در آستانه شهادت امام هشتم شیعیان
از نذر تا خدمت؛ روایت سرنوشت نذورات حرم امام رضا(ع)
اکرم صاحب علم
نذر، پیش از آنکه در قالب اعداد و ارقام یا تنوع مصادیق تجلی یابد، جلوهای از اعتماد مردم به بارگاه امام مهربانیهاست؛ پیوندی که در گذر اعصار نهتنها رنگ نباخته، بلکه در تمامی مقاطع تاریخی، عمق و گسترهای نو یافته است. اما آنچه که بیش از همه اهمیت دارد در این پهنه سرزمینی وسیع که دولتها و امرا آمدند و رفتند، این پیوند قلبی میان بندگان و آستان حضرت رضا(ع) استوار مانده و مردم، بارگاه این امام همام را امنترین پناهگاه برای سپردن نیتها، امیدها و عهدهای خویش یافتهاند.
علیرضا اسماعیلزاده، مدیرکل نذورات آستان قدس رضوی، در تبیین پیشینه تاریخی نذر میگوید: «نذر، ریشهای دیرینه در تمامی ادیان الهی دارد و در هر کجای جهان که معنویت جوشیده، نذر نیز جایگاهی ویژه یافته است.»
او درباره نذر و وقف در آستان مقدس رضوی، توضیح میدهد: «بر اساس اسناد تاریخی، اسناد مکتوب از نذورات به این آستان، دستکم به سال هزار و 111 هجری قمری بازمیگردد. مطابق این اسناد که در کتابخانه آستان نگهداری میشوند، نذورات مردم همواره با نیت مشخص ثبت شده و دقیقاً مطابق با همان نیات هم اجرا میشده است.»
به گفته اسماعیلزاده، «آستان قدس رضوی در طول تاریخ، همواره با اتکا به موقوفات و نذورات مردمی، استقلال خود را حفظ کرده و بدون وابستگی به بودجههای دولتی، به اداره این بارگاه شریف پرداخته است.»
او میگوید: «امانتداری، مهمترین اصل در مدیریت نذورات است. چه در گذشته و چه امروز، نیت واقف یا ناذر عیناً اجرا میشود. در حوزه موقوفات، وقفنامهها بهصورت رسمی ثبت شده و اجرای نیت آنها بهدقت کنترل میشود.»
مطابق بررسیها، روندها در ثبت و ضبط نذورات، چه نقدی و چه غیرنقدی، به این صورت است که از لحظه دریافت نذر، فرآیند مستندسازی، ثبت نیت، تخصیص بودجه و نظارت آغاز میشود؛ هر موقوفه و هر نذر کد مشخص میگیرد و بودجه آن بهصورت جداگانه تنظیم میشود. در نهایت این گزارشها به تولیت آستان قدس ارائه میشود.
از قرنها پیش تا امروز، نذورات نقشی زیربنایی در خدمترسانی به زائران و پاسخگویی به نیازهای اجتماعی را ایفا میکنند. کما این که به گفته اسماعیلزاده، «حرم مطهر رضوی بر پایه وقف و نذر اداره میشود و بخش قابل توجهی از خدمات رفاهی، فرهنگی، درمانی، معیشتی و آموزشی- از اطعام زائران گرفته تا حمایت از خانوادههای آسیبپذیر و ترویج فرهنگ کتابخوانی ـ همگی از دل نیات نذر کنندهها استخراج و تخصیص مییابد.»
او با ذکر مثالی میگوید: «در سال ۱۴۰۴، با اختصاص بودجهای بالغ بر قریب به سه هزار میلیارد ریال، این خدمات که از دل نیتهای صادقانه مردم شکل گرفت، بیواسطه به نفع جامعه باز گشت.»
مسأله امانتداری در مسیر نیتها
در آستان قدس رضوی، هر نذر، قصهای از یک نیت است که باید پاس داشته شود.
مدیرکل نذورات آستان قدس رضوی در توضیح چگونگی پاس داشت این امر، میگوید: «با بهرهگیری از سامانه هوشمند نذورات، بیش از ۶۷۰ نیت مشخص تعریف شده که با توجه به مناسبتها، پذیرای خواستههای ناذران است. یعنی اگر نیت فرد مسیری مشخص را طلب کند، نذر هم دقیقاً در همان مسیر هزینه خواهد شد.»
اما نذرهایی هم هستند که با نیت عام ثبت و اهدا میشوند، مانند نذورات داخل ضریح مطهر. اسماعیلزاده در این زمینه میگوید: «تولیت با نگاهی به اولویتهای معنوی و نیازهای جامعه، این امانتها را به مواردی چون چاپ قرآن کریم، توسعه فضای عمرانی حرم، خدمات اجتماعی و گسترش برنامههای فرهنگی تخصیص میدهند. همه این مسیر، در یک سازوکار مالی شفاف، ثبت و قابل گزارشگیری است.»
بخشی از تجلی نذورات را میتوان در پروژههایی دید که با حمایت مردم در حال اجرا است؛ همچون بنای رواقهای امام حسین(ع) و امیرالمؤمنین (ع) تا مرمت آثار هنری و حفظ گنجینههای تاریخی.
از سفره مردم تا سفره امام(ع)
نذرها همیشه کالایی نیستند، گاهی در قالبِ عشق جریان دارند. به گفته مدیرکل نذورات آستان قدس رضوی «بخش اعظم نذورات غیرنقدی همچون برنج و حبوبات تا گوشت و زعفران در میهمانسرای حضرت رضا(ع) مصرف میشود.» بنابراین، غذای متبرک حضرتی با همین نذوراتِ مردمی تهیه شده و میان زائران توزیع میشود.
نذورات مستقیم مردم به میهمانسرای رضوی به رقم 5 هزار و 500 میلیارد ریال و مشارکتهای مردمی به ۴۲۰ میلیارد ریال رسیده است.
برکت نذرها در خانههای چشمانتظار
در سالهای اخیر افقهای نذورات از محدوده حرم مطهر فراتر رفته است و موضوعات ملی و نوین را نیز شامل میشود. حمایت از طرح جوانی جمعیت تا کاستن از سنگینی بار خانوادههای نیازمند، تأمین جهیزیه، توزیع بستههای معیشتی، پوشاک و نوشتافزار برای کودکانِ از دیگر مصارف نذورات مردم است.
مدیر کل نذورات آستان قدس رضوی در اینباره میگوید: «از ابتدای سال 1400 تاکنون بیش از ۱۱۵ میلیارد تومان از سوی مردم برای آزادی زندانیان جرایم مالی غیرعمد جمعآوری و باعث آزادی بسیاری از افراد شده و در «نذر ایتام» ۱۳۰ میلیارد تومان صرف حمایت از فرزندان این سرزمین شده است.»
البته نذر جدید دیگری هم به فهرست نذورات ایرانیان عاشق اهل بیت(ع) اضافه شده است: نذرِ افتخار. مطابق این نذر، قهرمانانِ علمی و ورزشی، مدالهای خود را به حرم مطهر اهدا میکنند. تاکنون هزار و 248 مدال رنگارنگ که نمایانگر غرور ملی است، در آستان قدس نگهداری میشود.
میراثی از جنس معرفت
در ایام پایانی ماه صفر که مشهدالرضا(ع) میزبان میلیونها مشتاق است، نذرها فقط در اطعام خلاصه نمیشود. در گوشهوکنار شهر، علی الخصوص در نزدیکی حرم مطهر، نذرها به کتاب و کلام تبدیل میشوند، از تأمینِ مستمرِ قرآن و ادعیه برای زائران گرفته تا پروژههای علمی همچون تألیف «دائرةالمعارف المعجم فی فقه لغة القرآن» که هدفش ماندگار کردن معارف علوی برای پژوهشگران است.
نذرهای مردم حتی به دست مرمتگران هم میرسند تا از نسخههای خطی صیانت کنند، یا به دستِ محرومان میرسد تا با اهدای بیش از ۱۰۰ هزار جلد کتاب، چراغ کتابخانههای مناطق دورافتاده روشن بماند.
نذری برای آرامشِ زائر
هر سال، بیش از ۳۰ میلیون قلبِ مشتاق، کیلومترها راه را برای زیارت امام رضا(ع) طی میکنند. اما سالها پیش، این سفرِ با چالشهایی چون کمبود توقفگاههای امن و آبرومند رو به رو بود.
در حال حاضر ۲۳ مجتمع میانراهی امامرضا(ع) در مسیرهای پرتردد و زائرپذیر کشور احداث شده است. این مجتمعها در استانهای خراسان رضوی، جنوبی و شمالی، سیستان و بلوچستان، کرمان، یزد، سمنان، گلستان و برخی محورهای دیگر مستقر شدهاند.
در این مسیر، هر چقدر که نذر کوچک باشد، اما امری دینی و اجتماعی است که درنهایت باعث بهبود زندگی همه ساکنان این سرزمین و عاشقان امام رضا(ع) خواهد شد.
