تکمیل کمربندی جاده امام رضا(ع)، ۲۰ سال معطل مانده است
پاکدشت در بنبست ترافیک ملی
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
صبح زود، پیش از آنکه آفتاب از پشت ارتفاعات البرز جنوبی بالا بیاید، بزرگراه امام رضا(ع) در محدوده شهرستان پاکدشت تغییر چهره میدهد. شریان حیاتی ورودی پایتخت از سمت استانهای شرقی و سمنان، خیلی زود به یک پارکینگ طولانی و کمتحرک تبدیل میشود.
صف فشرده تریلرهای ۱۸ چرخ ترانزیتی، کامیونهای حمل مواد اولیه شهرکهای صنعتی، اتوبوسهای بینشهری و مینیبوسهای سرویس کارخانهها، در کلاف سردرگم ترافیک ورودی شهر درهم میپیچند. صدای ممتد بوق، دود اگزوزهای سنگین و بیحوصلگی رانندگان، اولین تصویری است که هر تازهواردی از پیشانی جنوبشرق استان تهران به ذهن میسپارد؛ منطقهای با چندصد هزار نفر جمعیت که از یک سو قطب بیبدیل تولید گل و گیاه کشور و یکی از قطبهای صنعتی ایران است و از سوی دیگر، زیر بار فشار زیرساختهای قدیمی و عبور روزانه هزاران خودروی فرامنطقهای قامت خم کرده است.
«ساعتی دو بار همین مسیر چند کیلومتری را میروم و میایستم. ترافیک اینجا نهتنها وقت و انرژی را میگیرد، بلکه امنیت رفتوآمد بچههایمان را هم سلب کرده است. شب و روز ندارد؛ کافی است یک کامیون، خرابی پیدا کند یا تصادف کوچکی رخ دهد تا کل شهر قفل شود.» اینها را یکی از رانندگان خطی مسیر پاکدشت به تهران میگوید. حرفهای او تجربه نگرانکننده زیست روزمره هزاران شهروندی است که میان وظایف درونشهری و بار عبوری ملی معطل ماندهاند.
کلاف سردرگم خودروهای ترانزیتی در ورودی پایتخت، مشکل اصلی ترافیک پاکدشت، عدم تفکیک «سفرهای درونشهری» از «ترانزیت کشوری» است. شریانی که باید نقشی فرامنطقهای ایفا کند، دقیقاً از قلب بافت مسکونی و تجاری شهر عبور میکند. حل این معادله معطلمانده، نیازمند خارج کردن بار ترانزیت از هسته مرکزی شهر است؛ موضوعی که «پیمان شکرزاده»، شهردار پاکدشت، در گفتوگو با گزارشگر «ایران» از آن بهعنوان نیاز مهم و اساسی برای مدیریت شهری یاد میکند.
شکرزاده با تشریح ابعاد فنی و عمرانی این معضل میگوید:«واقعیت این است که محور امام رضا(ع) یک خیابان درونشهری نیست، بلکه یک شریان ملی است. تا زمانی که ترافیک سنگین عبوری از استانهای شرقی با رفتوآمد روزمره مردم شهر تداخل داشته باشد، هیچ طرح موقتی مانند اصلاح هندسی یا تغییر فاز چراغهای راهنمایی پاسخگو نخواهد بود. راهکار بنیادین این مشکل، تکمیل کمربندی پاکدشت است که بالغ بر 20 سال معطل مانده و البته ارتباط موضوعی با شهرداری ندارد.»
شهردار پاکدشت ادامه میدهد:«پروژه کمربندی ۳۲ کیلومتری، بزرگترین احداث عمرانی منطقهای محسوب میشود که هدف اصلی آن هدایت خودروهای ترانزیتی و مسافران عبوری به خارج از هسته مرکزی شهر است. از سوی دیگر، شهرداری پاکدشت در جهت رفاه حال شهروندان و تسهیل تردد خودروهای عبوری، ایجاد کنارگذر جنوبی شهر را در دستور کار دارد که فاز اول آن به طول 1100 متر آغاز شده است تا ترافیک سنگین ناشی از رفتوآمد به شهرکهای صنعتی متعدد منطقه، بدون ورود به خیابانهای اصلی شهر انجام شود. با تکمیل این زنجیره، نهتنها استهلاک زیرساختها و مصرف سوخت کاهش مییابد، بلکه ایمنی و آرامش به شبکه معابر درونشهری پاکدشت بازمیگردد.»
شکرزاده به دیگر برنامههای مدیریت شهری برای کاهش ترافیک محور اصلی امام رضا(ع) اشاره میکند و میگوید:«با استفاده از ظرفیت کمربندی و اجرای 9 کیلومتر از این مسیر و با هدف سهولت دسترسی شهروندان، جنوبیترین نقطه شهر را با احداث 6 کیلومتر بلوار به شمالیترین نقطه شهر پیوند دادیم تا شهروندان بهراحتی و بدون عبور از محور شرقیـغربی امام رضا(ع) به نقاط شمالی و جنوبی شهر دسترسی داشته باشند.»
وی ادامه داد:«در دسترسیهای شرقیـغربی و به موازات جاده امام رضا(ع) نیز چنین برنامههایی وجود دارد که در حال حاضر امتداد بلوار خرمشهر در دستور کار است.»
کانال قدیمی، بوستان جدید شد
اما ترافیک، تنها شانه سنگین بار پاکدشت نیست. در لایههای درونشهری و محلات کمبرخوردار، معضلات کالبدی و زیستمحیطی دیگری سالها ریشه دوانده بودند؛ معضلاتی که با آرامش روان و بهداشت عمومی مردم مستقیم گره خورده بودند. یکی از واضحترین نمونهها، کانال انتقال آب در بلوار شهدای رحیمی بود؛ مسیری که سالها به محل تجمع زباله، بوی بد و فاضلاب تبدیل شده بود و سقوط کودکان به داخل آن همیشه کابوس خانوادههای محله بود.
امروز اما وقتی وارد بلوار شهدای رحیمی میشویم، دیگر خبری از آن وضعیت نگرانکننده نیست. کارگاههای عمرانی کار سرپوشیده کردن و دیوارهسازی کانال را تمام کردهاند و زمین آزاد شده در حال تبدیل شدن به یک مجموعه تفریحی و ورزشی است.
شهردار پاکدشت با اشاره به روند اجرای این پروژه میگوید:«سالها بود که مردم این محله از بوی نامطبوع، تجمع حشرات و خطرات جانی این کانال رنج میبردند. فرزندان این محله حق داشتند در یک محیط امن و بهداشتی بازی کنند. ما نمیتوانستیم از مردم انتظار داشته باشیم شهر را از خودشان بدانند اما درست جلوی خانه آنها چنین کانون خطری وجود داشته باشد. به همین دلیل ساماندهی این کانال را نه فقط یک کار عمرانی ساده، بلکه یک دغدغه جدی زیستمحیطی دیدیم.»
وی در ادامه با تشریح جزئیات بیشتر این اقدام میافزاید:«در گام اول با ایجاد دستکهای مهندسی و تقویت دیوارههای موجود، سرپوشیده کردن کامل و هدایت اصولی آبهای سطحی، خطرات بهداشتی و ایمنی را بهطور کامل صفر کردیم. اما هدف ما فقط پوشاندن یک خطای قدیمی نبود؛ بلکه میخواستیم از این تهدید بزرگ، یک فرصت عالی برای مردم محله بسازیم. در حال حاضر در بستر آزاد شده از این کانال، احداث یک بوستان بزرگ 6 هکتاری با باغراههای متعدد خانوادگی، مسیرهای ایمن دوچرخهسواری، زمینهای ورزشی و فضای بازی برای کودکان در دست اجراست. تمام تلاش ما این است که با اضافه کردن این فضای مطلوب شهری، نشاط و حس امنیت واقعی را به خانوادههای ساکن در شهر هدیه دهیم.»
نصب پنلهای خورشیدی
برای عبور از ناترازی برق
شکرزاده میگوید:«پاکدشت به واسطه همجواری با محورهای صنعتی و رشد کالبدی، با چالشهای زیستمحیطی دوچندانی مواجه است. توسعه شهری بدون آیندهپژوهی در حوزه انرژی و پسماند، کیفیتی شکننده خواهد داشت. مدیریت شهری پاکدشت برای عبور از الگوی سنتزده، رویکرد «مدیریت سبز» را در دستور کار قرار داده است.»
وی با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر و مدیریت پسماند توضیح میدهد:«در شرایطی که کشور در فصول گرم سال با ناترازی برق دست و پنجه نرم میکند، ادارات دولتی باید پیشگام صرفهجویی باشند. شهرداری پاکدشت طرح تجهیز ساختمانهای اداری و وابستههای خود به پنلهای خورشیدی را آغاز کرده است. این اقدام علاوه بر تأمین بخشی از برق مصرفی مجموعه و کاهش بار شبکه سراسری، الگوسازی عملی برای سایر ادارات و بخش خصوصی منطقه است.»
معضل دیگری که سیمای ورودیهای شهر پاکدشت را تهدید میکرد، تخلیه بیرویه نخالههای ساختمانی بود. شهردار پاکدشت در اینباره میگوید:«رشد ساختوساز، حجم قابلتوجهی از پسماندهای عمرانی تولید میکند. رهاسازی این نخالهها در حاشیه جادهها علاوه بر اغتشاش بصری به محیطزیست نیز آسیب میزند و ما با ایجاد سامانههای جمعآوری مکانیزه، تعیین سایتهای مشخص و بسترسازی برای بازیافت نخالههای ساختمانی، در حال مهار این معضل هستیم تا سرمایههای زیستمحیطی شهرستان حفظ شود.»
وی حجم بالای جمعآوری زباله در شهر را قابل توجه میداند و میگوید:«جمعآوری روزانه 300 تن زباله و دفع مستقیم آنها معضل بزرگ و خطر جدی برای محیطزیست است، به همین دلیل با راهاندازی شرکت مدیریت پسماند شهرداریهای شهرستان پاکدشت، احداث کارخانه تفکیک پسماند و تبدیل زباله به کود کمپوست را آغاز کردهایم و در آینده نزدیک تلاش خواهیم کرد میزان دفع زباله را تا میزان چشمگیری کاهش دهیم و مواد قابل بازیافت را به چرخه استفاده مجدد برگردانیم.»
اصلاح طرح تفصیلی؛ تنها راه
مهار ساختوساز بدون پروانه
کافی است از خیابانهای اصلی پاکدشت فاصله بگیرید و وارد برخی معابر فرعی شوید تا با پدیده ساختمانهای باریک، بلند و ناایمنی مواجه شوید که بدون رعایت ضوابط مهندسی بالا رفتهاند. ساختوساز غیرمجاز، زخم دیرینهای بر پیکره کالبدی اکثر شهرستانهای استان تهران است. اما سؤال اصلی این است: چرا با وجود خطرات جانی، زلزلهخیزی منطقهای و احکام تخریب، گرایش به ساختوساز بدون پروانه همچنان وجود دارد؟
پاسخ شهردار پاکدشت به این معضل، فراتر از برخوردهای سطحی است. او در اینباره میگوید:«هرچند نظارتهای میدانی، فعالیت پلیس ساختمان و گشتهای شبانهروزی و ارجاع پروندهها به ماده ۱۰۰ به صورت جدی ادامه دارد، اما واقعیت تلخ این است که برخوردهای قهری به تنهایی علاج کار نیست. علت اصلی و ریشهای گرایش به ساختوساز غیرمجاز، ضوابط قدیمی و غیرواقعبینانه در طرحهای تفصیلی است.»
شکرزاده تشریح میکند:«وقتی طرح تفصیلی یک شهر متعلق به سالها پیش باشد و با نرخ واقعی رشد جمعیت، نیاز مسکن و توان مالی مردم منطبق نشود یا فرآیند دریافت پروانه ساختمانی پیچیده و طولانی باشد، شهروند برای تأمین نیاز سکونتی خود به سمت مسیرهای غیرقانونی سوق داده میشود. پیشنهاد و مطالبه جدی ما از مجموعههای مرتبط، کمک به بازنگری سریع در طرح تفصیلی پاکدشت، بهروزرسانی ضوابط و اعطای تراکمهای منطقی و قانونی است. اگر مسیر قانونی شفاف، سریع و اقتصادی باشد، هیچ شهروندی سرمایه زندگی خود را روی ساختوساز ناایمن و غیرقانونی ریسک نخواهد کرد.»
مترو، مطالبه برحق و حیاتی
مردم پاکدشت
در ساعات پایانی بعدازظهر، موج بازگشت مسافران از تهران به پاکدشت آغاز میشود. ایستگاههای تاکسی و اتوبوس، پر از جمعیت جوانی است که روزانه برای کار یا تحصیل به پایتخت رفتوآمد میکنند. در شرایطی که ناوگان اتوبوسرانی زیر فشار تقاضا قرار دارد، اتصال پاکدشت به شبکه متروی تهران و راهآهن حومهای، از قالب یک خواسته رفاهی خارج شده و به یک ضرورت زیستمحیطی و اقتصادی تبدیل شده است.
شهردار پاکدشت با تأکید بر پیگیری مستمر این پروژه ملی میگوید:«اتصال پاکدشت به شبکه ریلی پایتخت، خواسته برحق مردم این منطقه است. روزانه حدود صدهزار سفر بین پاکدشت و تهران انجام میشود که اثرات آن ترافیک بلوار امام رضا(ع) را مضاعف میکند. اتصال به مترو یعنی کاهش تصادفات جادهای، کاهش مصرف میلیونی سوخت و کاهش آلایندگی هوای استان. مدیریت شهری پاکدشت رایزنیهای گستردهای با وزارت راه و شهرسازی، استانداری تهران و مجموعه مترو انجام داده و آمادگی کامل دارد تا در زمینه آزادسازی مسیرها و زیرساختهای لازم در محدوده شهری نهایت همکاری را داشته باشد تا اجرای این خط سرعتی مضاعف بگیرد.»
توسعه؛ نیازمند نگاه فرامنطقهای
مرور برنامهها و اقدامات شهرداری پاکدشت نشان میدهد ریلگذاری حرکت از «اقدامات مقطعی» به سمت «پروژههای زیربنایی و مسألهمحور» انجام شده است. اما عبور کامل از چالشهای مزمن شهری و تبدیل پاکدشت به شهری برای آینده و توسعهیافته، نیازمند تخصیص اعتبارات ملی و استانی متناسب با نقش فرامنطقهای آن در ورودی پایتخت است. با استمرار این رویکرد تحلیلی و مسألهمحور، پاکدشت در حال عبور از یک معبر پرترافیک، به الگویی موفق از مدیریت شهری پایدار در استان تهران و حتی کشور
خواهد شد.
