بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین

مازندران سال‌هاست با یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی کشور یعنی مدیریت پسماند و انباشت زباله دست ‌و پنجه نرم می‌کند؛ چالشی که به دلیل افزایش تولید پسماند، محدودیت ظرفیت دفن، مشکلات زیست‌محیطی ناشی از شیرابه و حساسیت‌های اکولوژیک شمال کشور، به یکی از مطالبات جدی مردم و مدیریت اجرایی استان تبدیل شده است. در چنین شرایطی، پس از نزدیک به دو دهه انتظار، یکی از طرح‌های قدیمی مدیریت پسماند استان سرانجام از مرحله برنامه‌ریزی عبور کرد و در دومین روز از هفته دولت به بهره‌برداری رسید. مرکز پردازش پسماند قائمشهر که طرح اولیه ساخت آن و ساماندهی محل انباشت زباله این شهرستان از اوایل دهه ۸۰ مطرح شده بود، در دولت چهاردهم و با حضور حجت‌الاسلام والمسلمین مجید انصاری، معاون حقوقی رئیس‌جمهور و مهدی یونسی‌رستمی، استاندار مازندران افتتاح شد. این مرکز با سرمایه‌گذاری یک همتی و ظرفیت اسمی پذیرش روزانه ۴۵۰ تا ۵۰۰ تن، برای پردازش بخشی از پسماند چهار شهرستان قائمشهر، سوادکوه، سوادکوه شمالی و جویبار احداث شده است. اهمیت این پروژه صرفاً به احداث یک مرکز جدید محدود نمی‌شود؛ بلکه هدف اصلی، ایجاد یک زنجیره متمرکز برای دریافت، پردازش، بازیابی و تبدیل پسماند و تغییر تدریجی الگوی سنتی «جمع‌آوری و دفن» به سمت کاهش دفن، استحصال مواد قابل بازیافت و بازگرداندن بخشی از پسماند به چرخه تولید است. در این مدل، پسماند به‌ جای آنکه مستقیماً روانه محل دفن شود، پس از ورود به فرآیند پردازش، تفکیک و استحصال، بخشی از ارزش اقتصادی خود را بازیابی می‌کند. اجرای این طرح در شرایط محدودیت منابع مالی، فشارهای اقتصادی و شرایط جنگی کشور، با اتکا به ظرفیت سرمایه‌گذاری بخش غیردولتی و همکاری مجموعه مدیریت استان، شهرداری‌ها، شوراهای اسلامی، نمایندگان مردم و همراهی شهروندان به نتیجه رسیده است. پیگیری و ابتکار استاندار مازندران و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف نیز زمینه عبور پروژه از موانع و توقف‌های چند ساله را فراهم کرده است. اکنون بهره‌برداری از مرکز پردازش پسماند قائمشهر را می‌توان یکی از نقاط عطف مسیر چند ساله ساماندهی پسماند مازندران دانست؛ پروژه‌ای که پس از سال‌ها انتظار، در دولت چهاردهم از روی کاغذ به میدان عمل آمده است. استمرار فعالیت و بهره‌برداری پایدار از این مرکز می‌تواند با کاهش حجم دفن، کنترل و مدیریت شیرابه، افزایش بازیابی مواد، کاهش فشار بر مراکز دفن و ایجاد ارزش اقتصادی از پسماند، زمینه‌ساز شکل‌گیری رویکردی نوین در مدیریت منطقه‌ای پسماند مازندران و گامی عملی برای مهار ابرچالش دیرپای زباله در استان باشد.
«مهدی یونسی‌رستمی»، استاندار مازندران، جزئیات افتتاح سایت مدرن و پیشرفته پسماند قائمشهر را تشریح کرده و به «ایران» گفت:«مرکز پردازش پسماند قائمشهر با هدف ساماندهی بخشی از پسماند تولیدی در شمال استان و با ظرفیت اسمی روزانه ۴۵۰ تا ۵۰۰ تن احداث شده و روز گذشته به بهره‌برداری رسید.» طبق گفته این مقام مسئول، این مرکز با در اختیار داشتن زیرساخت‌های دریافت، پردازش و تبدیل بخشی از پسماند به محصولات قابل استفاده، می‌تواند به یکی از اجزای مهم نظام منطقه‌ای مدیریت پسماند مازندران تبدیل شود و در صورت فعالیت پایدار و بهره‌برداری کامل، پسماند چهار شهرستان را پوشش دهد.

بازیافت پسماند
در مسیر ارزش‌آفرینی
«مهـــدی یونســـی‌رستمـــی» اظهار کرد:«ظرفیت طراحی ‌شده برای مرکز پردازش پسماند قائمشهر، امکان ورود روزانه حجم قابل‌توجهی از پسماند منطقه به چرخه پردازش را فراهم می‌کند؛ با این حال، عملکرد واقعی مرکز تنها با میزان ظرفیت اسمی آن سنجیده نمی‌شود.» وی تصریح کرد:«تداوم فعالیت خطوط پردازش، تأمین منظم خوراک، آماده ‌به‌کاری تجهیزات، مدیریت صحیح فرآیند تخمیر و هوادهی، کنترل و تصفیه شیرابه و همچنین تضمین بازار فروش محصولات نهایی، مجموعه عواملی هستند که در تعیین میزان موفقیت اقتصادی و زیست‌محیطی این پروژه نقش دارند.» استاندار مازندران ادامه داد:«سایت پردازش پسماند قائمشهر پنج هزار مترمربع فضای روباز و سه سالن تخمیر با مجموع زیربنای حدود ۱۲ هزار مترمربع است.» طبق گفته این مقام مسئول، فرآیند اصلی مجموعه بر پردازش بخش آلی پسماند و تبدیل آن به محصولات قابل استفاده متمرکز است. ظرفیت پیش‌بینی‌ شده برای تولید محصولات نهایی نیز حدود سه تن کود گرانول در ساعت و هشت تن کود فاین اعلام شده است. البته تحقق این ظرفیت‌ها به فعالیت پیوسته واحدها و تأمین مستمر مواد اولیه وابسته است. وی ادامه داد:«تبدیل بخش آلی پسماند به محصول قابل مصرف در کشاورزی، یکی از مهم‌ترین کارکردهای مرکز محسوب می‌شود. تولید کود از مواد آلی فرآوری‌ شده، می‌تواند ساختار سنتی مدیریت پسماند را که عمدتاً بر جمع‌آوری و انتقال برای دفن استوار است، به سمت الگویی مبتنی بر پردازش، بازیابی مواد و بازگشت بخشی از منابع به چرخه مصرف سوق دهد.» طبق گفته یونسی‌رستمی، در چنین رویکردی، پسماند صرفاً یک ماده زائد تلقی نمی‌شود، بلکه بخشی از آن پس از طی فرآیندهای کنترل‌‌شده فنی می‌تواند به ماده‌ای دارای ارزش اقتصادی تبدیل شود.

مدیریت پسماند
با سرمایه‌گذاری یک همتی
استاندار مازندران با اشاره به اینکه طبق برنامه اعلام ‌شده، بخشی از کود گرانول تولیدی این مرکز تا آذرماه پیش‌خرید شده است، گفت:«وجود این تقاضای اولیه می‌تواند به تثبیت فعالیت مجموعه کمک کند و نشان دهد اقتصادی ‌شدن زنجیره پردازش پسماند، علاوه بر زیرساخت و فناوری، به شکل‌گیری بازار قابل اتکا برای محصولات نهایی نیز نیاز دارد.» بالاترین مقام اجرایی استان مازندران تصریح کرد:«ورود محصولات حاصل از پردازش پسماند به چرخه کشاورزی، باید تحت نظارت دقیق فنی و زیست‌محیطی انجام شود. کیفیت پسماند ورودی، میزان و نحوه تفکیک مواد، کنترل آلاینده‌ها، فرآیند تخمیر و استانداردهای محصول نهایی، از جمله شاخص‌هایی هستند که باید در تمام مراحل تولید مورد پایش قرار گیرند. بنابراین میزان تولید به ‌تنهایی معیار ارزیابی عملکرد مرکز نیست و کیفیت، ایمنی و قابلیت مصرف محصولات نیز باید همزمان تضمین شود.» طبق گفته وی، تصفیه و مدیریت شیرابه یکی دیگر از بخش‌های کلیدی زیرساخت این مجموعه است. برای این منظور، تصفیه‌خانه‌ای با ظرفیت ۱۰۰ مترمکعب در سایت احداث شده است تا شیرابه حاصل از فرآیند پردازش مدیریت و تصفیه شود.  «یونسی‌رستمی»، کنترل شیرابه را از الزامات اساسی فعالیت مراکز پردازش و دفع پسماند دانست و تأکید کرد:«مدیریت نامناسب این مرکز می‌تواند زمینه‌ساز آلودگی خاک و منابع آب شود. از این رو، عملکرد مداوم تصفیه‌خانه و پایش کیفیت خروجی آن، در کنار سایر فرآیندهای مجموعه، اهمیت مستقیمی در رعایت الزامات زیست‌محیطی پروژه دارد.» طبق گفته این مقام مسئول، برای ارتقای کیفیت فرآیند تخمیر و افزایش کارایی هوادهی مواد آلی نیز دستگاه ویندروترنر ویژه در این مرکز به کار گرفته شده است. این تجهیز با هدف مدیریت مکانیزه توده‌های در حال تخمیر و بهبود شرایط هوادهی مورد استفاده قرار می‌گیرد و خرید آن حدود ۲۳۰ میلیارد ریال هزینه داشته است. در مجموع نیز سرمایه‌گذاری انجام‌ گرفته برای احداث و تجهیز سایت حدود یک همت اعلام شده که نشان‌دهنده حجم قابل توجه منابع صرف‌ شده برای ایجاد زیرساخت پردازش پسماند در منطقه است.

گذار از دفن
به پردازش پسماند
« یونسی‌رستمی»، استاندار مازندران اظهار کرد:«راه‌اندازی این مرکز با این هدف انجام شده که بخشی از پسماند تولیدی چهار شهرستان به جای انتقال مستقیم به محل‌های دفن، ابتدا وارد فرآیند پردازش و استحصال شود.» طبق گفته وی، چنین تغییری در مسیر مدیریت پسماند، از یک سو می‌تواند فشار وارد بر ظرفیت‌های دفن را کاهش دهد و از سوی دیگر، امکان بازیابی مواد آلی و تولید محصولات جدید را افزایش دهد. استاندار مازندران تصریح کرد:«با این حال، میزان دستیابی به این اهداف به نحوه بهره‌برداری، استمرار تأمین پسماند، کیفیت تفکیک، نگهداری تجهیزات و استمرار تقاضا برای محصولات تولیدی بستگی خواهد داشت.» طبق گفته «یونسی‌رستمی»، مرکز پردازش پسماند قائمشهر در مجموع بخشی از مسیر حرکت مازندران به سمت تغییر رویکرد در مدیریت پسماند است؛ مسیری که در آن پسماند از یک هزینه مستمر برای جمع‌آوری و دفع، به یک ورودی قابل پردازش و بالقوه دارای ارزش اقتصادی تبدیل می‌شود. ظرفیت دریافت روزانه تا ۵۰۰ تن، سالن‌های تخمیر، تجهیزات هوادهی، تصفیه‌خانه شیرابه و خطوط تولید کود گرانول و فاین، مهم‌ترین ظرفیت‌های فنی این مجموعه را تشکیل می‌دهند. در صورت بهره‌برداری پایدار، رعایت الزامات زیست‌محیطی، حفظ آمادگی تجهیزات و ایجاد بازار مطمئن برای محصولات، این مرکز می‌تواند سهم قابل‌توجهی در کاهش دفن، افزایش بازیابی مواد و حرکت به سمت مدیریت منطقه‌ای و پایدار پسماند در شمال مازندران داشته باشد.