آمارهای شرکت ملی نفت از تحقق ۹۷ درصدی برنامه تولید نفت، ثبت رکوردهای تازه گازی و بازگشت سکوهای آسیب‌دیده پارس جنوبی خبر می‌دهد. اما پشت این ارقام، تلاش برای حفظ زنجیره تولید در شرایط تحریم، ناترازی و جنگ قرار دارد.
دو سال گذشته برای صنعت نفت، دوره‌ای عادی نبود. دوره‌ای که در آن حفظ تولید به اندازه افزایش تولید اهمیت داشت. تحریم‌ها، فشار ناشی از ناترازی انرژی، افت طبیعی برخی چاه‌ها و آسیب دیدن بخشی از تأسیسات در جریان جنگ، مجموعه‌ای از محدودیت‌ها را پیش روی صنعت نفت و گاز قرار داد. در چنین وضعیتی، تولید فقط به معنای حفاری چاه جدید نیست؛ نفت و گاز باید از چاه استخراج، فرآورش، منتقل و به شبکه یا بازار تحویل شود و اختلال در هر حلقه می‌تواند بر کل زنجیره اثر بگذارد.
آمارهای شرکت ملی نفت ایران نشان می‌دهد در دو سال اول دولت چهاردهم، ۹۷ درصد برنامه مصوب تولید نفت خام محقق شده است. در بخش گاز نیز رکورد تولید روزانه در سال ۱۴۰۴، ۱۶ میلیون مترمکعب بالاتر از رکورد سال قبل ثبت شد و تولید پارس جنوبی در یکی از روزهای اوج به حدود ۷۲۹ میلیون مترمکعب در روز رسید.
این آمارها تصویری از افزایش تولید ارائه می‌کند، اما بخش مهم‌تر ماجرا، اقداماتی است که برای جلوگیری از افت تولید انجام شده؛ از بازگرداندن چاه‌های کم‌بازده و رفع محدودیت‌های انتقال نفت تا تغییر برنامه تعمیرات و استفاده از ظرفیت‌های جایگزین پس از آسیب به تأسیسات پارس جنوبی.
آزادگان؛ چاه‌های جدید 
و گلوگاه‌های قدیمی
افزایش تولید نفت در این دوره تنها به توسعه میدان‌های جدید محدود نبود. بخشی از کار به چاه‌هایی مربوط می‌شد که یا از مدار خارج شده بودند یا با ظرفیت پایین تولید می‌کردند. عملیات تعمیری و ترمیمی این چاه‌ها، در کنار حفاری چاه‌های توسعه‌ای، برای حفظ تولید موجود اهمیت داشت.
در میدان آزادگان جنوبی، ۲۸ حلقه چاه توسعه‌ای حفاری و راه‌اندازی شد که بر اساس اعلام شرکت ملی نفت، حدود ۵۱ هزار بشکه در روز به تولید این میدان افزوده است. آزادگان جنوبی در منطقه غرب کارون قرار دارد؛ منطقه‌ای که توسعه آن به دلیل هم‌مرزی میادین با عراق، همواره از اهمیت بالایی برخوردار بوده است.
در کنار آزادگان، هشت حلقه چاه در میدان‌های سپهر و جفیر به تولید رسید و چاه‌هایی در دارخوین، یاران، منصورآباد، دهلران و خشت نیز وارد مدار شدند. با این حال، ورود چاه تازه لزوماً به معنای افزایش پایدار تولید نیست. نفت تولیدشده باید امکان نمک‌زدایی، فرآورش و انتقال داشته باشد؛ جایی که گاه محدودیت تأسیسات سطح‌الارضی، اثر افزایش ظرفیت چاه‌ها را کم می‌کند. به همین دلیل، اصلاح واحد بهره‌برداری و نمک‌زدایی چشمه‌خوش، افزایش ظرفیت نمک‌زدایی مارون ۵، راه‌اندازی نمک‌زدایی اهواز متمرکز، اصلاح خطوط انتقال و ارتقای پمپ‌ها نیز در دستور کار قرار گرفت. در آزادگان جنوبی نیز با راه‌اندازی ردیف دوم واحد فرآورش مرکزی، ظرفیت نهایی فرآورش به ۳۲۰ هزار بشکه در روز رسید.
این اقدامات شاید کمتر از خبر حفاری یک چاه تازه مورد توجه قرار بگیرند، اما در عمل تعیین می‌کنند که چه میزان از نفت تولیدشده واقعاً قابلیت ورود به شبکه انتقال و فروش را دارد.

زمستان؛ آزمون اصلی تولید گاز
در صنعت گاز، رکورد تولید در فصل سرد معنای متفاوتی دارد. با افزایش مصرف خانگی و تجاری در زمستان، فشار بر شبکه گاز بالا می‌رود و تولیدکنندگان باید همزمان پاسخ‌گوی نیاز روزافزون مشترکان، نیروگاه‌ها و صنایع باشند.
بر اساس آمار ارائه‌شده، متوسط تولید گاز خام در فصل سرد سال ۱۴۰۳ نسبت به مدت مشابه سال قبل، روزانه حدود ۳۵ میلیون مترمکعب افزایش یافت. در سال ۱۴۰۴ نیز رکورد تازه‌ای ثبت شد و میزان تولید روزانه گاز ۱۶ میلیون مترمکعب بالاتر از رکورد سال گذشته قرار گرفت.
رشد تحویل گاز به شبکه سراسری نیز ادامه داشت. رکورد تحویل روزانه گاز خام در این دوره، حدود ۱۹ میلیون مترمکعب بیشتر از رکورد ثبت‌شده در سال ۱۴۰۳ گزارش شده است. همچنین از ابتدای آبان تا پایان اسفند ۱۴۰۳، در مجموع حدود یک میلیارد و ۶۹۰ میلیون مترمکعب گاز خام بیش از برنامه مصوب به شرکت ملی گاز تحویل داده شد.
بخشی از این افزایش ناشی از ورود چاه‌های جدید در پارس جنوبی، خارتنگ، توس، واروی، آغار، مزدوران، دالان، تنگ‌بیجار و شانول بود. در پارس جنوبی نیز توسعه چاه‌های فازهای مختلف ادامه پیدا کرد و تولید این میدان مشترک در یکی از رکوردهای سال ۱۴۰۴ به حدود ۷۲۹ میلیون مترمکعب در روز رسید.
با این همه، وابستگی بالای شبکه گاز کشور به پارس جنوبی، آسیب‌پذیری تولید را هم برجسته می‌کند. موضوعی که در جریان آسیب دیدن بخشی از تأسیسات این میدان در جنگ، آشکارتر شد.

۲۰ روز تا بازگشت اولین سکو
آسیب به بخشی از تأسیسات پارس جنوبی، مسأله‌ای فراتر از تعمیر یک سکو بود. ابتدا باید میزان خسارت و وضعیت ایمنی تجهیزات مشخص می‌شد؛ سپس امکان استفاده از تأسیسات سالم و ظرفیت خالی پالایشگاه‌ها مورد بررسی قرار می‌گرفت تا افت تولید به کمترین میزان برسد.
بر اساس گزارش شرکت ملی نفت، پس از حادثه، ارزیابی فنی و ایمنی تأسیسات آغاز و سناریوهای مختلف برای بازگرداندن تولید بررسی شد. اولین سکوی آسیب‌دیده حدود ۲۰ روز بعد دوباره وارد مدار شد و سکوی دوم نیز حدود یک ماه پس از حادثه به چرخه تولید بازگشت.
از ابتدای خرداد نیز سکویی از دو فاز دیگر پارس جنوبی وارد سرویس شد تا بخشی از ظرفیت از دست‌رفته جبران شود. در کنار بازگرداندن سکوها، برنامه تولید و تعمیرات سال ۱۴۰۵ هم بازنگری شد؛ استفاده از ظرفیت میادین گازی خشکی و سکوهای سالم افزایش یافت و زمان‌بندی برخی تعمیرات متناسب با شرایط جدید تغییر کرد.
برآیند این تغییرات، افزایش حدود ۳۸ میلیون مترمکعب در روز در پیش‌بینی تولید و تحویل گاز نسبت به برنامه پیش از جنگ اعلام شده است. این عدد بیش از آنکه صرفاً یک رکورد باشد، نشان می‌دهد انعطاف عملیاتی در شبکه گاز تا چه اندازه در زمان بحران اهمیت دارد.

دکل‌ها و چاه‌هایی که 
تولید را نگه می‌دارند
حفظ ظرفیت تولید در میدان‌های نفتی و گازی، نیازمند حفاری مستمر و ترمیم چاه‌های موجود است. در این دوره، بازسازی دکل‌های غیرفعال و ورود دکل‌های جدید با مشارکت بخش خصوصی، دو مسیر افزایش توان حفاری بود.
تعداد دکل‌های فعال از ۱۲۱ دستگاه در سال ۱۴۰۳ به ۱۲۵ دستگاه در سال ۱۴۰۴ رسید و در سال ۱۴۰۵ به ۱۲۸ دستگاه افزایش پیدا کرد. همزمان، تعداد چاه‌های توسعه‌ای و اکتشافی تکمیل‌شده از ۶۴ حلقه در سال ۱۴۰۳ به ۷۳ حلقه در سال ۱۴۰۴ رسید.
اما بخش پرشمارتر عملیات، چاه‌های ترمیمی بودند. شمار چاه‌های ترمیمی تکمیل‌شده از ۶۷۰ حلقه در سال ۱۴۰۳ به ۷۶۱ حلقه در سال ۱۴۰۴ افزایش یافت. در چهار ماه اول ۱۴۰۵ نیز ۱۵ حلقه چاه توسعه‌ای و اکتشافی، ۴۴ حلقه چاه تعمیری و ۲۵۷ حلقه چاه ترمیمی تکمیل شد.
وزن بالای چاه‌های ترمیمی نشان می‌دهد که بخش مهمی از نبرد تولید، نه در پروژه‌های بزرگ و تازه، بلکه در نگهداری و احیای ظرفیت چاه‌هایی جریان دارد که سال‌هاست در مدار تولید هستند.
گازهای مشعل
سرمایه‌ای که می‌سوزد
جمع‌آوری گازهای همراه نفت، بخش دیگری از برنامه‌ای است که هم جنبه اقتصادی دارد و هم زیست‌محیطی. گازی که در مشعل می‌سوزد، در صورت جمع‌آوری و فرآورش می‌تواند خوراک صنایع، سوخت نیروگاه‌ها یا انرژی مورد نیاز واحدهای صنعتی باشد.
بر پایه اعلام شرکت ملی نفت، میزان جمع‌آوری گازهای همراه از ابتدای دولت چهاردهم بیش از دو برابر شده و هدفگذاری برای رسیدن به حدود ۳۵ میلیون مترمکعب در روز تا پایان دولت انجام شده است. تاکنون بیش از ۹۰ نقطه مشعل‌سوزی در هفت استان شناسایی شده و حدود ۳۰ نقطه برای اجرای پروژه به بخش خصوصی واگذار شده است.
طرح‌های مارون ۵، ایستگاه تقویت فشار دهلران و اصلاح ایستگاه تزریق گاز هفتکل از جمله پروژه‌های در حال اجرا هستند. همچنین بهره‌برداری از واحد NGL 3100 بخشی از گازهای همراه را به چرخه فرآورش بازگردانده است.
برای اجرای کامل برنامه جمع‌آوری گازهای مشعل، حدود ۶ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری لازم برآورد شده است. رقمی که نشان می‌دهد حل این مسأله، صرفاً با هدفگذاری و اعلام برنامه پیش نمی‌رود و به تأمین مالی پایدار نیاز دارد.