تفاهمنامه مشترک ایران و آمریکا که دو ماه پیش و در پی وقوع جنگی ۴۰ روزه با هدف پایان دادن به درگیری‌های نظامی میان دو کشور به امضای رؤسای‌جمهوری ایران و آمریکا رسید، دیروز با پایان یافتن مهلت ۶۰ روزه خود وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که پرسش اصلی در آن سرنوشت چارچوبی است که قرار بود بر اساس آن، مسیر از توقف درگیری‌ها به سمت یک توافق سیاسی پایدار حرکت کند. در شرایطی که این تفاهم به دلیل تحولات نظامی و نقض تعهدات طرف آمریکایی در عمل متوقف شده، تهران همچنان درهای دیپلماسی را به طور کامل نبسته و همزمان تلاش‌های میانجیگرانه کشورهای منطقه برای باز نگه داشتن مسیر گفت‌وگو ادامه دارد. سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران چند روز پیش درباره چشم‌انداز مذاکرات با آمریکا گفت: «ما هنوز درباره ازسرگیری مذاکرات با ایالات متحده تصمیمی نگرفته‌ایم.» این موضع در حالی بیان شد که میانجی‌هایی از قطر و پاکستان همچنان به تبادل پیام با ایران ادامه داده‌اند و تلاش‌ها برای یافتن راهی سیاسی جهت مدیریت تنش‌ها متوقف نشده است. این موضوع نشان می‌دهد پایان مهلت زمانی تفاهم لزوماً به معنای پایان مسیر دیپلماسی نیست و آنچه اکنون در حال بررسی است، چگونگی بازتعریف این مسیر و فراهم کردن شرایط لازم برای بازگشت به یک چارچوب قابل اتکا است.
تفاهم ۲۸ خرداد میان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان، رؤسای‌جمهوری ایران و آمریکا بر پایان فوری و دائمی عملیات نظامی و سپس دستیابی به توافق نهایی برای پایان جنگ در همه جبهه‌ها استوار بود. قرار بود توافق نهایی حداکثر ظرف ۶۰ روز با امکان تمدید با رضایت دو طرف و با تأیید شورای امنیت سازمان ملل حاصل شود. بر اساس تفاهم، آمریکا متعهد به پایان محاصره دریایی ایران ظرف ۳۰ روز، خروج نیروهایش از مناطق نزدیک ایران پس از توافق نهایی، آغاز بسته بازسازی و توسعه حداقل ۳۰۰ میلیارد دلاری، لغو تحریم‌ها، صدور معافیت صادرات نفت و آزادسازی منابع مالی مسدودشده ایران شد. در مقابل، ایران متعهد شد مین‌روبی تنگه هرمز و عبور آزاد کشتی‌ها به مدت ۶۰ روز بدون دریافت هزینه را تضمین کند. تهران همچنین تأکید کرد دنبال سلاح هسته‌ای نیست و آمادگی دارد درباره موضوعاتی مانند غنی‌سازی مذاکره کند؛ جزئیات این مسائل قرار بود در توافق نهایی و با حمایت سازمان ملل تعیین شود.
توقف در میانه مسیر
با این حال روند اجرای تفاهم پس از آنکه آمریکا به تعهدات خود عمل نکرد و حملات نظامی علیه شماری از اهداف ایران در جنوب کشور انجام شد، متوقف شد. در پی این تحولات، تنگه هرمز بار دیگر بسته شد و آمریکا نیز محاصره دریایی را از سر گرفت و در نتیجه، آنچه قرار بود مقدمه‌ای برای حرکت به سمت یک توافق سیاسی باشد، در عمل در میانه مسیر متوقف ماند. با وجود این، ایران همچنان در حال بررسی مسیرهای دیپلماتیک برای مدیریت وضعیت موجود است. عراقچی اعلام کرده تهران در حال کار روی توافقی جداگانه با عمان برای تعیین مسیرهای جدید کشتیرانی در تنگه هرمز است، اما اجرای چنین ترتیبی را منوط به دستیابی به یک راه‌حل سیاسی دانسته است. در همین حال، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز روز گذشته در نشست خبری درباره پایان موعد تفاهم و چشم‌انداز پس از آن گفت که «آنچه در تفاهم آمده بود که در حال حاضر به دلیل نقض‌های فاحش آمریکا، وضعیت اجرای آن کاملاً روشن و غیرفعال است، پیش‌بینی کرده بود که طی یک دوره زمانی ۶۰ روزه درباره دو موضوع رفع تحریم و موضوع هسته‌ای گفت‌و‌گو و اگر طی این ۶۰ روز به نتیجه نرسیدیم، تمدید شود. مذاکره هرگز شروع نشد، به این دلیل که آمریکا تنها چند هفته پس از امضای یادداشت تفاهم در ۲۸ خرداد، دست به نقض فاحش و گسترده متن آن زد و لذا اساساً بحث ۶۰ روزه هم دیگر موضوعیت ندارد.»