مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه الزامات مدیریت منابع آب را تشریح کرد
حال خوب نگین فیروزه ای در فصل تبخیر
افزایش تراز آب و ورود ۴.۵ میلیارد مترمکعب آب، امیدها به احیای دریاچه را زنده کرد
پس از سالها پسروی آب و نگرانی از آینده یکی از مهمترین زیستبومهای آبی ایران، دریاچه ارومیه امسال تصویری متفاوت از خود به نمایش گذاشته است؛ پهنهای که بارشهای مناسب و افزایش جریانهای ورودی، جانی دوباره به آن بخشیده و شاخصهای هیدرولوژیک آن را در مقایسه با سال گذشته بهبود داده است. افزایش تراز آب، رشد وسعت پهنه آبی و ورود حجم قابلتوجهی از منابع آب به دریاچه، نشانههایی امیدوارکننده از بهبود شرایط این زیستبوم است؛ با این حال، این وضعیت هنوز به معنای پایان بحران نیست. دریاچه اکنون با ورود به فصل گرم و افزایش تبخیر، در مسیر طبیعی کاهش تراز قرار گرفته و حفظ دستاوردهای امسال بیش از هر زمان دیگری به نحوه مدیریت منابع آب حوضه وابسته است. تأمین پایدار حقابه، اصلاح الگوی مصرف کشاورزی، کنترل برداشتهای زیرزمینی و مدیریت جریان رودخانهها مؤلفههایی هستند که میتوانند این فرصت اقلیمی را به گامی ماندگار در مسیر احیای دریاچه تبدیل کنند.
بیتا میرعظیمی
گروه ایران زمین
«سعید عیسیپور» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه در تشریح آخرین وضعیت دریاچه ارومیه به «ایران» گفت: «دریاچه ارومیه امسال در حالی وارد فصل کاهش طبیعی تراز آب شده که وضعیت هیدرولوژیک آن در مقایسه با سال گذشته بهبود محسوسی یافته است. بر اساس آخرین ارزیابیها، تراز فعلی دریاچه به ۱۲۷۰.۸۳ متر رسیده و بیشترین تراز ثبتشده در سالجاری نیز ۱۲۷۱.۱۳ متر بوده است. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته حدود یک متر و ۱۱ سانتیمتر افزایش نشان میدهد و نسبت به ابتدای سال آبی نیز تراز دریاچه حدود یک متر و ۳۳ سانتیمتر بالاتر است.»
ارومیه در انتظار حقابه پایدار
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه اظهار کرد: «افزایش تراز دریاچه در سالجاری بیش از هر چیز تحت تأثیر بارشهای مناسب و افزایش ورودی منابع آبی به حوضه رخ داده است. امسال نزدیک به ۴.۵ میلیارد مترمکعب آب وارد دریاچه ارومیه شده که بخش قابلتوجهی از این میزان حاصل افزایش روانآبها و جریان رودخانههای منتهی به دریاچه بوده است.» وی تصریح کرد: «البته باید میان حجم آب ورودی و حقابه واقعی دریاچه تفکیک قائل شد؛ چراکه بر اساس برآوردهای موجود، حقابه مورد نیاز دریاچه حــــدود ۳.۴ میلیـــــــارد مترمکعب در سال است و تأمین این میزان باید به عنوان یک الزام پایدار در مدیریت منابع آب حوضه مورد توجه قرار گیرد.» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه ادامه داد: «دریاچه ارومیه در یک حوضه آبریز بسته قرار گرفته و ورودی و خروجی آب آن عمدتاً به بارش مستقیم، جریان رودخانهها و تبخیر محدود میشود. از این منظر، هرگونه تغییر در میزان بارش، روانآب، برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و نحوه بهرهبرداری از سدها میتواند به صورت مستقیم بر تراز و وسعت پهنه آبی اثر بگذارد.» عیسیپور با اشاره به نقش رودخانههای حوضه در تأمین منابع آب دریاچه گفت: «رودخانههای اصلی و مجاری آبی نقش اساسی در انتقال منابع آب به دریاچه دارند و مدیریت آنها باید در چارچوب تأمین حقابه زیستمحیطی انجام شود. بررسی روند سالهای گذشته نشان میدهد در دورههای کمبارش، معمولاً بخش قابلتوجهی از کاهش منابع آب متوجه دریاچه شده، در حالی که مصارف بخشهای مختلف از جمله کشاورزی و صنعت تا حد زیادی تداوم یافته است. استمرار این روند یکی از چالشهای اصلی احیای دریاچه است.» وی تأکید کرد: «حقابه دریاچه ارومیه باید به عنوان سهمی مشخص و پایدار در برنامهریــــــــزی منـــــــــابع آب حوضه لحاظ شود و در سالهای کمبارش نیـــــز مدیریـــت کمبــــود منابع نباید صرفاً با کاهش سهم دریاچه انجام گیرد. در چنین شرایطی لازم است همه بخشهای مصرفکننده متناسب با ظرفیت منابع آبی با محدودیت و اصلاح مصرف مواجه شوند.»
دریاچه در محاصره چاههای غیرمجاز
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه، توسعه نامتوازن کشاورزی را یکی از مهمترین عوامل فشار بر منابع آب حوضه دانست و گفت: «از اواسط دهه ۷۰ و همزمان با آغاز جدی بحران دریاچه ارومیه، سطح قابلتوجهی از اراضی کشاورزی در منطقه توسعهیافته است. این توسعه در برخی مناطق حتی به ارتفاعات حوضه نیز گسترش پیدا کرده و تغییر کاربری اراضی ملی به کشاورزی و افزایش برداشت از منابع آب سطحی و زیرزمینی، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.» عیسیپور افزود: «اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که بخش قابلتوجهی از رودخانههای دائمی حوضه در ارتفاعات قرار دارند و جریان آنها میتواند در تأمین منابع ورودی دریاچه نقش تعیینکنندهای داشته باشد. توسعه اراضی کشاورزی در بالادست و برداشت از منابع آب، بویژه در مناطقی که نظارت و کنترل برداشت دشوارتر است، موجب کاهش بخشی از جریانهایی میشود که در شرایط طبیعی باید به سمت دریاچه حرکت کنند.» وی تصریح کرد: «بر همین اساس، اصلاح مصرف آب در بخش کشاورزی باید در مرکز برنامه احیای دریاچه قرار گیرد. بر اساس برنامههای ستاد احیا، کاهش ۴۰ درصدی مصرف و فعالیت کشاورزی در حوضه ضروری است؛ هدفی که صرفاً با کاهش سطح زیرکشت محقق نمیشود، بلکه اصلاح الگوی کشت، انتخاب محصولات متناسب با ظرفیت آبی منطقه، افزایش بهرهوری آبیاری، کاهش برداشت از منابع سطحی و زیرزمینی و کنترل مصارف نیز باید به صورت همزمان دنبال شود.» عیسیپور خاطرنشان کرد: «بدون اصلاح توازن میان منابع و مصارف آب در مقیاس حوضه، افزایش ورودی ناشی از یک سال پربارش نمیتواند به تنهایی ضامن تداوم روند احیا
باشد.»
برداشت بیضابطه از آبخوانها ممنوع!
مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه ادامه داد: «برداشت بیضابطه از آبخوانها میتواند در بلندمدت تعادل میان منابع آب زیرزمینی و سطحی را برهم بزند و با کاهش جریان پایه رودخانهها، میزان آبی را که در نهایت به دریاچه میرسد، کاهش دهد.» وی تأکید کرد: «احیای دریاچه ارومیه نیازمند هماهنگی مستمر میان دستگاههای متولی منابع آب، کشاورزی و محیطزیست است. مدیریت منابع آب در حوضه نباید صرفاً به اقدامات مقطعی در سالهای پربارش محدود شود، بلکه لازم است برنامهای مستمر برای کنترل برداشتها، تأمین حقابه، اصلاح الگوی مصرف و مدیریت مصارف در سالهای کمآبی وجود داشته باشد.»
عیسیپور افزود: «تأمین حقابه دریاچه در نهایت یک موضوع بینبخشی است و بدون همکاری وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیطزیست و همراهی جوامع محلی، دستیابی به احیای پایدار دشوار خواهد بود.» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه با اشاره به شرایط فعلی دریاچه گفت: «دریاچه اکنون وارد فصل تبخیر شده و طبیعی است که تراز و وسعت پهنه آبی در ماههای گرم سال کاهش پیدا کند. با این حال، برآوردهای موجود نشان میدهد حجم آب دریاچه همچنان در سطح قابلتوجهی قرار دارد و پیشبینی میشود تا پایان شهریور، حجم آب دریاچه به حدود ۲.۶ تا ۲.۷ میلیارد مترمکعب برسد.»
برش
مدیریت آب تعیینکننده است
«سعید عیسیپور» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه در گفتوگو با «ایران» اظهار داشت: «روند بارشهای پاییزی در تداوم وضعیت موجود اهمیت تعیینکنندهای خواهد داشت. اگر بارشها در زمان مناسب آغاز شوند، میتوان انتظار داشت جریان رودخانههای حوضه زودتر فعال شود و بخشی از آب بارشها به صورت روانآب وارد دریاچه شود.» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه با اشاره به تجربه سال گذشته اظهار کرد: «حتی در صورت وقوع بارشهای سنگین، فاصله زمانی میان آغاز بارندگی و رسیدن روانآب به دریاچه میتواند قابلتوجه باشد. خشک شدن بستر رودخانهها و کاهش جریان پایه موجب شده بود بخشی از سیلابها با تأخیر به دریاچه برسد. در صورت تداوم بارندگیهای مناسب و فعال شدن زودهنگام جریان رودخانهها، شرایط هیدرولوژیک حوضه میتواند برای تداوم روند افزایش ورودی آب مساعدتر باشد.» عیسیپور تأکید کرد: «بارندگی مطلوب امسال فرصتی مهم برای ترمیم وضعیت دریاچه ایجاد کرده است، اما تبدیل این فرصت به یک روند پایدار، نیازمند اجرای همزمان برنامههای مدیریتی است.» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه افزود: «رهاسازی آب از سدها باید بر اساس برنامه و متناسب با شرایط حوضه انجام شود و مدیریت منابع آب نیز باید در سالهای خشک و تر از یک الگوی مشخص و پایدار پیروی کند.» عیسیپور خاطرنشان کرد: «اکنون بخش مهمی از الزامات احیای دریاچه و چالشهای پیشروی آن برای دستگاههای مسئول روشن است. مسأله اصلی بیش از آنکه ناشی از نبود شناخت نسبت به بحران باشد، به نحوه اجرای برنامهها و استمرار همکاری میان دستگاهها بازمیگردد. قوانین و برنامههای لازم برای مدیریت حوضه تدوین شده، اما تحقق اهداف احیا به اجرای دقیق آنها در بخشهای مختلف وابسته است.» مدیر دفتر تلفیق و برنامهریزی ستاد احیای دریاچه ارومیه در پایان گفت: «دریاچه ارومیه امسال از یک فرصت طبیعی مهم برخوردار شده است؛ فرصتی که افزایش بارش و ورود حجم قابلتوجهی از آب به حوضه فراهم کرده است. اما اگر این افزایش منابع آبی با اصلاح الگوی مصرف، تثبیت حقابه، کنترل برداشتهای غیرمجاز، مدیریت کشاورزی و هماهنگی دستگاههای مسئول همراه نشود، ممکن است دستاوردهای امسال صرفاً یک بهبود مقطعی باقی بماند. هدف اصلی باید آن باشد که افزایش تراز و وسعت دریاچه از یک اتفاق وابسته به شرایط اقلیمی به نقطه آغاز روندی پایدار برای احیای اکولوژیک آن تبدیل شود.»
