آب در کویر با فناوری حفظ میشود
نسخه هوشمند خراسان جنوبی برای نجات آبخوانها
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
سفرههای زیرزمینی خراسان جنوبی، جایی که بیش از ۹۵ درصد حیات استان به آنها وابستگی دارد، سختترین و نگرانکنندهترین دوران کمآبی خود را تجربه میکنند. سالها خشکسالی مداوم، رمق آبخوانها را کشیده و استان را با افت شدید سطح آب و خطرات جبرانناپذیر فرونشست زمین مواجه کرده است. با این حال، مسئولان ارشد استان و متولیان صنعت آب تلاش کردهاند با دو راهکار همزمان به جنگ کمآبی بروند؛ نقشهای جامع که «تأمین آب و نوسازی زیرساختهای فرسوده» را در کنار «مدیریت مصرف و فرهنگسازی همگانی» دنبال میکند. ثمره همین تمرکز همزمان نیز قرار گرفتن خراسان جنوبی در جمع سه استان پیشگام کشور در هوشمندسازی و بهرهوری منابع آب است.
سفرههای خالی و خط قرمز آب شرب
«سید محمدرضا هاشمی»، استاندار خراسان جنوبی در گفتوگو با «ایران»، با تأکید بر اینکه تمام خطوط برنامهریزی استان بر پایه پایداری حیات و تأمین نیازهای پایه تنظیم شده، میگوید: «خط قرمز و اولویت اول ما در تمام تصمیمگیریها، تأمین آب آشامیدنی مردم است. در طول 2 سال گذشته با وجود تمام تنگناها و محدودیتهای شدید اعتباری، بیش از ۱۲۰ روستای استان از نعمت آبرسانی بهرهمند شدند که بخش قابل توجهی از آنها اکنون به شبکه آب شرب کاملاً پایدار متصل هستند. این روند با اولویت تأمین آب آشامیدنی با تمام قدرت ادامه خواهد داشت.
استاندار خراسان جنوبی با تشریح جزئیات مدیریت بخش مصرف و تشکیل کمیته تخصصی مدیریت مصرف آب ذیل کارگروه سازگاری با کمآبی میافزاید: «مدیریت هوشمندانه منابع آب، پیشنیاز تحقق توسعه پایدار، حفظ امنیت غذایی و استمرار فعالیتهای اقتصادی در خراسان جنوبی است. این کمیته با هدف بررسی تخصصی وضعیت مصرف آب در بخشهای مختلف، تدوین راهکارهای عملیاتی و اتخاذ تصمیمات مؤثر تشکیل شده است. روند اجرای مصوبات این کمیته بهصورت مستمر و هفتگی پایش میشود و هیچ بخشی از کشاورزی، صنعت و معدن گرفته تا خدمات، شهرداریها و دستگاههای اجرایی از اجرای برنامه مدیریت مصرف مستثنی نیست.»
به گفته نماینده عالی دولت در استان، برنامههای این کمیته ابعاد مختلفی از تغییر الگوی کشت به سمت محصولات کمآببر و توسعه گلخانهها گرفته تا گسترش آبیاریهای نوین و اصلاح شبکههای توزیع را در برمیگیرد.
هاشمی با تأکید بر اینکه توسعه خراسان جنوبی باید دقیقاً منطبق بر ظرفیتهای زیستی استان باشد، تصریح میکند:« نصب کنتورهای هوشمند روی چاههای کشاورزی، برخورد قاطع با برداشتهای غیرمجاز و تعدیل پروانههای بهرهبرداری با جدیت دنبال میشود تا برداشت آب دقیقاً براساس حجم قابل برنامهریزی انجام گیرد و توسعه استان منحصراً در چارچوب ظرفیتهای موجود پیش برود.»
هشدار فرونشست
در ابرپروژههای عمرانی
استاندار خراسان جنوبی اقناعسازی عمومی با نقشآفرینی ائمه جمعه، فعالان فرهنگی، مدارس و رسانهها را یک اصل بنیادی دانسته و با اشاره به تکالیف مشخص شهرداریها، میگوید: «فرهنگسازی و اقناعسازی یک اصل بنیادی است. ائمه جمعه، فعالان فرهنگی، مدارس و رسانهها باید برای ترویج مصرف بهینه آب پای کار باشند. از شهرداریهای استان نیز انتظار داریم اجرای الگوی خشکمنظری در فضاهای سبز شهری، استفاده از گونههای گیاهی کمآببر و مقاوم، بهرهگیری از منابع آب نامتعارف و همچنین ذخیرهسازی و هدایت روانآبها را در صدر برنامههای مدیریت شهری قرار دهند.»
هاشمی با اشاره به اینکه احیای ۲۱۰ رشته قنات در استان نقشی کلیدی در پایداری سکونتگاههای روستایی و تأمین آب کشاورزی داشته، نسبت به مخاطرات زیستمحیطی هشدار داده و یادآور میشود: «پدیده فرونشست زمین در برخی دشتهای استان یک زنگ خطر بسیار جدی است. در اجرای طرحهای بزرگ عمرانی، بویژه ابرپروژه راهآهن، حتماً باید مخاطرات ناشی از فرونشست زمین کاملاً مورد توجه قرار گرفته و محاسبات فنی بر مبنای آن انجام گیرد.»
وی تأکید میکند: «پساب شهری باید هرچه سریعتر برای استفاده در بخش صنعت، معدن یا کشاورزی ساماندهی تا از هدررفت این ظرفیت باارزش جلوگیری شود. صبوری و همراهی مردم مسئولیت مدیران را دوچندان کرده است و با اجرای برنامههای سازگاری با کمآبی، مسیر توسعه متوازن استان هموار خواهد شد.»
نیازمند ۲ همت
اعتبار اضطراری هستیم
«حسین توکلی»، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی در گفتوگو با «ایران» میگوید: «چالش امروز استان صرفاً محدودیت منابع نیست، بلکه فرسودگی شدید زیرساختها، بار مضاعفی بر دوش شبکه گذاشته است. در حال حاضر میزان هدررفت واقعی آب در شبکههای شهری استان حدود ۱۹.۵ درصد و در شبکههای روستایی حدود ۲۳ درصد است. بنابراین، اولین اولویت شرکت آب و فاضلاب، حفظ و نگهداشت منابع آبی موجود، مهار هدررفت و مدیریت دقیق فشار شبکه است و توسعه ظرفیتهای جدید در گام بعدی قرار دارد.»
توکلی با ارائه آمار دقیق اقدامات فنی و زیرساختی میافزاید: «برای تحقق این هدف، ما هرساله اصلاح شبکههای فرسوده، نوسازی انشعابات و تعویض کنتورهای معیوب را در دستور کار داریم. سال گذشته موفق شدیم حدود ۱۹۰ کیلومتر از شبکه توزیع و خطوط انتقال را اصلاح و بازسازی کنیم. همچنین ۵ هزار و ۸۰۰ انشعاب فرسوده، نوسازی و استانداردسازی شده و ۷ هزار و ۵۰۰ کنتور خراب نیز تعویض شده است. با این حال، ارزیابیهای کارشناسی ما نشان میدهد که تاکنون حدود یکهزار کیلومتر از شبکه و خطوط انتقال دارای اولویت اضطراری برای اصلاح شناسایی شدهاند.»
مدیرعامل آبفای خراسان جنوبی تأکید میکند: «اجرای کامل این طرح نیازمند تأمین اعتبارات ویژه ملی است؛ چرا که برآوردهای اولیه نشان میدهد برای نوسازی این یکهزار کیلومتر فرسوده، حداقل به ۲ همت (دو هزار میلیارد تومان) اعتبار فوری نیاز داریم تا پایداری شبکهها تضمین شود.»
از آبرسانی به ۱۶۵ روستا
تا پایش مصرف ادارات
مدیرعامل آبفای استان با یادآوری وابسته بودن بیش از ۹۵ درصد منابع تأمین آب استان به سفرههای زیرزمینی و تداوم خشکسالیها خاطرنشان میکند:« پراکندگی بالای روستاها، حضور جمعیت شناور در ایام تعطیل، سختگذر بودن مناطق مرزی و توسعه بیضابطه برخی سکونتگاهها، آبرسانی روستایی را با چالشهای پیچیدهای مواجه کرده است. با این وجود، طی یک سال گذشته به ۶۵ روستای جدید آبرسانی شده و ۵۰ روستا نیز در قالب مجتمعهای آبرسانی به پایداری رسیدهاند. طبق برنامهریزیها، تا پایان سال نیز حداقل ۵۰ روستای دیگر از نعمت آب شرب پایدار بهرهمند میشوند و در مواقع اضطراری نیز ناوگان آبرسانی سیار شرکت با کمک بخش خصوصی اجازه ایجاد بحران را نداده است.»
توکلی در تشریح برنامههای گذر از تنش آبی و بازچرخانی پساب میگوید: «برای گذر از تابستان امسال با حفر، تجهیز و جابهجایی ۲۲ حلقه چاه، اصلاح شبکهها و مدیریت فشار، از بروز تنش آبی در نقاط بحرانی جلوگیری و حدود ۳۵۰ لیتر بر ثانیه به ظرفیت تأمین آب شرب استان افزوده شد. در حوزه بازچرخانی نیز واگذاری پساب تصفیهخانه فاضلاب بیرجند به صنایع بزرگ و معدنی در مراحل پایانی فرآیند قانونی است و در شهرهای قاین، سربیشه، بیرجند و خوسف نیز برنامهریزی عملیاتی برای بازچرخانی پساب در صنعت و فضای سبز در حال انجام است.»
مدیرعامل آبفای استان ورود به عرصه فناوریهای هوشمند برای پایش دقیق منابع را بخش درخشان کارنامه استان دانسته و میگوید: «پروژههای هوشمندسازی مدیریت مصرف در شهرهای خراسان جنوبی به پیشرفت بالای ۹۰ درصدی رسیده و هماکنون در جمع ۳ استان اول کشور قرار داریم. در همین راستا، ۲۷ پروژه تخصصی دیگر نیز با پیشرفت ۶۰ درصدی در دست اجراست تا هوشمندسازی شبکه تمامی شهرها تا پایان سال به ۱۰۰ درصد برسد.»
توکلی با تشریح دستاوردهای فنی این فناوریها میافزاید: «بهرهگیری از سامانههای تلهمتری، کنترل از راه دور و مدیریت هوشمند فشار، علاوه بر مهار هدررفت، مصرف سالانه انرژی تأسیسات را ۳ درصد کاهش داده است. همچنین با نصب ۳ هزار کیلووار خازن، شدت مصرف انرژی به ازای هر مترمکعب آب در ۵ ماه اول امسال از ۰.۸۶ به ۰.۸۵ کاهش یافت.»
وی در پایان با ارائه آماری صریح از پایش مصرف آب در بدنه دولت میافزاید: «در ۵ ماه ابتدایی امسال، ۲۸ دستگاه اجرایی استان رفتاری کاملاً مسئولانه داشته و مصرف آب خود را بین ۱ تا ۸۲ درصد کاهش دادند که در این بین سازمان بهزیستی و شرکت توزیع نیروی برق به عنوان دستگاههای برتر معرفی شدند. اما در مقابل، مصرف ۱۸ دستگاه اجرایی متأسفانه افزایشی بوده و رشدی بین ۲ درصد تا حدود ۲۰۰۰ درصد را ثبت کردهاند که این مسأله اصلاً قابل قبول نیست. از اینرو، تکنولوژی بدون مشارکت مردم بینتیجه است و در همین راستا، آموزش بیش از ۶ هزار دانشآموز، برگزاری کارگاههای تخصصی و اجرای پویش سراسری «آب، سرمایه مشترک» برای نهادینهسازی فرهنگ مصرف درست انجام شده است.»
