رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در گفتوگو با «ایران» از احیای ۲۴۵۰ هکتار آببندان خبر داد
لایروبی، حافظه آبی گیلان را دوباره زنده میکند
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
در دل جلگههای سرسبز گیلان، آببندانها سالها بهعنوان مخازن طبیعی ذخیره آب باران، نقش مهمی در تداوم حیات شالیزارها داشتهاند. اما این چرخه طبیعی در گذر زمان بهآرامی دچار اختلال شده و بخشی از کارکرد حیاتی خود را از دست داده است. در اصل در لایههای پنهان این اقلیم پرباران، روندی آرام اما فرسایندهای در جریان است؛ روندی که به کاهش تدریجی ظرفیت آببندانها منجر شده است. این کاهش ظرفیت، نه به دلیل افت بارشها، بلکه به دلیل انباشت مستمر رسوبهایی است که طی سالها از ارتفاعات و دشتها به سمت جلگه حرکت کردهاند.
این رسوبات بهتدریج در کف آببندانها تهنشین شده و عمق مؤثر این مخازن طبیعی را کاهش دادهاند؛ تا جایی که در برخی مناطق، کارکرد اصلی آنها به شکل محسوسی تضعیف شده و امکان ذخیرهسازی آب در حجم گذشته از میان رفته است. در چنین شرایطی، لایروبی و رسوبزدایی از آببندانها دیگر یک اقدام صرفاً عمرانی نیست، بلکه به یکی از محورهای اصلی احیای منابع آب در گیلان تبدیل شده است؛ اقدامی که تاکنون در ۲ هزار و ۴۵۰ هکتار از این پهنههای آبی اجرا شده است.
رسوب؛ فرسایش خاموش
«صالح محمدی»، رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان دراین زمینه در گفتوگو با «ایران» با تأکید بر ضرورت مدیریت علمی منابع آب میگوید: «اینکه گیلان از بارندگی مناسب برخوردار است به معنای بینیازی از مدیریت مصرف آب نیست. اتفاقاً در استانهایی که منابع آبی ظاهراً مطلوبتری دارند نیز باید نگاه بهرهورانه و علمی حاکم باشد. امروز در برخی مناطق کشور پیامدهای برداشت غیراصولی از منابع آب را میبینیم؛ از فرونشست زمین گرفته تا افت شدید منابع زیرزمینی. ما نباید اجازه دهیم چنین روندهایی در آینده برای گیلان نیز تکرار شود.
وی با تشریح ماهیت تدریجی آسیب در آببندانها توضیح میدهد: «آببندانها مانند یک مخزن طبیعی عمل میکنند. طبیعی است که در طول زمان رسوبات در آنها انباشته شود و از ظرفیت ذخیره آب بکاهد. اگر این رسوبات تخلیه نشود، آببندان کارکرد اصلی خود را از دست میدهد. به همین دلیل لایروبی و تعمیق این پهنهها یکی از مهمترین برنامههای ما در حوزه مدیریت منابع آب است.» این مقام مسئول ادامه میدهد: «در حال حاضر بیش از ۹ هزار هکتار آببندان در گیلان وجود دارد که بخش قابل توجهی از آنها نیازمند احیا و لایروبی هستند. ما با برداشت رسوبات، در واقع ظرفیت از دسترفته این مخازن را دوباره فعال میکنیم.»
احیای ۲۴۵۰ هکتار از آببندانها
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با اشاره به روند اجرایی طرحها میگوید: «تاکنون حدود ۲ هزار و ۴۵۰ هکتار از آببندانهای استان با استفاده از اعتبارات سازمان برنامه و بودجه لایروبی و احیا شده است. این اقدام باعث شده ظرفیت ذخیره آب در بسیاری از مناطق افزایش پیدا کند و کشاورزان در فصل زراعی از منابع مطمئنتری برخوردار باشند.»
وی تأکید میکند: «این فقط یک عدد نیست؛ در بسیاری از روستاها به معنای بازگشت یک منبع آبی از دسترفته به چرخه تولید کشاورزی است. آببندانهایی که سالها در عمل بلااستفاده شده بودند، دوباره وارد مدار تأمین آب شدهاند.»
محمدی با اشاره به شرایط ابتدای سال زراعی جاری میگوید: «در ماههای اول سال، کاهش بارندگیها و افت ذخایر سد سفیدرود نگرانیهایی درباره تأمین آب ایجاد کرده بود. در همین شرایط، پیش از تخصیص اعتبارات و در قالب مصوبات شورای پدافند و مدیریت بحران، حدود ۲۵۰ هکتار از آببندانهای استان بهصورت فوری لایروبی شد تا ظرفیت ذخیره آب برای فصل کشت حفظ شود.»
وی اضافه میکند:« خوشبختانه بارشهای مناسب ماههای پایانی سال و ابتدای سال جدید شرایط را بهبود داد و حجم ذخیره سد سفیدرود به بیش از یک میلیارد مترمکعب رسید، اما این تجربه نشان داد که اتکا صرف به بارندگیها کافی نیست و توسعه زیرساختهای ذخیره آب یک ضرورت دائمی است.»
آببندانها در کنار سد سفیدرود
از مجموع ۲۳۸ هزار هکتار شالیزار گیلان، حدود ۱۷۱ هزار هکتار به آب سد سفیدرود وابسته هستند. این وابستگی گسترده، مدیریت منابع آب را به موضوعی حساس در سطح استان تبدیل کرده است. محمدی دراینباره میگوید: «در کنار تأمین آب کشاورزی، باید حقابههای زیستمحیطی تالاب انزلی و دریای خزر نیز حفظ شود. بنابراین مدیریت منابع آب تنها به افزایش برداشت محدود نمیشود، بلکه باید میان نیازهای کشاورزی و الزامات محیطزیستی تعادل برقرار کرد.» وی تأکید میکند: «در این شرایط، آببندانها نقش مکمل شبکههای آبیاری را ایفا میکنند و میتوانند بخشی از فشار وارد بر منابع اصلی تأمین آب را کاهش دهند.»
آغاز یک زنجیره مدیریت آب
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با تأکید بر اینکه لایروبی بهتنهایی کافی نیست و باید در کنار سایر سیاستهای مدیریت آب دیده شود، میگوید: «در 3 سال گذشته تلاش کردهایم فرهنگ مصرف بهینه آب را در شالیزارها نهادینه کنیم. به همین منظور تقویم زراعی مشخصی تدوین شد و زمانبندی مراحل کشت شامل شخم، خزانهگیری، نشاکاری، برداشت و نوبتبندی آب به کشاورزان اعلام شده است. همچنین روش آبیاری تناوبی جایگزین غرقاب دائمی شده و نتایج مثبتی به همراه داشته است.»
وی ادامه میدهد:« در بخش باغی نیز توسعه سامانههای نوین آبیاری با جدیت دنبال شده است. تاکنون حدود ۱۴ هزار هکتار از باغات گیلان به این سامانهها مجهز شدهاند. علاوه براین، طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در حدود ۹۰ هزار هکتار اجرا شده است.»
محمدی همچنین بتنیکردن انهار کشاورزی، توسعه ایستگاههای پمپاژ و احداث بندهای انحرافی را از دیگر برنامههای در حال اجرا برای افزایش بهرهوری منابع آب عنوان میکند.
آینده کشاورزی در گرو مدیریت آب
این مقام مسئول تأکید میکند: «هدف ما تولید بیشتر به هر قیمت نیست. حفظ منابع آب، خاک و محیطزیست اولویت اصلی ماست. اگر این منابع آسیب ببینند، جبران آن بسیار دشوار خواهد بود. به همین دلیل تمام برنامههای بخش کشاورزی بر اساس اصول علمی و ملاحظات زیستمحیطی تدوین و اجرا میشود.»
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در جمعبندی میافزاید: «باید بپذیریم در شرایط فعلی، لایروبی آببندانها دیگر یک پروژه عمرانی محدود نیست؛ بلکه بخشی از راهبرد کلان مدیریت منابع آب در استانی است که بخش مهمی از امنیت غذایی کشور به تولیدات آن وابسته است.»
بــــرش
تلاش گیلان برای عبور از بحران ذخیرهسازی آب
کاهش ظرفیت ذخیرهسازی آب، امروز به یکی از چالشهای اصلی مدیریت منابع در مناطق شمالی کشور تبدیل شده است. آببندانها که بهعنوان مخازن طبیعی ذخیره آب باران نقش پشتیبان شالیزارها را دارند، بهتدریج زیر فشار رسوبات انباشته بخشی از کارکرد خود را از دست دادهاند؛ روندی آرام اما مستمر که در بلندمدت توان این زیرساختهای طبیعی را برای تأمین آب کاهش داده است.
در چنین شرایطی، لایروبی و احیای این پهنههای آبی از یک اقدام فنی صرف فراتر رفته و به بخشی از راهبرد تأمین امنیت آبی کشاورزی تبدیل شده است. مسئولان بخش کشاورزی اجرای این طرحها را تلاشی برای بازگرداندن ظرفیتهای از دسترفته به چرخه تولید میدانند؛ ظرفیتی که مستقیماً بر پایداری شالیزارها و استمرار کشت در فصل زراعی اثرگذار است. تاکنون حدود ۲۴۵۰ هکتار از آببندانهای استان گیلان لایروبی و احیا شدهاند؛ اقدامی که هدف آن تقویت توان ذخیرهسازی و کاهش وابستگی به منابع محدودتر در دورههای اوج مصرف است. با وجود این اقدامات، کارشناسان تأکید میکنند: مسأله اصلی همچنان پابرجاست: وابستگی تولید کشاورزی به زیرساختهایی که بدون نگهداشت مستمر، بهتدریج کارایی خود را از دست میدهند. از این منظر، لایروبی نه یک پروژه مقطعی، بلکه بخشی از یک چرخه دائمی مدیریت آب است که تداوم آن برای حفظ پایداری تولید کشاورزی ضروری به نظر میرسد.
