سید ابوالحسن عمرانی
پژوهشگر تاریخ، هنر و رسانه

حمله به غیرنظامیان در لامرد فارس با استفاده از تسلیحاتی که از آن به‌عنوان گونه‌ای جدید از سلاح‌های غیرمتعارف یاد می‌شود، صرفاً یک رخداد نظامی نیست؛ بلکه از منظر حــقـــوق بیــــن‌الملل بشردوستانه، موضوعی است که باید در ابعاد حقوقی، سیاسی و انسانی مورد بررسی و پیگیری قرار گیرد. آنچه اهمیت این حادثه را دوچندان می‌کند، نه تنها تلفات انسانی و آثار گسترده آن بر جان شهروندان غیرنظامی، بلکه استفاده از شیوه‌ای از جنگ‌افزار است که بنا بر گزارش‌ها و تحلیل‌های منتشرشده، برای اولین بار در یک عملیات واقعی به کار گرفته شده و پرسش‌های جدی درباره انطباق آن با اصول بنیادین حقوق بین‌الملل، از جمله اصل تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی و اصل تناسب، ایجاد کرده است. این موضوع بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های بین‌المللی نیز داشت و برخی رسانه‌های معتبر خارجی به ابعاد این حمله و ویژگی‌های تسلیحات به‌کاررفته پرداختند. با این حال، انعکاس رسانه‌ای هرچند در شکل‌دهی به افکار عمومی جهان مؤثر است، اما به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین پیگیری حقوقی و ثبت رسمی این رخداد در مجامع بین‌المللی شود. تجربه نشان داده است بسیاری از وقایع تلخ تاریخ، زمانی به مطالبه‌ای جهانی تبدیل شدند که علاوه بر پوشش رسانه‌ای، در نهادهای بین‌المللی مستندسازی و پیگیری حقوقی شدند. در چنین شرایطی، ثبت بین‌المللی «روز جهانی مبارزه با سلاح‌های غیرمتعارف کشتارجمعی» می‌تواند اقدامی فراتر از یک نامگذاری نمادین باشد. این پیشنهاد در واقع تلاشی برای تبدیل یک حادثه دردناک به بستری برای آگاهی‌بخشی جهانی، مستندسازی حقوقی و ایجاد حساسیت بین‌المللی نسبت به توسعه و به‌کارگیری تسلیحاتی است که آثار آنها متوجه غیرنظامیان می‌شود. نامگذاری یک روز جهانی، در ادبیات سازمان‌های بین‌المللی، صرفاً ثبت یک مناسبت در تقویم نیست؛ بلکه زمینه‌ای برای تولید ادبیات حقوقی، برگزاری نشست‌های تخصصی، انجام پژوهش‌های علمی، ارائه گزارش‌های سالانه و مطالبه‌گری مستمر از دولت‌ها و نهادهای مسئول فراهم می‌آورد. بر همین اساس، پیشنهاد ثبت «روز جهانی مبارزه با سلاح‌های غیرمتعارف کشتارجمعی» با هدف پیگیری حقوقی این موضوع و جلب توجه جامعه جهانی ارائه شده است. این پیشنهاد بر این اصل استوار است که هرگونه استفاده از تسلیحاتی که آثار گسترده و غیرقابل کنترل بر جمعیت غیرنظامی برجای می‌گذارد، باید در معرض بررسی دقیق نهادهای بین‌المللی قرار گیرد و زمینه برای جلوگیری از تولید، توسعه و گسترش چنین جنگ‌افزارهایی فراهم شود. تجربه‌های تاریخی نیز نشان داده‌اند که ثبت مناسبت‌های جهانی، نقش مهمی در شکل‌گیری هنجارهای بین‌المللی ایفا کرده است. همان‌گونه که سالگرد بمباران اتمی هیروشیما به نمادی برای مخالفت با سلاح‌های هسته‌ای تبدیل شد و حمله شیمیایی به سردشت نیز جایگاه ویژه‌ای در ادبیات مبارزه با سلاح‌های شیمیایی پیدا کرد، امروز نیز می‌توان از این ظرفیت برای مقابله با نسل جدید تسلیحات غیرمتعارف بهره گرفت. در همین راستا، پیشنهاد ارائه‌شده به همراه اسناد و مستندات مربوط، به کمیسیون ملی یونسکو ارسال شده و رایزنی‌های لازم با مراجع ذی‌ربط برای پیگیری این موضوع در دستور کار قرار گرفته است. استمرار این مسیر می‌تواند زمینه‌ساز طرح موضوع در سطوح بالاتر بین‌المللی و جلب حمایت نهادهای مسئول باشد. بدیهی است مقابله با گسترش سلاح‌های غیرمتعارف، مسئولیتی فراتر از مرزهای یک کشور است. امنیت انسانی، حفظ جان غیرنظامیان و پاسداری از قواعد حقوق بشردوستانه، نیازمند همکاری همه دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی است. از این رو، امید می‌رود پیشنهاد ثبت «روز جهانی مبارزه با سلاح‌های غیرمتعارف کشتارجمعی» با استقبال و موافقت مراجع مسئول مواجه شود تا این ابتکار بتواند گامی مؤثر در جهت تقویت مسئولیت‌پذیری جهانی، پیشگیری از تکرار چنین حوادثی و حمایت از قربانیان این‌گونه تسلیحات باشد؛ اقدامی که اگر امروز آغاز شود، می‌تواند در آینده به یکی از ابزارهای مهم جامعه جهانی برای مقابله با توسعه و به‌کارگیری سلاح‌هایی تبدیل شود که آثار آنها از میدان نبرد فراتر رفته و امنیت و کرامت انسان‌ها را هدف قرار می‌دهد.