مرجان قندی
گروه اجتماعی

نشست خبری فراخوان بین‌المللی طراحی منظر و فضای یادمانی گلزار شهدای میناب، صبح دیروز دوشنبه دوم شهریور در کتابخانه و موزه ملی ملک برگزار شد؛ رویدادی که به‌گفته سعید مهرپویا، دبیر این مسابقه، قرار است با بهره‌گیری از ظرفیت هنرمندان و معماران ایران و جهان، محل دفن شهدای مظلوم میناب را از یک آرامستان صرف به منظری یادمانی تبدیل کند؛ فضایی که راوی شهادت کودکان و تجسد درد و رنج خانواده‌ها در قالب اثری معماری باشد و در عین حال، پیام صلح‌طلبی و ایستادگی در برابر ظلم را به مخاطبان منتقل کند.
مدیر مسابقه بین‌المللی طراحی منظر و فضای یادمانی گلزار شهدای میناب با بیان اینکه این مسابقه با هدف خلق فضایی ماندگار و درخور شأن شهدای مظلوم میناب و با توجه به هویت بومی، ابعاد انسانی واقعه و روایت زندگی شهدا برگزار می‌شود، گفت: «بعد از دستور آیت‌الله مروی، تولیت آستان قدس رضوی درباره ساماندهی مزار شهدای میناب، این کار به عهده من گذاشته شد. چند ماه روی این طرح کار شده که لحظاتی سخت اما تأثیرگذار بوده است و برای انتقال این تأثیرگذاری، فراخوان بین‌المللی طراحی منظر و فضای یادمانی گلزار شهدای میناب، داده شد. بر اساس آیین‌نامه جامع مسابقات معماری، موضوعاتی که از اهمیت ویژه و اثرگذاری اجتماعی گسترده برخوردارند یا کارفرمای آنها نهادهای عمومی و دولتی هستند، بهتر است به‌جای واگذاری مستقیم و محدود به یک مشاور، در قالب فراخوان و مسابقه در اختیار جامعه طراحان، هنرمندان، معماران و مهندسان مشاور قرار گیرند. هدف قانونگذار از پیش‌بینی این سازوکار آن است که چنین پروژه‌هایی به‌جای طی‌کردن مسیری محدود و با شفافیت کمتر، در فضایی روشن و رقابتی و با مشارکت طیف گسترده‌ای از طراحان انجام شوند. از این رو برگزارکنندگان تلاش کرده‌اند از ظرفیت این سازوکار برای دستیابی به طرحی شایسته استفاده کنند.»

شروع روند مسابقه
بعد از بازدید از میناب
مدیر مسابقه بین‌المللی طراحی منظر و فضای یادمانی گلزار شهدای میناب با بیان اینکه برگزاری مسابقه حاصل یک تصمیم ناگهانی نبوده است، درباره روند شکل‌گیری این تصمیم، توضیح داد: «روند شکل‌گیری این طرح از اواخر فروردین‌ماه و همزمان با بررسی اقداماتی که باید در شهر میناب انجام می‌شد، آغاز شد. در این سفر، وضعیت خانواده‌های شهدا و مجروحان واقعه بررسی و از محل دفن شهدا بازدید شد.»
مهرپویا گفت: «در جریان این بازدید، وضعیت گلزار شهدا و فضای آن مورد توجه قرار گرفت. از آنجا که خانواده‌های شهدا به‌طور مستمر در این مکان حضور پیدا می‌کنند و عموم مردم نیز برای ادای احترام به آن مراجعه خواهند کرد، پیشنهاد شد ساماندهی و آماده‌سازی این فضا به‌عنوان یک فضای یادمانی در دستور کار قرار بگیرد.» او با اشاره به اینکه طراحی گلزار شهدا باید در پیوند با مجموعه‌ای از مکان‌ها و اقدامات مرتبط با این واقعه دیده شود، اعلام کرد: «برای شناخت درست موضوع مسابقه، باید به چهار حلقه مفهومی مرتبط با واقعه توجه کرد. بدون درنظرگرفتن این چهار حلقه، ممکن است برداشت کاملی از ضرورت و ابعاد مسابقه شکل نگیرد.»
مهرپویا درباره اولین حلقه این زنجیره توضیح داد: «حلقه اول، محل مدرسه و مکان وقوع حادثه است؛ جایی که خود به‌عنوان شاهد اصلی واقعه، واجد اهمیت تاریخی و روایی است. تصمیم بر آن است که این مکان حفظ و به فضایی متناسب با اهمیت واقعه تبدیل شود. حلقه دوم، محل دفن شهداست. تصاویری که از آماده‌سازی محل خاکسپاری شهدا منتشر شد، تصویری بسیار تلخ و تکان‌دهنده بود؛ قطعه‌زمینی که برای دفن پیکرها حفاری شده و محل مزارها در آن به شکلی ساده و اضطراری مشخص شده بود. همین مکان بعدها به محل دائمی حضور خانواده‌ها و مردم تبدیل شد و در حال حاضر موضوع اصلی این مسابقه است.»
به گفته مدیر مسابقه، حلقه سوم این زنجیره به یادمان‌هایی مربوط می‌شود که در نقاط مختلف ایران و جهان و با انگیزه‌های مردمی و داوطلبانه برای گرامیداشت یاد کودکان و دیگر شهدای این واقعه ایجاد شده یا در آینده ایجاد خواهد شد. او ساخت هشت مدرسه در هشت نقطه کشور با نام «شجره طیبه» و به یاد کودکان شهید را چهارمین حلقه این زنجیره دانست و گفت: «مأموریتی که در این مرحله به برگزارکنندگان واگذار شده، طراحی و ساماندهی حلقه دوم، یعنی مزار شهدا و فضای یادمانی پیرامون آن است.»

واقعه‌ای با یک روایت انسانی کم‌نظیر
مهرپویا با تأکید بر ابعاد انسانی و عاطفی واقعه گفت: «خاکسپاری همزمان شمار زیادی از کودکان هم‌سن‌وسال در یک مکان، کیفیتی بسیار تلخ و کم‌نظیر به این واقعه بخشیده است. این ویژگی سبب می‌شود گلزار شهدای میناب صرفاً یک آرامستان یا محل دفن نباشد و به مکانی برای روایت مظلومیت، معصومیت و زندگی کودکانی تبدیل شود که در مدت‌زمانی بسیار کوتاه به شهادت رسیدند.»
او گفت: «این کودکان همراه با تعدادی از معلمان، خانواده‌ها و مردم عادی به شهادت رسیدند و هرکدام از آنان زندگی، شخصیت، علایق، آرزوها و روایت خاص خود را داشتند. بنابراین، طراحی این فضا نباید فقط بر لحظه شهادت متمرکز شود، در واقع لازم است زندگی شهدا، روابط خانوادگی آنان و خاطراتی که از آنها باقی مانده است هم در طراحی مورد توجه قرار گیرد.»
 
گلزار شهدا، امتداد خانه خانواده‌های شهدای میناب
مدیر مسابقه، مفهوم مزار به‌مثابه خانه را یکی از مهم‌ترین مبانی طراحی این پروژه دانست و توضیح داد: «در جریان گفت‌وگو با خانواده‌های شهدا و مشاهده نحوه حضور آنان در گلزار، روشن شد که این مکان برای خانواده‌ها صرفاً یک فضای عمومی یا آرامستان نیست. پیکر عزیزترین اعضای خانواده‌های آنان در این محل به خاک سپرده شده و از همان روز، گلزار به بخشی از خانه، زندگی و وجود این خانواده‌ها تبدیل شده است.»
مهرپویا در این باره گفت: «برخی خانواده‌ها برای ساعت‌های طولانی در کنار مزار فرزندانشان حضور دارند. در کنار تعدادی از مزارها تشک، بالش و وسایل شخصی دیده می‌شود که به بخشی ثابت از فضای حضور خانواده‌ها تبدیل شده است. برای نمونه، پدری ممکن است نیم‌روز را در کنار مزار فرزندش سپری کند، با او درد دل کند و بعد به خانه برگردد.»
او با این توضیح که چنین وضعیتی نشان می‌دهد که طراح با یک فضای متعارف مواجه نیست، گفت: «این مکان باید امکان حضور، خلوت، هم‌صحبتی، سوگواری و ارتباط عاطفی خانواده‌ها با فرزندانشان را فراهم کند. ازاین‌رو، نیازهای واقعی خانواده‌ها باید به‌عنوان یکی از مبانی اصلی مسابقه در نظر گرفته شود.»
 
روایت زندگی شهدا در طراحی فضا
مدیر مسابقه با اشاره به اهمیت مستندسازی زندگی شهدا گفت: «هر انسانی به‌واسطه زندگی خود دارای یک روایت است، اما برخی از این روایت‌ها به دلیل شیوه زیستن یا نحوه شهادت، به مفاهیمی نمادین و الهام‌بخش تبدیل می‌شوند. کودکان، معلمان، راننده و دیگر افرادی که در این واقعه به شهادت رسیدند، هرکدام روایتی دارند که باید شناسایی، مستند و در صورت امکان در فضای یادمانی بازتاب داده شود.»
او با اشاره به روایت مربوط به شهید «ادریس غریب‌پور» گفت: «بر اساس روایت‌های مطرح‌شده، او که داروساز درمانگاه مجاور مدرسه بود، پس از اعلام وضعیت جنگی و با وجود خطر موجود، برای تأمین دارو و رسیدگی به نیازهای درمانی در آن روز به فعالیت خود ادامه داد و در جریان همین خدمت‌رسانی و در یکی از بمباران‌ها به شهادت رسید. در صورت تأیید کامل جزئیات این روایت، چنین فداکاری‌ می‌تواند یکی از بخش‌های مهم روایت انسانی این مجموعه باشد.»
مدیر مسابقه تأکید کرد: «هدف از برگزاری این مسابقه این است که گلزار شهدای میناب فقط به عنوان مجموعه‌ای از مزارها و عناصر کالبدی نباشد و بتواند روایت زندگی شهدا، مظلومیت آنان، پیوند عمیق خانواده‌ها با این مکان و ابعاد انسانی واقعه را به نسل‌های آینده منتقل کند.»
مهرپویا درباره نشان ویژه مسابقه هم توضیح داد: «برای این رویداد، هویتی بصری متناسب با ماهیت واقعه طراحی شده است. در طراحی نشان مسابقه از مفاهیمی مانند قطره خون، پرنده، کودکی و معصومیت الهام گرفته شده است. پرنده در این نشان می‌تواند نمادی از کودکان و پرواز آنان باشد و قطره خون هم به شهادت و مظلومیت اشاره دارد. همچنین در میان پرندگان، پرنده‌ای بدون رنگ در نظر گرفته شده که نمادی از شهید ماکان نصیری است که هیچ نشانی از پیکر مطهرش پیدا نشده است. به این ترتیب، حتی هویت بصری مسابقه هم تلاش می‌کند بخشی از روایت واقعه و سرنوشت شهدا را بازتاب دهد.»
او به زمان‌بندی اجرایی پروژه، اشاره کرد و گفت: «ثبت‌نام از ابتدای هفته آینده و از ۹ شهریور تا ۲۰ آبان ۱۴۰۵ از طریق وب‌سایت مربوطه و به‌صورت رایگان آغاز می‌شود. پس از ده هفته ثبت‌نام، ده روز فرصت ارزیابی آثار داده خواهد شد و مراسم اختتامیه در هفته اول آذرماه برگزار می‌شود.»
مهرپویا با اعلام اینکه گروه داوری از داوران بین‌المللی و معماران نامدار شکل می‌گیرد، توضیح داد: «2.4 میلیارد تومان جایزه برای مسابقه تعیین شده که به 5 طرح اول اختصاص داده خواهد شد و 8 طرح نیز مورد تقدیر قرار خواهد گرفت.»
مهرپویا با اشاره به ویژگی‌های کالبدی پروژه، گفت: «این یادمان شامل یک محدوده ۲ هزار متر مربعی است که ۶ هزار متر مربع فضای پیرامونی دارد. هدف این است تا پیش از فرارسیدن سالگرد شهادت این کودکان، تغییری محسوس در گلزار ایجاد شود. اگر طرح برتر واجد ویژگی‌هایی باشد که امکان اجرای سریع در بازه زمانی سه تا چهار ماهه را داشته باشد، تمام تلاش ما برای تحقق آن به کار گرفته خواهد شد.»
دبیر مسابقه اعلام کرد: «این مکان در قلب شهر قرار گرفته و با بافت شهری و خانه‌های مردم در آمیخته است؛ بنابراین اهمیت دارد که طراحی آن با کیفیت بصری و مفهومی بالایی انجام شود تا بتواند جایگاه ارزشمند این منطقه را بازتاب دهد.»
مهرپویا گفت: «فاجعه در یک لحظه اتفاق می‌افتد اما در همان لحظه به پایان نمی‌رسد و رنج آن در وجود تمام کسانی که با پیامدهای آن درگیر هستند تداوم می‌یابد. موشک‌باران مدرسه شجره طیبه در نهم اسفند، زخمی عمیق بر پیکره خانواده‌ها، شهر میناب و وجدان جمعی ایرانیان بر جای گذاشت که همچنان اثرگذار است. برخلاف گزارش‌های اولیه، در مجموع ۱۵۶ نفر به شهادت رسیدند که شامل ۱۲۰ دانش‌آموز، ۲۶ نفر از کادر مدرسه، ۷ نفر از اولیا، یک راننده سرویس، یک داروساز و یک نوزاد ۶ ماهه است. انتظار می‌رود طراحان با شناخت دقیق واقعه، گفت‌وگو با خانواده‌های شهدا، توجه به زندگی و شخصیت شهیدان و درک نیازهای عاطفی و اجتماعی استفاده‌کنندگان، فضایی خلق کنند که علاوه بر برخورداری از کیفیت معماری و منظر، برای خانواده‌ها آرامش‌بخش، برای مردم روایتگر و برای نسل‌های آینده ماندگار باشد.»