محمد محسن فایضی
کارشناس مسائل فلسطین

از زمان اشغال قدس شرقی در سال ۱۹۶۷ یعنی جنگ شش روزه، اسرائیل تلاش کرده است کنترل خود را بر ساختارهای مختلف زندگی شهری گسترش دهد و آموزش نیز از این روند مستثنا نبوده است. با این حال، فلسطینیان قدس طی نزدیک به شش دهه توانسته‌اند بخش مهمی از نظام آموزشی و برنامه درسی خود را حفظ کنند و مدرسه را به ابزاری برای انتقال حافظه تاریخی، زبان و هویت ملی به نسل‌های جدید تبدیل کنند. ساختار آموزشی قدس شرقی امروز چندلایه است: مدارس رسمی تحت مدیریت شهرداری و وزارت آموزش اسرائیل، مدارس «شناخته‌شده اما غیردولتی»، مدارس خصوصی و مدارس وابسته به نهادهایی مانند آنروا. اکنون بخشی از مدارس از برنامه آموزشی اسرائیل استفاده می‌کنند، اما بسیاری از مدارس فلسطینی همچنان برنامه آموزشی تشکیلات خودگردان را دنبال می‌کنند.  طبق آمار کنست، در سال تحصیلی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ حدود 110 هزار دانش‌آموز در قدس شرقی از پیش‌دبستانی تا دبیرستان تحصیل می‌کردند. بر اساس داده‌های رسمی اسرائیل، در سال تحصیلی ۲۰۲۴-۲۰۲۵، ۲۳ درصد دانش‌آموزان قدس شرقی در برنامه آموزشی اسرائیلی تحصیل می‌کردند؛ این رقم در سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به ۳۶ درصد افزایش یافته است و همچنین شمار مدارس ارائه‌دهنده این برنامه نیز از ۶۱ مدرسه به ۱۰۲ مدرسه رسیده است. مقام‌های اسرائیلی این افزایش را یک «موفقیت مهم» می‌دانند و حتی آن را بخشی از برنامه دولت برای ایجاد تغییر اجتماعی و یهودی‌سازی در قدس شرقی و تغییر هویت معرفی می‌کنند. این تغییر فقط از طریق تغییر کتاب‌های درسی دنبال نمی‌شود. اسرائیل با توسعه مدارس تحت مدیریت شهرداری، تأمین بودجه، آموزش معلمان و فراهم کردن مسیر دسترسی به دیپلم اسرائیلی، تلاش می‌کند برنامه آموزشی خود را جذاب‌تر و در مواردی به انتخاب اصلی خانواده‌ها تبدیل کند. در مقابل، خانواده‌های فلسطینی با یک دوراهی دشوار روبه‌رو هستند: از یک سو کمبود شدید کلاس، تراکم دانش‌آموزان و ضعف زیرساخت در بسیاری از مدارس فلسطینی تحت مدیریت تشکیلات خودگردان و از سوی دیگر فشار برای پذیرش برنامه‌ای که به باور بسیاری از آنان، بخشی از روایت و هویت فلسطینی را کنار می‌زند؛ روبه‌رو هستند. همچنین روند سانسور و تغییر کتاب‌های درسی فلسطینی مورد استفاده در قدس شرقی در سال‌های اخیر بیشتر شده است. محتوای مربوط به اشغال، نکبت، قدس به‌عنوان پایتخت فلسطین، حق بازگشت و برخی بخش‌های تاریخ فلسطین در نسخه‌های مورد استفاده در مدارس تحت نظارت اسرائیل حذف یا تغییر کرده‌اند.اسرائیل در این راستا فشار بر مدارس دولتی و آنروا را هم افزایش داده است. به طور مثال، اسرائیل در سپتامبر ۲۰۲۵ فعالیت شش مدرسه آنروا در قدس شرقی را متوقف کرد؛ اقدامی که حدود ۶۰۰ دانش‌آموز را در آغاز سال تحصیلی بدون مدرسه گذاشت. بخش قابل توجهی از والدین حاضر نشدند فرزندان خود را برای تحصیل به مدارسی در خارج از محله بفرستند، زیرا این امر در برخی موارد مستلزم عبور روزانه از ایست‌های بازرسی بود و برخی خانواده‌ها نیز نگران بودند که گزینه جایگزین به معنای پذیرش برنامه آموزشی اسرائیلی باشد. اکنون در آستانه سال تحصیلی جدید، این کشمکش ادامه دارد. مدارس کرانه باختری و قدس در ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ (یک هفته دیگر) سال تحصیلی جدید را آغاز می‌کنند؛ در مقابل، مدارس رسمی اسرائیلی سال تحصیلی را از ۱ سپتامبر ۲۰۲۶ آغاز می‌کنند. همین تفاوت تقویم، در کنار اختلاف بر سر کتاب و برنامه درسی، نشان می‌دهد که مسأله آموزش در قدس شرقی تنها یک اختلاف اداری نیست. برای خانواده‌های فلسطینی، حفظ مدرسه فلسطینی به معنای حفظ زبان، تاریخ و حافظه جمعی است.