد به ازای هر 100 هزار تولد بود که در حال حاضر به حدود 20 مورد در هر 100 هزار تولد کاهش یافته است.»سعیدی کاهش مرگ‌ومیر مادران و نوزادان و افزایش امید به زندگی را از دستاوردهای مهم نظام سلامت می‌داند و توضیح می‌دهد: «امید به زندگی که در دهه 50 حدود 50 تا 55 سال بود، در حال حاضر به حدود 76 سال برای مردان و 78 سال برای زنان رسیده است.»به گفته سعیدی چالش امروز جمعیت ایران بیش از آنکه به توان نظام سلامت برای حفظ جان مادر و کودک مربوط باشد، به تحولات اجتماعی و اقتصادی مؤثر بر ازدواج و فرزندآوری برمی‌گردد؛ جایی که کاهش ازدواج، افزایش سن تشکیل خانواده و طولانی شدن فاصله میان ازدواج و تولد اولین فرزند، فرصت فرزندآوری را هر روز محدودتر می‌کند.