در حافظه موقت ذخیره شد...
سدهای خراسانشمالی خزانزده شدهاند
باران آمد اما آب نماند
بر اساس آمارهای موجود، هفت سد در حال بهرهبرداری خراسانشمالی در مجموع ۲۲۱ میلیون مترمکعب ظرفیت ذخیرهسازی دارند، اما اکنون تنها حدود ۴۰ میلیون مترمکعب آب در آنها باقی مانده است؛ یعنی حدود ۱۸ درصد ظرفیت مخازن. این عدد برای استانی که بخش قابلتوجهی از جمعیت آن در مناطق روستایی زندگی میکنند و کشاورزی همچنان یکی از پایههای اصلی اقتصاد آن است، یک هشدار جدی محسوب میشود.
نکته قابل تأمل این است که وضعیت بارندگی امسال در نگاه نخست چندان نگرانکننده به نظر نمیرسد. از ابتدای سال آبی جاری، یعنی اول مهر ۱۴۰۴، تا پایان تیرماه امسال ۲۵۰.۳ میلیمتر بارندگی در خراسانشمالی ثبت شده است. این میزان نهتنها نسبت به سال گذشته افزایش چشمگیری دارد، بلکه اندکی نیز از میانگین بلندمدت استان بیشتر است.
میانگین بلندمدت بارندگی استان در همین بازه ۲۴۶.۷ میلیمتر بوده، بنابراین بارش امسال ۳.۶ میلیمتر، معادل حدود ۱.۵ درصد بیشتر از شرایط نرمال است. در مقایسه با سال گذشته اما شرایط متفاوت است؛ بارش استان در مدت مشابه سال آبی گذشته فقط ۱۲۵ میلیمتر بود و امسال با افزایش ۱۲۵.۴ میلیمتری، رشد بارندگی به بیش از ۱۰۰ درصد رسیده است.
با این حال، این بارشها نتوانستهاند وضعیت ذخایر سدها را بهبود دهند. دلیل اصلی را باید در افزایش دما و تبخیر شدید جستوجو کرد؛ موضوعی که وحید واسطه، معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسانشمالی نیز بر آن تأکید دارد.
به گفته او، گرمای بیسابقه موجب شده بخش قابلتوجهی از آب حاصل از بارشها پیش از آنکه به سدها برسد، تبخیر شود. بنابراین مسأله فقط میزان بارش نیست، بلکه زمان، شدت، محل وقوع بارش و میزان آبی که در نهایت امکان تبدیل شدن به رواناب و ذخیره شدن در مخازن را پیدا میکند، اهمیت دارد.
وضعیت زمانی نگرانکنندهتر میشود که بدانیم ظرفیت سدهای تأمینکننده آب شرب استان حدود ۲۰۱ میلیون مترمکعب است. ذخیره کنونی این سدها با احتساب رسوبات، حدود ۳۰ درصد گزارش شده است. رسوبگذاری نیز به این معناست که بخشی از ظرفیت اسمی مخازن عملاً قابل استفاده نیست و فاصله میان ظرفیت روی کاغذ و ظرفیت واقعی ذخیره آب باید در برنامهریزیها مورد توجه قرار گیرد.
این شرایط نشان میدهد که مسأله آب خراسانشمالی دیگر یک مشکل مقطعی مربوط به تابستان نیست؛ بلکه به یک چالش ساختاری تبدیل شده است. اگرچه بارندگی امسال توانسته بخشی از کسری سال گذشته را جبران کند، اما ذخایر سطحی همچنان شکنندهاند و هر دوره گرمای شدید میتواند فشار تازهای بر منابع وارد کند.
کشاورزی؛ گلوگاه اصلاح مصرف
در چنین شرایطی، مدیریت آب دیگر نمیتواند صرفاً بر افزایش عرضه و احداث تأسیسات جدید متمرکز باشد. بخش قابلتوجهی از راهحل در سمت تقاضا قرار دارد؛ بهویژه در بخش کشاورزی.
«واسطه» بر ضرورت حرکت سریعتر به سمت روشهای نوین آبیاری و اصلاح الگوی کشت تأکید کرده است. کاهش تلفات در مسیر انتقال و توزیع آب و رساندن آب متناسب با نیاز واقعی گیاه، از جمله اقداماتی است که میتواند فشار بر منابع آبی را کاهش دهد.
این موضوع برای خراسانشمالی اهمیت مضاعفی دارد؛ استانی که ۴۴ درصد جمعیت آن در مناطق روستایی زندگی میکنند، بنابراین هرگونه اختلال در تأمین آب میتواند مستقیماً بر معیشت روستاییان و کشاورزان اثر بگذارد.
در بخش شرب نیز دیگر نمیتوان صرفهجویی را صرفاً یک توصیه عمومی دانست. مدیریت نشتی شبکه، استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف و هوشمندسازی انشعابات میتواند بدون آنکه الزاماً سطح رفاه خانوارها کاهش یابد، میزان مصرف را کنترل کند.
واقعیت این است که خراسانشمالی امروز بیش از هر زمان دیگری به مدیریت همزمان «عرضه و تقاضا» نیاز دارد. بارندگی امسال نشان داد که حتی افزایش ۱۰۰ درصدی بارش نسبت به یک سال بسیار خشک نیز الزاماً به معنای پر شدن سدها نیست.
اگر گرمای فزاینده و تبخیر بالا ادامه یابد و الگوی مصرف نیز تغییر نکند، بارشهای نرمال یا حتی بالاتر از نرمال نمیتوانند تضمینی برای امنیت آبی باشند.
