خرید خودرو برای برخی از خانوارهای ایرانی، شاید مانند گذشته تصمیمی ساده و در دسترس نیست. فاصله میان درآمد و قیمت خودرو طی سال‌های اخیر، تا حدودی افزایش یافته به طوری که بخشی از متقاضیان به سمت خرید خودروی دست دوم رفته‌اند. در چند روز گذشته، طبق گزارشی که «دنیای اقتصاد» منتشر کرده بود همه رسانه‌ها روی آمار اعلامی این گزارش درباره قدرت خرید مردم برای خودروی دست اول در سال 1390 و 1403 پرداختند. طبق این گزارش‌ (آمارهای مربوط به الگوی خرید کالاهای بادوام نیز تصویری از همین تغییر ارائه می‌دهد. سهم خانوارهایی که در سال ۱۳۹۰ خودروی دست‌اول خریداری کرده بودند، از ۲.۳ درصد به ۰.۴۴ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. کاهشی حدود ۸۰ درصدی که می‌تواند نشانه‌ای از تغییر توان خرید خانوار در یکی از مهم‌ترین بازارهای کالای بادوام باشد.) اما بررسی‌های «ایران» درباره یافتن منبع معتبر این آمار به نتیجه نرسید. گمانه‌زنی‌ها بر این است که شاید این آمار از طرح«هزینه و درآمد خانوار» مرکز آمار ایران استخراج شده باشد. در سال 1393 نیز کتاب رسمی‌ای توسط مرکز آمار با عنوان «نتایج آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای شهر(در سال 1390)» منتشر شد. حتی در این کتاب نیز از آمار 2.3درصدی خرید خودروی دست اول خبری نیست. اما گزارشی با عنوان سهم خانوارهای دارای «اتومبیل شخصی» در سال 1390 منتشر شده که این آمار در آن حدود 39.72 درصد اعلام شده است. این موضوع در واقع میزان مالکیت خودرو است و ربطی به آمار 2.3 درصدی «خرید خودروی دست اول در همان سال» ندارد. در نتیجه تا منبع آمار مشخص نباشد نمی‌توان به آن استناد کرد. با این تفاسیر در این گزارش به میزان قدرت خرید خودرو توسط مردم پرداخته‌ایم.
خودرو در اقتصاد ایران سال‌ها یکی از مهم‌ترین کالاهای بادوام خانوار بوده است؛ کالایی که هم برای نیاز روزمره و جابه‌جایی خریداری می‌شود و هم در مقاطعی به‌دلیل شرایط تورمی، نقش دارایی و محل حفظ ارزش پول را پیدا کرده است. اما اکنون رفتار خریداران تغییر کرده است. افزایش قیمت خودرو، رشد هزینه‌های زندگی و فاصله گرفتن درآمد از قیمت کالاهای بادوام، تصمیم برای خرید خودروی نو را برای بخش قابل توجهی از متقاضیان دشوارتر کرده است.
این تغییر البته به معنای از بین رفتن تقاضا نیست. تقاضا همچنان در بازار وجود دارد، اما شکل آن تغییر کرده است؛ بخشی از خریداران به بازار خودروهای کارکرده رفته‌اند، بخشی خرید را به آینده موکول کرده‌اند و گروهی نیز تنها در صورت داشتن پس‌انداز یا دارایی دیگری مانند طلا و ارز می‌توانند به خرید خودروی نو فکر کنند.

وقتی خودرو از خرید 
به تعویض تبدیل می‌شود
برای درک بهتر وضعیت بازار، کافی است میان گروه‌های مختلف خریداران خودرو تفاوت قائل شویم. همه متقاضیان خودرو در یک شرایط اقتصادی قرار ندارند. برای بخشی از جامعه، خرید خودرو به معنای ورود به بازار برای اولین‌بار است؛ برای گروهی دیگر، موضوع تعویض خودروی فعلی با مدل جدیدتر مطرح است و گروهی نیز تنها به دنبال جایگزین کردن خودروی کارکرده خود با نمونه‌ای مشابه هستند. عبدالله بابایی، کارشناس بازار خودرو در گفت‌وگو با «ایران» در این‌باره می‌گوید: « دشواری اصلی در حال حاضر متوجه کسانی است که قصد دارند برای اولین‌بار خودرو خریداری کنند یا خودروی فعلی خود را به نمونه‌ای جدیدتر ارتقا دهند.» او توضیح می‌دهد: «مثلاً برای یک جوان یا فردی از طبقه متوسط که هنوز خودرو ندارد، خرید خودروی جدید بدون داشتن پس‌انداز قابل توجه بسیار دشوار شده است.»
به گفته این کارشناس بازار خودرو، «در چنین شرایطی فرد تنها در صورتی می‌تواند از پس خرید خودروی جدید برآید که سرمایه‌ای مانند طلا یا ارز در اختیار داشته باشد و آن را به خودرو تبدیل کند؛ امکانی که طبیعتاً برای همه خانوارها وجود ندارد.»
بابایی درباره گروهی که از قبل خودروی کارکرده دارند نیز می‌گوید: «ارتقای خودرو برای این بخش از جامعه، با توجه به افزایش قیمت‌ها و رشد نکردن درآمدها به همان نسبت، آسان نیست. در مقابل، افرادی که قصد دارند یک خودروی کارکرده را با خودروی کارکرده دیگری در همان سطح قیمتی جایگزین کنند، همچنان امکان بیشتری برای معامله دارند.» به این ترتیب، بازار خودرو در عمل میان چند گروه متفاوت تقسیم شده است؛ گروهی که خرید خودروی صفر کیلومتر برایشان دشوار است، گروهی که توان ارتقای خودرو را از دست داده‌اند و گروهی که همچنان می‌توانند در محدوده خودروهای کارکرده معامله کنند.
 
فاصله دستمزد و قیمت خودرو
افزایش قیمت خودرو در کنار رشد هزینه‌های مسکن، خوراک، خدمات و سایر هزینه‌های ضروری باعث شده بخش بیشتری از درآمد خانوار پیش از رسیدن به کالاهای بادوام، مصرف شود. در چنین شرایطی، خودرو برای بخشی از جامعه از یک خرید سالانه یا چندساله به تصمیمی با فاصله زمانی طولانی‌تر تبدیل می‌شود. خانواری که در گذشته می‌توانست با چند سال پس‌انداز یا با استفاده از تسهیلات، خودرو خریداری کند، امروز ممکن است ناچار باشد خرید را به تعویق بیندازد یا به بازار خودروهای کارکرده مراجعه کند.

تأثیر هیجانی شرایط بر بازار خودرو
البته وضعیت بازار خودرو فقط به قدرت خرید خانوار محدود نمی‌شود. قیمت خودرو در ایران، بویژه در بخش بازار، از نوسانات نرخ ارز غیررسمی تأثیر می‌پذیرد و همین مسأله در ماه‌های اخیر دوباره خود را نشان داده است. البته که باید بدانیم تأثیر هیجانی از افزایش نرخ ارز بر بازار خودرو اثرگذار است. بابایی با اشاره به نوسانات اخیر بازار می‌گوید: «قیمت خودرو در ماه‌های گذشته چندین بار مسیر افزایشی و کاهشی را تجربه کرده است. افزایش نرخ ارز در بازار غیررسمی معمولاً با فاصله کوتاهی در قیمت خودرو منعکس می‌شود و در شرایط هیجانی، این اثر می‌تواند شدیدتر باشد.» او برای نمونه به تغییر قیمت یک دستگاه تارا اشاره می‌کند و می‌گوید: «قیمت تارا V4 در همین دو هفته اخیر از حدود ۲ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان به حدود ۳ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان رسیده است. بخش قابل توجهی از این تغییر را می‌توان در ارتباط با رشد نرخ ارز در بازار آزاد بررسی کرد.»با این حال، نکته مهم برای خریداران آن است که این افزایش‌ها الزاماً به معنای تثبیت قیمت‌های جدید نیست. این کارشناس بازار خودرو معتقد است:« اگر در ادامه، اخبار مثبت سیاسی و بین‌المللی باعث کاهش نرخ ارز شود، بخشی از رشد هیجانی قیمت خودرو نیز می‌تواند تعدیل شود.» در حال حاضر ورود به بازار خودرو ریسک بالایی دارد و از همین منظر، بابایی شرایط فعلی را زمان مناسبی برای ورود هیجانی به بازار خودرو نمی‌داند. به گفته او، بازارهایی که تحت تأثیر اخبار و انتظارات کوتاه‌مدت قرار دارند، در دوره‌های هیجانی می‌توانند ریسک بیشتری برای خریدار ایجاد کنند.

خودرو؛ کالای مصرفی یا سرمایه‌ای؟
یکی از مسائل مهم بازار خودرو در ایران، تغییر نقش این کالا در اقتصاد خانوار است. خودرو در حالت طبیعی باید کالایی مصرفی باشد؛ اما تورم در سال‌های گذشته باعث شده بخشی از تقاضا با انگیزه حفظ ارزش دارایی شکل بگیرد. بابایی نیز بر همین موضوع تأکید دارد و معتقد است: «خودرو اساساً نباید به یک بازار سرمایه‌گذاری تبدیل شود.»
او می‌گوید: «ورود به بازار در شرایطی که قیمت‌ها تحت تأثیر هیجان افزایش یافته‌اند، می‌تواند ریسک خرید را بالا ببرد و در چنین وضعیتی، تصمیم برای خرید یا فروش نیازمند احتیاط بیشتری است.» به گفته این کارشناس بازار خودرو:«کسانی که نیاز واقعی به خودرو ندارند بهتر است در شرایط پرنوسان با عجله تصمیم نگیرند و منتظر ثبات بیشتری در بازار باشند. در مقابل، افرادی که ناچار به خرید خودرو هستند می‌توانند گزینه‌های فروش اقساطی یا لیزینگی را نیز بررسی کنند.»

برش

بازگشت دوباره فاصله قیمت کارخانه و بازار خودروها
یکی دیگر از نشانه‌های تغییر رفتار بازار، فاصله میان قیمت کارخانه و بازار خودرو است. در مقطعی که قیمت خودرو در بازار آزاد به قیمت کارخانه نزدیک شده بود، انگیزه‌های سرمایه‌ای برای خرید خودرو نیز تا حدی کاهش پیدا کرد. اما با افزایش دوباره قیمت‌ها، این فاصله بار دیگر بیشتر شده است.بابایی در این‌باره تأکید می‌کند: «این فاصله قیمتی صرفاً یک عدد در معاملات خودرو نیست. هرچه فاصله میان قیمت کارخانه و بازار بیشتر باشد، انگیزه‌های غیرمصرفی برای ورود به بازار نیز می‌تواند افزایش پیدا کند و در نتیجه، بازار از حالت مصرفی فاصله بگیرد.»