با پایان درو و برداشت کشت اول برنج در مازندران، شالیکاران شمال بر سر یک دوراهی بزرگ قرار گرفته‌اند: زمین‌ها را برای کشت دوم شخم بزنند یا به سفره‌های آب زیرزمینی فرصت تنفس بدهند؟ در این میان، 2 دستگاه اصلی استان هم دو مسیر کاملاً متفاوت را پیش‌روی کشاورزان گذاشته‌اند؛ یکی از رونق درآمد می‌گوید و دیگری از خطر جدی بی‌آبی.
از یک سو، سازمان جهاد کشاورزی مازندران با اشاره به بارندگی‌های خوب و رشد ۱۵ درصدی تولید در کشت اول، اعلام کرده که شرایط برای مرحله دوم مساعد است. این سازمان برنامه‌ریزی کرده تا ۱۰۰ هزار هکتار از شالیزارها زیر کشت دوم برود؛ رقمی که ۸۰ هزار هکتار آن نشای مجدد و ۲۰ هزار هکتار دیگر پرورش «رتون» یا همان جوانه زدن دوباره ساقه‌هاست.
اما در سوی دیگر، شرکت آب منطقه‌ای مازندران، انجام کشت دوم برنج را ممنوع اعلام کرده است. مسئولان آب استان می‌گویند ذخیره سد شهید رجایی نسبت به سال گذشته ۴۲ میلیون مترمکعب کم شده و رهاسازی آب کشاورزی از اوایل مرداد قطع می‌شود. از طرفی، پمپاژ بی‌رویه چاه‌ها باعث افت ۸۴ سانتیمتری آب‌های زیرزمینی شده و ادامه این کار، آینده کشاورزی منطقه را تهدید می‌کند.
اختلاف‌نظر میان متولیان آب و کشاورزی، شالیکاران را در برزخ تصمیم‌گیری معلق نگه داشته است. کارشناسان می‌گویند بدون یک تصمیم واحد و مدیریت هوشمندانه، فشار مضاعف به منابع آبی و خاک می‌تواند پایداری تولید برنج را حتی برای سال‌های آینده با چالش جدی مواجه کند.

هشدار برای خطر فرونشست زمین
 شرکت آب منطقه‌ای مازندران با تکیه بر آمارهای کارشناسی، هشدار جدی کم آبی صادر کرده است. ارزیابی‌های فنی این شرکت نشان می‌دهد که سفره‌های آبی استان به هیچ وجه توان پشتیبانی از یک فصل زراعی پرآب‌طلب دیگر را ندارند و اصرار بر کشت دوم، آینده کشاورزی شمال را با خطری جدی مواجه می‌سازد.
«حیدر داوودیان»، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای مازندران، در گفت‌وگو با «ایران» با تأکید بر ممنوعیت کامل کشت دوم برنج می‌گوید: «موضوع اصلاً مخالفت با درآمد کشاورز یا رونق تولید نیست؛ مسأله این است که واقعاً آبی برای توزیع وجود ندارد. رهاسازی آب از سد شهید رجایی که از اردیبهشت‌ماه برای کشت اول آغاز شده بود، تا اوایل مرداد به پایان می‌رسد و پس از این تاریخ، شیرهای سد بسته می‌شود و امکان تأمین آب کشاورزی از این منبع وجود نخواهد داشت.»
مدیرعامل آب منطقه‌ای استان با اشاره به آمارهای نگران‌کننده ذخایر آبی ادامه می‌دهد:« در حال حاضر ذخیره آب سد شهید رجایی نسبت به زمان مشابه سال قبل، ۴۲ میلیون مترمکعب کاهش یافته است. وقتی شبکه سدها نتواند آب تأمین کند، بار اصلی کشت دوم مستقیماً روی دوش چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق می‌افتد؛ یعنی همان نقطه‌ای که بحران اصلی از آنجا آغاز می‌شود.»
داوودیان درباره پیامدهای برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی هشدار داده و می‌افزاید: «برداشت‌های مداوم برای کشت دوم باعث شده تراز آب‌های زیرزمینی استان ۸۴ سانتیمتر افت کند و بیش از ۱۴۰‌میلیون مترمکعب از ذخایر تجدیدناپذیر زمین نابود شود. این فقط یک عدد روی کاغذ نیست؛ معنای عملی‌اش این است که عمق چاه‌ها روزبه‌روز بیشتر می‌شود، آب‌ها شیرینی خود را از دست می‌دهند و به سمت شوری می‌روند. اگر این روند متوقف نشود، نه تنها با خطر پدیده جبران‌ناپذیر فرونشست زمین مواجه می‌شویم، بلکه در سال‌های آینده حتی برای تأمین آب کشت اول و آب شرب منطقه نیز دچار بحران جدی خواهیم شد.»
 کارشناسان این شرکت تأکید می‌کنند که برنج محصولی بسیار پرمصرف است و زمین در نیمه دوم تابستان، زیر تابش شدید خورشید و تبخیر بالا، چندین برابر بیشتر به آب نیاز دارد؛ آبی که اکنون در زیر زمین هم رو به پایان است.

نباید جلوی رونق تولید 
و درآمد شالیکاران را گرفت
در سوی دیگر نگاه متفاوتی به موضوع وجود دارد. «اسدالله تیموری یانسری»، مدیرکل جهاد کشاورزی استان مازندران، معتقد است با مدیریت درست منابع آبی و بهره‌گیری از شرایط مساعد جوی، نباید جلوی رونق تولید و درآمد شالیکاران را گرفت. تیموری یانسری در گفت‌وگو با «ایران»با تشریح وضعیت موفق کشت اول می‌گوید: «امسال بیش از ۲۳۸ هزار هکتار از زمین‌های استان زیر کشت اول برنج رفت. خوشبختانه شرایط جوی و بارندگی‌های به‌موقع به تأمین آب زراعی کمک شایانی کرد و باعث شد تولید برنج چه از نظر کیفی و چه از نظر کمی ۱۵ درصد نسبت به سال قبل رشد داشته باشد و به ۱.۸ میلیون تن شلتوک برسد.»
مدیرکل جهاد کشاورزی استان با اشاره به تحول در الگوی کشت می‌افزاید: «دومین اتفاق خوب امسال، رشد سهم کشت ارقام پرمحصول بود که از ۱۹ درصد در سال گذشته به ۳۰ درصد در سال‌جاری رسید و این موضوع نویدبخش رشد کمی تولید در بستر فنی بسیار بهتری است.»

به‌جز ۱۷ روستا دغدغه‌ای 
برای تأمین آب کشت دوم وجود ندارد
وی درباره نگرانی‌های موجود حول محور تأمین آب کشت دوم صراحتاً تأکید می‌کند: «بررسی‌های ما نشان می‌دهد که به‌جز ۱۷ روستا که با مشکل تأمین آب مواجه بودند و تمام سعی ما حل مشکلات آنهاست، در سایر مناطق استان هیچ دغدغه‌ای برای تأمین آب کشت دوم وجود ندارد.»
 مدیرکل جهاد کشاورزی مازندران می‌گوید: «از نظر ذخایر برنج داخلی هیچ کمبودی در کشور نداریم و همین حالا حدود ۱۵۰ هزار تن برنج از سال گذشته در انبارهای استان‌های شمالی موجود است. نیاز سالانه کشور به برنج وارداتی هم حدود ۶۰۰‌تا ۷۰۰ هزار تن است که ربطی به کشت دوم ندارد و حباب یا تغییر در قوانین واردات، خطری متوجه بازار داخل نمی‌کند.»
تیموری یانسری در پایان با اشاره به نظارت بر هزینه‌های کشاورزان خاطرنشان کرد: «برای جلوگیری از اجحاف در حق شالیکاران، نرخ تبدیل هر کیلوگرم شالی به برنج سفید در شالیکوبی‌ها با مصوبه اصناف کشاورزی و تیم مشورتی استان، ۸‌هزار و ۳۵۰ تومان تعیین شده است.»

برنامه ۱۰۰ هزار هکتاری 
جهاد کشاورزی برای کشت دوم
«هادی باقری»، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی مازندران نیز جزئیات فنی و میدانی برنامه‌ریزی این سازمان برای نیمه دوم فصل زراعی را تشریح کرد.
باقری با تأکید بر اینکه مدیریت صحیح منابع در کشت اول راه را برای ادامه کار هموار کرده است، می‌گوید: «با توجه به مدیریت خوبی که در حوزه آب زراعی انجام شد، خوشبختانه در کشت اول با بحران کم‌آبی و تنش خشکی مواجه نشدیم. همین مسأله شرایطی را فراهم کرد تا برنامه‌ریزی برای مرحله دوم کشت برنج را در دستور کار قرار دهیم.»
معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی مازندران درباره پیش‌بینی سطح زیر کشت دوم می‌افزاید: «پیش‌بینی ما این است که امسال حدود ۱۰۰ هزار هکتار از شالیزارهای استان به مرحله دوم اختصاص یابد. از این میزان، برنامه‌ریزی شده تا حدود ۸۰ هزار هکتار به روش «نشای مجدد» و ۲۰ هزار هکتار باقی‌مانده نیز به روش «پرورش رتون» (یا همان دونوج و پرورش ساقه‌های باقی‌مانده) زیر بار تولید برود.»
 باقری با اشاره به لزوم حمایت از اقتصاد کشاورزان خاطرنشان می‌کند: «با توجه به شرایط جوی مساعد، امکان تکرار ارقام تولیدی سال گذشته در کشت دوم وجود دارد و مجموعه جهاد کشاورزی تمام پشتیبانی‌های لازم را انجام داده تا شالیکاران بتوانند از این ظرفیت برای ارتقای توان اقتصادی خود استفاده کنند.»

برش

شالیزارها نیازمند یک نسخه واحد
آنچه در میدان شالیزارهای مازندران به چشم می‌خورد، سردرگمی کشاورزی است که میان هشدارهای ساختاری آب‌منطقه‌ای و چراغ‌سبزهای اقتصادی جهاد کشاورزی معلق مانده است. آبخوان‌ها و سفره‌های زیرزمینی شمال کشور، سرمایه‌ای نسلی هستند که فرسایش و شور شدن آنها جبران‌ناپذیر است. 
از سوی دیگر، نمی‌توان نسبت به معیشت و درآمد شالیکاران نیز بی‌تفاوت بود. راه برون‌رفت از این تقابل دو گانه مدیریتی، نه ممنوعیت‌های یک‌طرفه است و نه رهاسازی بی‌برنامه؛ بلکه اتخاذ یک تصمیم واحد در سطح مدیریت ارشد استان است. 
شاید به جای اصرار بر «نشای مجدد» که خفه کننده منابع آبی است، تمرکز جهاد کشاورزی بر توسعه کشت‌های جایگزین کم‌آب‌بر (مانند صیفی‌جات و علوفه‌های پاییزه) یا منحصر کردن کشت دوم به روش کم‌آب‌بر رتون قرار گیرد. تنها با این هوشمندی مدیریتی است که می‌توان هم نان سر سفره کشاورز گذاشت و هم حیات را در سفره‌های آبی شمال برای نسل‌های آینده حفظ کرد.