تولید گندم در ایران، بنا بر اعلام معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، امسال به ۱۴ میلیون و ۱۰۰ هزار تن رسیده است؛ رقمی که از آن به‌عنوان یکی از بالاترین رکوردهای تولید گندم در تاریخ کشاورزی کشور یاد می‌شود. اهمیت این رکورد تنها در عبور از مرز ۱۴ میلیون تن نیست. بلکه این اتفاق در شرایطی رخ داده که بخش کشاورزی با خشکسالی، پراکنش نامتوازن بارش‌ها، محدودیت منابع آبی و افزایش هزینه‌های تولید روبه‌رو بوده است. گندم، مهم‌ترین محصول زراعی در سبد غذایی ایرانیان است و تغییرات تولید آن مستقیماً بر تأمین آرد، نان، ذخایر راهبردی و میزان نیاز کشور به واردات اثر می‌گذارد. با این حال، ثبت یک رکورد تولید به‌تنهایی به معنای خودکفایی پایدار نیست؛ زیرا تداوم این وضعیت به عواملی چون میزان خرید تضمینی، پرداخت به‌موقع مطالبات کشاورزان، کیفیت بذر، تأمین کود و نهاده، بهره‌وری آب و شرایط بارش در سال‌های آینده وابسته است.

روندی نوسانی در پنج سال اخیر
آمارهای رسمی نشان می‌دهد تولید گندم ایران در سال‌های اخیر مسیری یکنواخت نداشته است. میزان تولید این محصول در سال ۱۴۰۰ حدود ۹ میلیون تن بود؛ رقمی که در سال ۱۴۰۱ به ۱۳ میلیون تن افزایش یافت. تولید گندم در سال ۱۴۰۲ به ۱۴ میلیون تن رسید، اما در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ به‌ترتیب حدود ۱۳ میلیون تن و ۱۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تن ثبت شد. بر این اساس، تولید ۱۴.۱ میلیون تنی امسال، نسبت به سال گذشته حدود ۶۰۰ هزار تن افزایش نشان می‌دهد و از رکورد ثبت‌شده در سال ۱۴۰۲ نیز عبور کرده است. این ارقام از یک‌سو ظرفیت تولید گندم در کشور را نشان می‌دهد و از سوی دیگر، نوسان چندساله آن یادآور می‌شود که کشاورزی ایران همچنان بشدت تحت‌تأثیر وضعیت اقلیمی و دسترسی به آب قرار دارد. نمودار پیوست نیز روند بلندمدت تولید گندم را نشان می‌دهد. روندی که از سطوح پایین‌تر در دهه‌های گذشته، به محدوده بیش از ۱۳ و ۱۴ میلیون تن در سال‌های اخیر رسیده است. البته در این مسیر، دوره‌های افت و خیز نیز کاملاً قابل مشاهده است. به بیان دیگر، رشد تولید در بلندمدت اتفاق افتاده، اما پایداری آن هنوز نیازمند تقویت زیرساخت‌های تولید و کاهش آسیب‌پذیری در برابر خشکسالی است.

رکوردی در دل کم‌آبی
ثبت تولید ۱۴.۱ میلیون تنی در شرایطی رخ داده که ایران در سال‌های اخیر با کاهش بارندگی و تشدید تنش آبی مواجه بوده است. در چنین وضعیتی، افزایش تولید نمی‌تواند صرفاً به توسعه سطح زیرکشت نسبت داده شود؛ بلکه ارتقای عملکرد در واحد سطح، استفاده از ارقام اصلاح‌شده بذر، توسعه مکانیزاسیون، بهبود تغذیه گیاه و افزایش توجه به کشت دیم نیز در آن نقش دارد.
مجید آنجفی، معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرده است که با وجود خشکسالی، پراکنش نامناسب بارش‌ها، محدودیت‌های اقتصادی و دشواری‌های تأمین نهاده، تولیدات زراعی و باغی کشور در مجموع حدود هفت میلیون تن افزایش یافته است. به گفته او، استفاده از یافته‌های تحقیقاتی، همراهی کارشناسان و به‌کارگیری فناوری‌های جدید در مزارع، از عوامل مؤثر در رشد تولید بوده است.  اما مهم‌ترین پرسش این است که آیا این رشد در سال‌های آینده نیز تکرارپذیر خواهد بود؟ پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به مدیریت آب و خاک، اصلاح الگوی کشت و تقویت تولید در دیمزارها بستگی دارد.

 نقطه اتکای تولید پایدار کجاست؟
بخش قابل توجهی از گندم کشور در اراضی دیم تولید می‌شود و این زمین ها‌ بیش از آبیاری، به میزان و زمان بارندگی وابسته‌اند. به همین دلیل، پراکنش بارش گاه حتی از حجم آن نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بارندگی نامناسب در زمان کاشت، رشد یا پر شدن دانه می‌تواند عملکرد مزارع دیم را به‌طور جدی کاهش دهد. برنامه وزارت جهاد کشاورزی بر توسعه کشت در دیمزارها، استفاده از بذرهای مقاوم، به‌کارگیری ادوات نوین و افزایش بهره‌وری متمرکز شده است. این رویکرد اگر به‌صورت مستمر دنبال شود، می‌تواند فاصله میان سال‌های پرباران و کم‌باران را در تولید گندم کاهش دهد. همچنین توسعه کشت حبوبات، گیاهان دارویی و محصولات متناسب با ظرفیت دیمزارها می‌تواند به حفظ خاک، تنوع تولید و کاهش ریسک کشاورزان کمک کند.

 حلقه مهم زنجیره تولید
در کنار آمار تولید، پرداخت مطالبات گندم‌کاران نیز یکی از مسائل تعیین‌کننده است. کشاورز برای خرید بذر، کود، سوخت، ماشین‌آلات و آماده‌سازی زمین به نقدینگی نیاز دارد و هرگونه تأخیر در پرداخت پول گندم تحویلی، توان او را برای آغاز فصل بعدی کاهش می‌دهد.
معاون امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی نیز تسریع در پرداخت مطالبات گندم‌کاران را از اولویت‌های وزارتخانه اعلام کرده است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که پایداری تولید گندم تنها با اعلام رکورد محقق نمی‌شود؛ کشاورز باید اطمینان داشته باشد محصولش با قیمت مناسب خریداری و بهای آن در زمان قابل قبول پرداخت می‌شود.

از رکورد تا پایداری
تولید ۱۴.۱ میلیون تن گندم، نشانه‌ای مثبت از ظرفیت بخش کشاورزی ایران در تأمین کالای اساسی است و می‌تواند نیاز به واردات گندم را کاهش دهد. با این حال، تبدیل این رکورد به یک دستاورد پایدار، نیازمند نگاه فراتر از یک سال زراعی است. مدیریت منابع آب، توسعه فناوری در مزارع، حمایت مالی از کشاورزان، پرداخت منظم مطالبات و تقویت کشت دیم، عواملی هستند که تعیین می‌کنند رکورد امسال به نقطه‌ای گذرا تبدیل شود یا به پایه‌ای برای امنیت غذایی پایدار کشور.