محمدمحسن فایضی
کارشناس مسائل فلسطین

از سال 2023 و پس از طوفان، میزان خروج از سرزمین‌های اشغالی وارد مرحله جدیدی شده و به باور بسیاری از تحلیلگران اسرائیلی ورود به دوران جدیدی از مهاجرت معکوس را هشدار می‌دهد.
تحولات اخیر در حوزه مهاجرت و بازار کار اسرائیل نشان می‌دهد این رژیم هم‌زمان با افزایش خروج شهروندان، با چالش فزاینده‌ای در تأمین نیروی انسانی متخصص روبه‌رو شده است. دو تحول مهم در ماه‌های اخیر، یعنی ادامه روند مهاجرت معکوس اسرائیلی‌ها و راه‌اندازی برنامه جذب معلمان یهودی از آمریکای شمالی، بیانگر تلاش دولت اسرائیل برای جبران کمبود سرمایه انسانی در بخش‌های کلیدی اقتصاد و خدمات عمومی است. بر اساس تحلیل پژوهشگران دانشگاه تل‌آویو از داده‌های اداره مرکزی آمار اسرائیل(CBS)، روند خروج شهروندان اسرائیلی در سال‌های اخیر به بالاترین سطح خود در دهه‌های گذشته رسیده است. در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۱ هزار و ۵۰۰ نفر اسرائیل را برای حداقل سه ماه ترک کردند؛ این رقم در سال ۲۰۲۳ نیز بیش از ۸۶ هزار نفر بود، در حالی که میانگین سالانه خروج از کشور در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۹ تنها حدود ۶۰ هزار نفر بوده است. لذا اسرائیل در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ برای اولین بار طی دهه‌های اخیر با تراز مهاجرتی منفی مواجه شده است؛ یعنی شمار خروجی‌ها از ورودی‌ها پیشی گرفته است. کارشناسان مجموعه‌ای از عوامل را در این روند مؤثر می‌دانند؛ از جمله ادامه جنگ و ناامنی پس از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳، افزایش هزینه‌های زندگی، بی‌ثباتی سیاسی، اختلافات داخلی و نگرانی از آینده اقتصادی. آنچه این روند را برای سیاست‌گذاران اسرائیلی نگران‌کننده‌تر کرده، ترکیب جمعیتی مهاجران است؛ زیرا بخش قابل توجهی از افرادی که کشور را ترک می‌کنند را نیروهای متخصص، فعالان صنعت فناوری، پزشکان، پژوهشگران دانشگاهی و خانواده‌های جوان تشکیل می‌دهند. از همین رو، برخی اقتصاددانان نسبت به تشدید پدیده «فرار مغزها» و کاهش توان رقابتی اقتصاد اسرائیل هشدار داده‌اند. هم‌زمان با این روند، کمبود نیروی متخصص در برخی بخش‌های خدمات عمومی نیز آشکارتر شده است. یکی از نمونه‌های بارز آن، نظام آموزشی اسرائیل است که با کمبود هزاران معلم، بویژه در رشته‌های زبان انگلیسی، ریاضیات، علوم و آموزش ویژه مواجه است. به گفته وزارت آموزش اسرائیل، بخشی از معلمان فعلی فاقد گواهینامه کامل تدریس هستند یا در رشته‌ای غیر از تخصص خود فعالیت می‌کنند؛ مسأله‌ای که کیفیت آموزش را تحت تأثیر قرار داده است. در واکنش به این وضعیت وزارت آموزش و وزارت مهاجرت، برای اولین بار طرحی با عنوان برنامه ملی جذب معلمان یهودی از ایالات متحده و کانادا را راه‌اندازی کرده‌اند. این طرح امکان معادل‌سازی مدارک، دریافت مجوز تدریس و هماهنگی استخدام را پیش از مهاجرت فراهم می‌کند تا افراد بتوانند بلافاصله پس از ورود به سرزمین‌های اشغالی در مدارس مشغول به کار شوند. برگزارکنندگان امیدوارند صدها معلم برای سال تحصیلی ۲۰۲۷–۲۰۲۸ از طریق این برنامه جذب شوند. مجموع این تحولات نشان می‌دهد اسرائیل با یک چالش دووجهی روبه‌روست؛ از یک سو، افزایش مهاجرت معکوس و خروج بخشی از نیروهای متخصص و از سوی دیگر، تلاش برای جایگزینی این سرمایه انسانی از طریق تشویق مهاجرت یهودیان. به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران هرچند ممکن است این سیاست‌ها بتواند بخشی از کمبود نیروی کار را جبران کند، اما در صورت تداوم عوامل داخلی مانند نااطمینانی امنیتی، پیامدهای ماندگار 7 اکتبر، افزایش هزینه‌های زندگی و بی‌ثباتی سیاسی، جذب مهاجران جدید به‌تنهایی برای جبران روند خروج شهروندان و حفظ سرمایه انسانی اسرائیل کافی نخواهد بود.