جنگ علیه ایران، نقطه کانونی شانگهای

داریوش صفرنژاد
 استاد دانشگاه 
و تحلیلگر مسائل بین‌الملل

سازمان همکاری شانگهای با ده کشور عضو و دو عضو ناظر، حدود سه‌ونیم میلیارد نفر یعنی 43 درصد جمعیت جهان و مساحتی به وسعت حدود 38 میلیون کیلومترمربع را شامل می‌شود. این سازمان با ظرفیت عظیم اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و نظامی اعضای آن، توانمندی بالایی برای اصلاح یا تغییر توازن قوا در نظام بین‌­المللی دارد و می‌­تواند شکل جدیدی از موازنه قوا در جهان را توسط چهار قدرت نوظهور در منطقه و جهان یعنی چین، روسیه، هند و ایران، پایه‌ریزی کند. این سازمان قابلیت این را دارد که به‌صورت یک بلوک قدرت اقتصادی، سیاسی و حتی نظامی در نظام بین‌الملل عمل کند. این سطح از همکاری سبب می­‌شود اعضا فرصت­‌های بیشتری از همکاری را در اختیار داشته باشند. حضور دو قدرت دارای حق وتو، چهار قدرت هسته‌ای، و 36 درصد تولید ناخالص جهانی باعث شده تا سازمان همکاری شانگهای در ابعاد مختلف منطقه‌ای، فرامنطقه‌ای و بین‌المللی از اهمیت قابل‌توجهی برخوردار باشد. امروز سازمان شانگهای می‌تواند راهبردهای جدیدی برای مواجهه قدرتمند و مدیریت بحران‌های جدید منطقه‌ای و جهانی با استفاده از ظرفیت‌های بالقوه و بالفعل خود ارائه دهد.
برگزاری اجلاس بیست و ششم سران شانگهای در این برهه در قرقیزستان که بعد از سه جنگ تحمیلی 12، 40 و 17 روزه و تداوم فشار آمریکا و غرب بر ایران در مسأله هسته‌ای و تنگه هرمز صورت می‌گیرد، شرکت رئیس‌جمهوری کشورمان از اهمیت زیادی برخوردار بود. صدور بیانیه و محکوم کردن تجاوز و حملات نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به اقصی نقاط کشورمان و ترور رهبر شهید، فرماندهان، دانشمندان و مردم بی‌گناه کشورمان توسط این سازمان با محوریت کشورهای چین، روسیه و هند، بستر مناسبی برای رایزنی‌ها و محکومیت این حملات در نشست‌های دوجانبه و چندجانبه با سران عضو آن بود. با توجه به تلاش آمریکا در حوزه محدودیت‌های اعمالی بر محاصره دریایی در قبال تنگه هرمز، حضور دو عضو مهم پیمان شانگهای در شورای امنیت سازمان، به این اجلاس و دیدارهای حاشیه‌ای آن با رؤسای این کشورها اهمیت ویژه‌ای بخشید.
با توجه به حمایت چین، هند و روسیه به عنوان سه عضو اصلی این پیمان از جمهوری اسلامی ایران در برابر تجاوز آمریکا، مواضع این کشورها در ادامه راه برای ایران بسیار مهم و اثر‌گذار است. دیدارها و ملاقات انفرادی  شی. جین.پینگ، مودی و پوتین، رؤسای سه کشور یادشده با دکتر پزشکیان، گفت‌و‌گو برای متحد کردن مواضع هر سه کشور با جمهوری اسلامی ایران و نیز بهره‌گیری از ظرفیت‌های این کشورها در شورای امنیت و همچنین رایزنی چهار کشور چین، روسیه، هند و ایران درباره نحوه مقابله با فشارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی غرب از اهمیت زیادی برخوردار است. با اینکه رهبران بلوکی که یک سوم جهان را تشکیل می‌دهند، برنامه‌های جدیدی برای تعمیق روابط خود در مجموعه سازمان همکاری شانگهای در افق پیش رو، رونمایی کردند.
مقامات حاضر در این نشست درباره تقویت همگرایی دفاعی و امنیتی، مبارزه مشترک با تروریسم، افراط‌‌گرایی و جرایم فراملی گفت‌وگو کردند و همزمان موضوعات کلیدی دیگری همچون توسعه شبکه‌های ترانزیت و زیرساخت‌های حمل‌ونقل، همکاری‌های مالی و بانکی مستقل از نظام‌های غربی، حوزه‌های صنعتی و دانش‌بنیان، امنیت انرژی، گسترش استفاده از ارزهای ملی در مبادلات و نیز آینده چندجانبه‌گرایی در نظام بین‌الملل را بررسی کردند. مضاف بر اینکه فعالیت در این سازمان باعث تعمیق همکاری‌های امنیتی، دفاعی، نظامی و منطقه‌ای مابین اعضا شده است. چین بعد از روی کارآمدن ترامپ و وضع تعرفه‌های سنگین در روابط تجاری و مطرح بودن آن به عنوان مهم‌ترین تهدید جهانی در سند امنیت ملی آمریکا، نیاز به ایجاد یک بلوک حمایتی از جمله با روسیه، ایران و... را بیشتر احساس می‌کند. نظر به اینکه روابط تجاری چین، هند، ایران و روسیه به‌ویژه در حوزه فروش نفت تحت فشار قرار گرفته است، دیدار رئیس‌جمهوری ما با رؤسای‌جمهوری روسیه و چین و نخست‌وزیر هند از اهمیت اساسی برخوردار بود، چرا که موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان پلی بین آسیا و اروپا، امکان تبدیل شدن به قطب مهم ترانزیتی را فراهم کرده و از طریق همکاری در توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تسهیلات گمرکی می‌تواند به بهره‌برداری بهتر از این موقعیت منجر شود. افق بسیار خوب و امیدبخشی در فراروی همکاری‌های چهار قدرت نوظهور جهانی در این سازمان وجود دارد که می‌بایست با برنامه‌ریزی‌های لازم بدان جامه‌عمل پوشیده شود.

ایده‌های پزشکیان؛ طرحی برای تقویت همکاری قدرت های بزرگ

بهاره سازمند
استاد  دانشگاه تهران

سخنرانی مسعود پزشکیان رئیس جمهوری کشورمان در نشست سازمان همکاری شانگهای در تاریخ 10 شهریور 1405 در بیشکک قرقیزستان را می‌توان تلاشی برای بازتعریف و تقویت چندجانبه‌گرایی از منظر کشورهای جنوب جهانی دانست. گفتمان حاکم بر این سخنرانی، ضمن تأکید بر جایگاه سازمان همکاری شانگهای به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای چندجانبه غیرغربی، بر ضرورت ایجاد سازوکارهای مستقل و مؤثر برای مواجهه با چالش‌های امنیتی، اقتصادی و حقوقی نظام بین‌الملل تأکید دارد. در این چارچوب، «جنوب جهانی» صرفاً به‌عنوان یک مفهوم جغرافیایی مطرح نیست، بلکه به‌مثابه یک چارچوب هنجاری برای دفاع از حاکمیت، استقلال راهبردی، برابری دولت‌ها و اصلاح مناسبات نابرابر بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در سطح نهادی و سازمانی سخنرانی بر ضرورت توسعه ظرفیت‌های درونی سازمان همکاری شانگهای تأکید دارد. پیشنهاد تأسیس «بانک سازمان همکاری‌ شانگهای»، ایجاد اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایه‌گذاری و تشکیل «کنسرسیوم انرژی سازمان همکاری‌ شانگهای» نشان‌دهنده تلاش برای تبدیل سازمان از یک چارچوب عمدتاً هماهنگ‌کننده به نهادی با ظرفیت‌های تخصصی و تصمیم‌سازی بیشتر است.
 این رویکرد با منطق جنوب جهانی مبنی بر ضرورت تقویت نهادهای غیرغربی و افزایش توان کشورهای در حال توسعه برای تولید دانش، سیاست و سازوکارهای مستقل همخوانی دارد.
 در همین راستا رئیس جمهوری بر تعمیق همکاری‌های اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری اعضا در برابر ساختارهای مالی و اقتصادی تحت سلطه قدرت‌های غربی تأکید کرد و پیشنهاد استفاده گسترده‌تر از ارزهای ملی، ایجاد سازوکار مشترک تسویه و تأمین مالی، تأسیس «بانک سازمان همکاری شانگهای»، اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایه‌گذاری و کنسرسیوم انرژی، ایجاد مجمع پارلمانی کشورهای عضو سازمان همکاری‌ شانگهای همگی نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد ظرفیت‌های سازمانی مستقل در درون سازمان است.
بنابراین، چندجانبه‌گرایی مورد نظر ایران صرفاً به همکاری سیاسی و امنیتی محدود نمی‌شود، بلکه ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی و مالی مستقل را نیز بخشی از فرآیند تقویت چندجانبه‌گرایی می‌داند و سازمان همکاری شانگهای را فراتر از یک سازمان سیاسی- امنیتی به تصویر می‌کشد.
در سطح حقوقی، محور مهم سخنرانی ایشان دفاع از اصول بنیادین حقوق بین‌الملل، منشور ملل متحد، اصل منع توسل به زور و حاکمیت دولت‌ها بود. اشاره به اینکه تهاجماتی که در 13 ژوئن 2025 و 28 فوریه 2026 توسط آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران انجام شدند، تجاوزی آشکار علیه اصول بنیادین منشور ملل متحد و حقوق بین‌الملل، علیه اصل منع توسل به زور و علیه حق حیات بودند. 
همچنین به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد اشاره و تأکید شد چنانچه آمریکا به تعهدات خود در یادداشت تفاهم مزبور بازگردد، جمهوری اسلامی ایران نیز بلافاصله عمل متقابل خواهد کرد و برخلاف آمریکا، کشور ایران سابقه درخشانی در عمل به تعهدات و پیمان‌های بین‌المللی خود دارد و همواره بر اساس اصول حاکم بر حقوق بین‌الملل حرکت کرده است.
در مجموع، سخنرانی رئیس جمهوری محترم تصویری از چندجانبه‌گرایی ارائه می‌دهد که هم بعد سازمانی آن تقویت شده و هم محدود به حوزه سیاسی- امنیتی نیست و دربرگیرنده توأمان ابعاد امنیتی و اقتصادی است. با این حال، تحقق این رویکرد مستلزم عبور از مباحث گفتمانی صرف، در نظر گرفتن منابع مالی مشخص، قواعد اجرایی و سازوکارهای الزام‌آور و در یک کلام حرکت از حرف به سمت عمل و پذیرش پیشنهاد‌های ارائه شده توسط جمهوری اسلامی ایران از سوی دیگر اعضای سازمان همکاری شانگهای است.