یاسمن صادق‌شیرازی
گروه خودرو

بازار خودرو در روزهایی که خریداران بیش از گذشته برای خرید دست‌نگه‌داشته‌اند، با تغییر مهمی در یکی از معادلات اصلی خود روبه‌رو شده است. فاصله میان قیمت کارخانه و بازار در برخی خودروهای داخلی به حداقل رسیده است. خودرویی که زمانی می‌توانست تنها با چند ماه فاصله میان قیمت خرید و فروش، سود قابل‌توجهی ایجاد کند، حالا برای فروشنده‌ای که با هدف کسب سود وارد بازار شده، جذابیت چندانی ندارد. اهمیت این فاصله قیمتی زمانی بیشتر روشن می‌شود که حجم شکاف میان قیمت کارخانه و بازار خودرو در کل صنعت را در نظر بگیریم. روز یکشنبه 18 مرداد، دبیر انجمن صنایع همگن نیرو محرکه و قطعه‌سازان خودروی کشور در نشست خبری با اصحاب رسانه برآورد این انجمن از شکاف بازار خودرو را در حداقل حالت، حدود 800 همت و در بیشترین حالت، حدود 1600 همت اعلام کرد. به گفته او، «این شکاف به معنای تفاوت قیمت خودرو از زمان تحویل از کارخانه تا رسیدن آن به مصرف‌کننده نهایی است و بخشی از این فاصله قیمتی به حلقه‌های واسطه‌ای منتقل می‌شود که خودرو را از کارخانه دریافت کرده و در بازار به فروش می‌رسانند.»
 او همچنین تأکید کرده که «حتی برآورد حداقلی این شکاف، یعنی حدود 800 همت، تقریباً با کل بدهی صنعت خودرو برابری می‌کند.» این اعداد در حالی مطرح می‌شود که در روزهای اخیر، فاصله میان قیمت کارخانه و بازار برای بخشی از محصولات داخلی به شکل محسوسی کاهش یافته است. البته این تغییر تنها نتیجه کاهش قیمت در بازار نیست.
 افزایش قابل‌توجه قیمت کارخانه‌ای خودروها در مقطعی که بازار توان همراهی با این رشد را نداشت، معادله قیمت‌گذاری را تغییر داد. خودروسازان نرخ محصولات خود را افزایش دادند، اما بازار آزاد دیگر ظرفیت لازم برای انتقال کامل این افزایش قیمت را نداشت. در نتیجه، به جای آنکه قیمت بازار همگام با نرخ کارخانه افزایش پیدا کند، فاصله میان این دو نرخ کاهش یافت.
در چنین شرایطی، کاهش نرخ ارز نیز به یکی از عوامل تشدیدکننده این روند تبدیل شده است. از سوی دیگر، افزایش حجم عرضه نیز به این روند کمک کرده است. در چنین وضعیتی، خودرو دیگر کالایی نیست که صرف در اختیار داشتن آن بتواند سود قابل‌توجهی ایجاد کند. به بیان دیگر، بخشی از جذابیت خودرو به ‌عنوان یک دارایی قابل معامله، زمانی شکل می‌گیرد که میان قیمت خرید و فروش فاصله معناداری وجود داشته باشد؛ فاصله‌ای که در ماه‌های اخیر برای برخی محصولات در حال کوچک‌تر شدن است. همین مسأله می‌تواند یکی از مهم‌ترین تغییرات بازار خودرو در ماه‌های اخیر باشد. در سال‌های گذشته، اختلاف قابل‌توجه میان قیمت کارخانه و بازار باعث شده بود ثبت‌نام خودرو برای گروهی از متقاضیان نه با هدف مصرف، بلکه با هدف کسب سود انجام شود. فاصله چندصد میلیون تومانی میان این دو قیمت، انگیزه‌ای ایجاد می‌کرد تا خودرو پس از تحویل، پیش از آنکه وارد چرخه مصرف شود، راهی بازار آزاد شود.
اما حالا این معادله در حال تغییر است. وقتی قیمت یک خودرو در بازار آزاد تنها اندکی بیشتر از نرخ کارخانه باشد، هزینه خواب پول، استهلاک، بیمه، مالیات و ریسک کاهش بیشتر قیمت می‌تواند سود احتمالی معامله را از بین ببرد. بنابراین حتی اگر خودرو همچنان بالاتر از قیمت کارخانه معامله شود، این اختلاف لزوماً به معنای وجود یک حاشیه سود جذاب برای دلالان نیست.
 
فاصله‌ای که دیگر جذاب نیست
بررسی قیمت خودروها در روز دوشنبه 19 مرداد نشان می‌دهد در برخی محصولات، فاصله میان نرخ کارخانه و بازار به محدوده‌ای رسیده است که دیگر با حاشیه سودهای سنگین سال‌های گذشته قابل مقایسه نیست. برای نمونه، قیمت کارخانه تارا اتوماتیک V4 مدل 1405 در این روز 2 میلیارد و 740 میلیون تومان اعلام شد، در حالی که این خودرو در بازار آزاد 2 میلیارد و 830 میلیون تومان قیمت داشت. یعنی فاصله دو نرخ حدود 90 میلیون تومان بود. این میزان اختلاف، اگرچه همچنان برای برخی خریداران قابل‌توجه است، اما در مقایسه با فاصله‌های قیمتی چندصد میلیون تومانی که در دوره‌های گذشته در بازار دیده می‌شد، حاشیه سود محدودی محسوب می‌شود.
در مورد تارا دنده‌ای V1 پلاس مدل 1405 نیز قیمت کارخانه یک میلیارد و 888 میلیون تومان تعیین شد، در حالی که این خودرو در بازار آزاد یک میلیارد و 930 میلیون تومان معامله شد. به این ترتیب، اختلاف قیمت کارخانه و بازار این خودرو به حدود 42 میلیون تومان رسید؛ رقمی که با در نظر گرفتن هزینه‌های جانبی و ریسک نوسان قیمت، دیگر جذابیت گذشته را برای خرید با هدف فروش مجدد ندارد.
رانا پلاس با موتور TU5 پلاس مدل 1405 نیز شرایط متفاوتی نسبت به بسیاری از محصولات دارد. این خودرو در کارخانه یک میلیارد و 536 میلیون تومان قیمت داشت و در بازار آزاد یک میلیارد و 530 میلیون تومان خریدوفروش می‌شد. اتفاق مهم در مورد این خودرو آن است که قیمت کارخانه حتی از قیمت بازار آزاد نیز جلو زده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بازار آزاد در برخی مقاطع حاضر نیست افزایش قیمت‌های کارخانه‌ای را به‌ طور کامل در قیمت نهایی خودرو منعکس کند.
در میان محصولات دنا نیز شرایط مشابهی دیده می‌شود؛ دنا پلاس EF7 اتوماتیک توربو آپشنال در کارخانه 2 میلیارد و 530 میلیون تومان قیمت داشت و نرخ آن در بازار آزاد به 2 میلیارد و 605 میلیون تومان رسید. اختلاف حدود 75 میلیون تومانی میان این دو نرخ، اگرچه همچنان وجود دارد، اما در مقایسه با حاشیه سودهای گذشته فاصله چندانی ایجاد نمی‌کند.
همچنین دنا پلاس EF7P6 دنده‌ای مدل 1405 با قیمت کارخانه یک میلیارد و 990 میلیون تومان، در بازار آزاد حدود 2 میلیارد تومان معامله می‌شد. در این مورد نیز اختلاف قیمت حدود 10 میلیون تومان است؛ فاصله‌ای که عملاً نمی‌تواند به‌تنهایی انگیزه قدرتمندی برای خرید خودرو با هدف فروش مجدد ایجاد کند.
این روند فقط به این خودروها محدود نیست؛ پژو 207 TU3 مدل 1405 در کارخانه یک میلیارد و 502 میلیون تومان قیمت داشت و در بازار آزاد یک میلیارد و 555 میلیون تومان معامله شد. به این ترتیب، اختلاف قیمت این خودرو به حدود 53 میلیون تومان رسید. پژو 207 دنده‌ای TU5P مدل 1405 نیز با قیمت کارخانه یک میلیارد و 749 میلیون تومان، در بازار آزاد حدود یک میلیارد و 780 میلیون تومان قیمت‌گذاری شده بود؛ یعنی فاصله‌ای در حدود 31 میلیون تومان! این اعداد نشان می‌دهد اگرچه هنوز در برخی خودروها فاصله میان نرخ کارخانه و بازار وجود دارد، اما این فاصله به اندازه‌ای نیست که بتواند مانند گذشته انگیزه قدرتمندی برای خرید با هدف فروش مجدد ایجاد کند. در واقع، بازار خودرو در حال فاصله گرفتن از شرایطی است که در آن صرف دسترسی به خودرو با قیمت کارخانه می‌توانست به‌ عنوان یک فرصت اقتصادی تلقی شود.
البته این وضعیت به معنای پایان کامل اختلاف قیمت کارخانه و بازار نیست. بازار خودرو همچنان تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله نرخ ارز، میزان عرضه، سیاست‌های فروش خودروسازان و قدرت خرید، هزینه‌های لجستیکی و تولید قرار دارد و هر تغییر در این متغیرها می‌تواند دوباره فاصله قیمت‌ها را افزایش یا کاهش دهد. بنابراین نمی‌توان از کاهش فعلی شکاف قیمت‌ها نتیجه گرفت که این فاصله برای همیشه از بازار خودرو حذف شده است. با این حال، روند فعلی نشان می‌دهد دست‌کم در بخشی از محصولات داخلی، بازار دیگر حاضر نیست هر افزایش قیمت کارخانه‌ای را به ‌سرعت و به همان میزان بپذیرد. در شرایطی که قدرت خرید مصرف‌کنندگان محدود شده، افزایش قیمت کارخانه الزاماً به افزایش متناسب قیمت در بازار آزاد منجر نمی‌شود؛ این همان نقطه‌ای است که می‌تواند بخشی از معادله سنتی بازار خودرو را تغییر دهد. در این میان، رانا، تارا و دنا را می‌توان نمونه‌هایی از خودروهایی دانست که حاشیه سود ناشی از اختلاف قیمت کارخانه و بازار در آنها به میزان قابل‌توجهی کاهش یافته است. اگر این روند به سایر محصولات نیز سرایت کند، یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های تقاضای غیرمصرفی در بازار خودرو نیز تضعیف خواهد شد.
 
دیگر حواله خودرو 
به معنای سود نیست
شاید مهم‌ترین اتفاق این روزهای بازار خودرو همین باشد. خودرو در حال از دست دادن بخشی از جذابیت خود به ‌عنوان ابزار دلالی است. وقتی سود خرید و فروش آب برود، بخشی از تقاضایی که صرفاً برای کسب سود وارد بازار شده بود نیز کنار می‌رود. آنچه باقی می‌ماند، بازاری است که در آن قیمت خودرو بیش از گذشته باید با قدرت خرید مصرف‌کننده و توان واقعی تقاضا هماهنگ شود. البته برای اینکه بتوان این تغییر را یک روند پایدار دانست، باید رفتار بازار در ماه‌های آینده را نیز زیر نظر گرفت.