حمله آمریکا به کشتی‌های نفتی در خلیج فارس، خسارت تازه‌ای به اکوسیستم این پهنه آبی وارد کرده و موج‌های خلیج فارس، آلودگی نفتی را به سواحل قشم و هرمز کشانده است. نگرانی‌ها در قشم بیش از هرمز گزارش می‌شود؛ به‌طوری که سواحل سوزا، نقاشه، محدوده جنگل‌های حرای دست‌کاشت جنوب جزیره و بخش‌هایی از آب‌های حدفاصل قشم و هنگام آلوده شده‌اند. این آلودگی، سواحل «شیب‌دراز» را نیز درگیر کرده و نگرانی‌ها درباره زیستگاه لاک‌پشت‌های دریایی را افزایش داده است. مریم احسان‌پور، رئیس اداره زیست‌بوم و آلودگی دریایی اداره‌ کل حفاظت محیط‌‌زیست هرمزگان در پاسخ به نگرانی فعالان درباره روش‌های جمع‌آوری آلودگی‌ها به «ایران» می‌گوید، از روش به‌روز و پیشرفته‌ برای جمع‌آوری آلودگی‌های نفتی استفاده می‌شود. او خواستار تخصیص تجهیزات بیشتر و همکاری همه دستگاه‌ها برای جمع‌آوری آلودگی‌های نفتی شد.
 
پدها جواب نمی‌دهند
برآوردهای اولیه «احمد لاهیجان‌زاده»، معاون محیط‌‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، نشان می‌دهد حدود ۳.۲ هکتار از سواحل و نزدیک به ۹ هکتار از آب‌های ساحلی آلوده شده است. فعالان و کارشناسان محیط‌‌زیست نیز در گفت‌وگو با «ایران» خواستار استفاده از روش‌های به‌روزتر برای جمع‌آوری آلودگی نفتی شده‌اند.
به گفته آنان، پدهای جاذب ورقه‌ای به‌تنهایی نمی‌توانند آلودگی وارد شده به اکوسیستم جنوب قشم و هرمز را پاک کنند و این ابزارها بیشتر برای مهار لکه‌های نفتی در محیط‌های بسته و محدود، مانند حوضچه‌های آرام یا محوطه‌های محصور بندری کاربرد دارند.
متخصصان حوزه دریا برای مواجهه با چنین حجم وسیعی از آلودگی، استفاده از روش‌های استاندارد و صنعتی را ضروری می‌دانند. در این میان بر استفاده از دستگاه‌های اسکیمر (Skimmer) تأکید می‌کنند؛ دستگاه‌هایی که با جمع‌آوری لایه آلوده سطح آب، نفت را از آب جدا کرده و پس از ذخیره در مخازن، آب تصفیه ‌شده را به دریا بازمی‌گردانند.
یکی دیگر از روش‌های توصیه‌ شده، استفاده از دیسپرسنت‌ها 
(Dispersants) است. این مواد شیمیایی با تجزیه و پراکندگی ذرات نفت، به کاهش غلظت لکه‌های نفتی کمک می‌کنند.
کارشناسان تأکید دارند با توجه به شرایط اکولوژیک خاص جزیره قشم و حساسیت مناطق درگیر، از جمله سایت‌های تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها و زیستگاه‌های حیات‌وحش دریایی، هر گونه تأخیر در اتخاذ روش‌های استاندارد پاکسازی می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به زیست‌بوم منطقه وارد کند. آنان انتظار دارند مسئولان دریایی استان از جمله اداره بنادر و دریانوردی، با بازنگری در شیوه‌های فعلی، استفاده از تجهیزات تخصصی نظیر اسکیمرها را در اولویت قرار دهند.
 
ماسه‌ها، سیاه و قیرگون شده‌اند
آلودگی‌ها تنها به آب محدود نمانده و به خط ساحلی نیز رسیده است؛ به‌طوری‌که ماسه‌زارها و صخره‌های ساحلی منطقه به‌طور گسترده آلوده شده‌اند. فعالان محیط‌‌زیست می‌گویند، در صورت محدود بودن حجم آلودگی، امکان مهار و جمع‌آوری آن با پدهای جاذب وجود داشت، اما در شرایط فعلی، پاکسازی سواحل آسیب‌دیده نیازمند تدابیر اساسی است.
به گفته آنان، ماسه‌های آلوده به مواد نفتی کاملاً تیره و قیرگون شده‌اند و تنها راهکار مؤثر، جمع‌آوری سریع و انتقال رسوبات آلوده از خط ساحلی است.
 
نگرانی از رسیدن آلودگی 
به جنگل‌های حرا
هدف قرار گرفتن مداوم کشتی‌های نفتی باعث شده آلودگی‌ها به جنگل‌های حرا نیز برسد. از آنجا که دریا آلودگی را به سواحل و خورها بازمی‌گرداند، سواحل قشم نیز که زیستگاه درخت حرا هستند، در معرض آسیب قرار گرفته‌اند.
به گفته کارشناسان، آلودگی نفتی، هم به ریشه‌های حرا آسیب می‌زند و هم به خود درخت. ریشه‌های حرا هوازی‌اند و درخت از همان ناحیه تنفس و آب و مواد غذایی را جذب می‌کند. ورود مواد نفتی می‌تواند روزنه‌ها را مسدود کرده و روند تنفس و تغذیه درخت را مختل کند.
 
تأثیر آلودگی بر زیست‌بوم و آبزیان
آلودگی نفتی بر زیست‌بوم دریا و بر موجودات دریایی، از جمله ماهی‌ها و سایر زیستمندان نیز اثر می‌گذارد. بخشی از آلودگی در دریا خرد، اما بخش سنگین‌تر آن در کف دریا ته‌نشین می‌شود و اولین آسیب را موجودات کف‌زی، مانند میگو و کفشک‌ماهیان متحمل می‌شوند.
بخش دیگری از آلودگی نیز در آب حل و وارد زنجیره غذایی می‌‌شود؛ در نهایت این آلودگی می‌تواند به بدن انسان نیز راه پیدا کند، زیرا انسان از آبزیان تغذیه می‌کند.
 
حضور مستمر تیم‌های تخصصی 
از اولین ساعات
همزمان با ورود عملیات پاکسازی آلودگی نفتی سواحل جزیره قشم به پنجمین روز، مریم احسان‌پور، رئیس اداره زیست‌بوم و آلودگی دریایی اداره ‌کل حفاظت محیط‌‌زیست هرمزگان، با اشاره به حضور فوری تیم‌های کارشناسی در منطقه گفت:«تیم‌های اداره‌ کل حفاظت محیط‌‌زیست از همان ساعت‌های اولیه وقوع حادثه در سواحل حاضر شدند و نظارت بر عملیات پاکسازی به‌ صورت شبانه‌روزی ادامه دارد.»
او تفاوت این آلودگی با حوادث مشابه را در خاستگاه آن دانست و گفت:«منشأ این آلودگی دریایی است. در آلودگی‌های با منشأ خشکی، می‌توانیم به‌سرعت منبع آلودگی را شناسایی و با قطع آن، روند ورود مواد آلاینده را متوقف کنیم؛ اما در این حادثه، منشأ دریایی بوده و متأسفانه تا این لحظه، منبع دقیق آلودگی شناسایی نشده که این موضوع مدیریت بحران را با چالش‌های فنی پیچیده‌تری مواجه کرده است.»
 
از تیغ‌زنی 
تا جمع‌آوری آلودگی سطحی
احسان‌پور با تأکید بر همکاری تنگاتنگ با اداره ‌کل بنادر و دریانوردی استان، روش‌های پاکسازی را این‌گونه تشریح کرد: «تیم‌های اداره بنادر به‌طور دائم در کنار نیروهای محیط‌‌زیست در ساحل حضور دارند. اقدامات عملیاتی روزانه شامل تیغ‌زنی، برداشت خاک‌های آلوده و همچنین استفاده از بوم‌های مهارکننده و پدهای جاذب برای جذب آلودگی از سطح آب به‌طور مستمر در حال انجام است.»
 
نیاز به بسیج تجهیزات 
و همکاری بین‌دستگاهی
احسان‌پور با بیان اینکه وسعت و حجم آلودگی ورودی به سواحل قشم بسیار بالاست، خاطرنشان کرد:«حجم آلودگی‌های مشاهده‌ شده در قشم نسبت به سواحل هرمز بسیار بیشتر است. این گستردگی عملیات، نیازمند تخصیص تجهیزات بیشتر به استان و همچنین همکاری و هم‌افزایی حداکثری تمامی ارگان‌های مرتبط است تا بتوانیم فرآیند جمع‌آوری را با سرعت بیشتری پیش ببریم.»
 
مشارکت جوامع محلی
رئیس اداره زیست‌بوم و آلودگی دریایی اداره کل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان با تقدیر از همراهی اهالی جزیره قشم گفت: «خوشبختانه بخشداری‌ها و دهیاری‌های روستاهای قشم در تمام مراحل در کنار ما بوده‌اند. همچنین شاهد مشارکت خودجوش مردم محلی هستیم که در پاکسازی سواحل به ما یاری می‌رسانند.»
او نسبت به کنترل وضعیت در روزهای آینده ابراز امیدواری کرد و افزود:«با تلاش‌های صورت ‌گرفته، امیدواریم ظرف ۴۸ ساعت آینده بتوانیم کنترل کامل شرایط را در دست بگیریم و بخش عمده آلودگی را از محیط ساحلی جمع‌آوری کنیم.»
 
تهدید مستقیم سایت‌های تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های دریایی
احسان‌پور با بیان اینکه اثرات مخرب چنین حجمی از آلودگی نفتی «قطعی و غیرقابل‌انکار» است، هشدار داد که اکوسیستم‌های حساس جزیره در وضعیت خطرناکی قرار گرفته‌اند.
او با ابراز نگرانی نسبت به مناطق درگیر گفت:«خسارات زیست‌محیطی این حادثه بسیار سنگین است. در حال حاضر کل ساحل روستای شیب‌دراز که به‌عنوان سایت اصلی تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های دریایی شناخته می‌شود، به‌طور کامل درگیر آلودگی نفتی شده است. همچنین سواحل جزیره «هنگام» که از نقاط گردشگری مهم منطقه است نیز دچار آلودگی شده و آسیب‌های جدی دیده است.»
احسان‌پور درباره وضعیت گردشگری جزیره افزود:«اگرچه به ‌دلیل فصل گرم سال و شرایط اقتصادی خاص کشور، در حال حاضر گردشگری در این مناطق در پایین‌ترین سطح خود قرار دارد و رونق گذشته را ندارد، اما فارغ از رکود مقطعی، خسارات وارده به زیرساخت‌های طبیعی و زیستی این مناطق بسیار بالاست.»

خطر در کمین صنایع شیلاتی 
و آبزی‌پروری
 رئیس اداره زیست‌بوم و آلودگی دریایی، یکی دیگر از نگرانی‌های اصلی را تهدید سایت‌های پرورش میگو دانست و تصریح کرد: «نزدیکی آلودگی به سایت‌های پرورش میگو، ریسک بزرگی است که می‌تواند تبعات اقتصادی جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. ما در حال حاضر تنها با آسیب‌های نمایان مواجه هستیم و باید نگران بخش‌های نادیده نیز باشیم.»
 او با تأکید بر اینکه اقدامات کنونی تنها مربوط به سطح دریا و ساحل است، افزود: «ما الان فقط ظاهر قضیه را می‌بینیم؛ یعنی آلودگی سطح آب و نوار ساحلی. اما وضعیت بستر دریا و موجودات کف‌زی هنوز برای ما ناشناخته است.»
 احسان‌پور با اشاره به نقشه راه محیط‌ زیست برای روزهای پس از پاکسازی گفت: «پس از اتمام عملیات مهار آلودگی، گام ضروری بعدی، بررسی وضعیت بستر دریا و انجام یک ارزیابی دقیق از کل خسارات وارده خواهد بود تا بتوانیم ابعاد واقعی این فاجعه زیست‌محیطی را مشخص کنیم.»

 آیا روش‌های فعلی درست است؟
 احسان‌پور درباره این ابهام که آیا پدگذاری و بوم‌گذاری پاسخگوی حجم آلودگی است یا باید به سراغ روش‌های پیشرفته‌تر مانند اسکیمر رفت؟، گفت: «روش‌هایی که در حال حاضر به‌کار می‌رود، روش درست و مرسوم است. در استان، از حداکثر امکانات موجود استفاده می‌شود و انتخاب ابزار، متناسب با امکانات لحظه‌ای و شرایط عملیاتی انجام می‌گیرد.»
 او با اشاره به ورود تجهیزات تخصصی به منطقه افزود: «از روز دوم شروع آلودگی، یک شناور تخصصی مقابله با آلودگی نفتی از بندرعباس به منطقه اعزام شد. این شناور مجهز به سیستم‌های اسکیمر و دیسپرسنت است. اکنون در منطقه، هم پدگذاری در حال انجام است، هم بوم‌گذاری و هم استفاده از دیسپرسنت‌ها.»

 آلودگی محدود به دست‌کاشت‌هاست
 احسان‌پور درباره فیلم‌های منتشرشده در فضای مجازی مبنی بر آلودگی گسترده جنگل‌های حرا توضیح داد: «جنگل‌های حرا در منطقه تالابی ما آمیختگی با آلودگی  ندارد. تنها در یک قسمت از جنگل‌های حرای دست‌کاشت جنوب قشم، مقدار محدودی آلودگی وارد شده است.»
 او نگرانی‌های مطرح‌شده درباره تالاب بین‌المللی خورخوران و جنگل‌های حرای طبیعی را ناشی از همین تصاویر دانست و ادامه داد: «این‌ها یک‌سری درختان دست‌کاشت‌اند که توسط افراد در منطقه کاشته شده‌اند. هرچند همین مقدار محدود نیز برای ما یک ریسک محسوب می‌شود و نگرانی‌آور است، اما باید توجه داشت که اولاً درخت حرا از گونه‌های مقاوم است و ثانیاً آلودگی به‌اندازه‌ای در آن منطقه نفوذ نکرده که نگرانی جدی ایجاد کند.»

 آیا روشی برای جداسازی آلودگی 
از ریشه حرا وجود دارد؟
 این مقام مسئول درباره امکان پاکسازی آلودگی از ریشه درختان حرا گفت: «روش خاصی برای جداسازی آلودگی از کنار ریشه درختان حرا وجود ندارد؛ مگر اینکه از جوامع محلی، سمن‌های محیط‌ زیستی و ذی‌نفعان همان منطقه به‌عنوان نیروی همکار استفاده شود و در صورت امکان، این پاکسازی به‌صورت دستی انجام بگیرد.»
 او در واکنش به حجم انتشار تصاویر از درگیری درختان حرا تصریح کرد: «فیلم‌هایی که پخش شده، تا حدودی اغراق‌آمیز است و برخی از آنها با نمای نزدیک گرفته شده‌اند. ما که در منطقه بودیم، درگیری درختان حرا را به آن وسعت مشاهده نکردیم. وسعت منطقه دست‌کاشت مصنوعی نیز در عمل چندان قابل‌توجه نبوده و میزان آلودگی آن‌قدر زیاد نیست که نگرانی جدی ایجاد کند.»

 چرا آلودگی «تمام نمی‌شود»؟
 احسان‌پور درباره میزان پاکسازی سطح دریا از آلودگی توضیح داد: «باید این نکته را در نظر بگیریم که در منطقه، پدیده جزر و مد وجود دارد. ما در هنگام مد می‌توانیم عملیات پاکسازی را انجام دهیم و تا حدی آلودگی جمع‌آوری می‌شود. اما چون منشأ آلودگی مشخص نیست و مدام در حال آمدن است، آلودگی به‌سمت ساحل و دریا در حرکت است.»
او ادامه داد: «ما هر روز در حال پاکسازی ساحل و انجام پدگذاری بر سطح دریا هستیم. اما پس از هر پدیده جدید جزرومد، وقتی چرخش آب کامل می‌شود، دوباره شرایط به همان وضع قبل برمی‌گردد. بنابراین تا زمانی که منشأ آلودگی قطع نشود، همین چرخه ادامه خواهد یافت.»

 رصد تصاویر ماهواره‌ای
این مقام مسئول درباره احتمال رسیدن آلودگی به سواحل کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز گفت: «تصاویر ماهواره‌ای را چک کردم؛ هنوز آلودگی به سواحل جنوبی خلیج فارس نرسیده است. اما با توجه به جریانات دریایی و گردش آبی که در خلیج فارس وجود دارد، به احتمال زیاد در روزهای آینده این آلودگی به آن سواحل هم خواهد رسید.»
او با تأکید بر اینکه قطع شدن منشأ آلودگی تنها راه توقف این چرخه خواهد بود، اهمیت رصد مستمر ماهواره‌ای و همکاری منطقه‌ای را در مدیریت این بحران زیست‌محیطی یادآور شد.
 

برش

 خاک‌های آلوده باید کلاً از ساحل منتقل شود
شاهمراد جعفری، رئیس اداره حفاظت محیط‌ زیست شهرستان قشم نیز درباره شیوه مواجهه با رسوبات و خاک‌های آلوده در سواحل به «ایران» گفت: «تا زمانی که محیط آبی دریا به‌طور کامل پاکسازی نشود، عملیات پاکسازی در خشکی در عمل بی‌معناست. ما باید ابتدا اطمینان حاصل کنیم که لکه‌های نفتی در دریا مهار و جمع‌آوری شده‌اند تا جزر و مد، آلودگی را دوباره به ساحل بازنگرداند. پس از آنکه عملیات در محیط آبی به اتمام رسید و آلودگی رفع شد، نسبت به برداشت و انتقال خاک‌های آلوده از محدوده ساحلی اقدام خواهیم کرد.»
او درباره شیوه دفع این خاک‌ها توضیح داد: «در یک مکان، ترانشه‌ای حفر می‌کنیم؛ مکانی که لم‌یزرع باشد، یعنی غیرقابل کشت. خاک‌ها در آنجا دپو می‌شود و سپس با نایلون یا پوشش مناسب روی آنها را می‌پوشانیم و در نهایت خاک می‌ریزیم تا از هرگونه نشت به محیط اطراف جلوگیری شود.»