در چهل‌وهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو که در شهر بوسان کره‌جنوبی برگزار شد، نام «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» به‌عنوان سی‌امین میراث جهانی ایران در فهرست یونسکو ثبت شد؛ رویدادی که نقطه عطفی بر بیش از دو دهه پژوهش، کاوش‌های باستان‌شناسی، مستندسازی و تلاش برای اثبات ارزش‌های جهانی یکی از اسرارآمیزترین و در عین حال شاخص‌ترین دژهای تاریخی ایران بود. از این پس، الموت دیگر تنها نام قلعه‌ای بر فراز صخره‌های البرز نیست؛ بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت به شمار می‌رود؛ اثری که روایتگر تلفیق کم‌نظیر معماری، دانش مهندسی، تدابیر دفاعی و سازگاری انسان با طبیعت در یکی از دشوارترین بسترهای جغرافیایی ایران است.
قلعه الموت قرن‌هاست که با تاریخ پرفرازونشیب، روایت‌های مشهور و جایگاه ویژه‌اش در تاریخ ایران شناخته می‌شود، اما آنچه یونسکو را به ثبت جهانی این مجموعه متقاعد کرد، تنها شهرت تاریخی آن نبود. شبکه‌ای از هفت دژ دفاعی، معماری منطبق با توپوگرافی پیچیده منطقه، شیوه‌های هوشمندانه تأمین و ذخیره آب، مدیریت منابع، استحکامات نظامی و بهره‌گیری دقیق از ظرفیت‌های طبیعی، مجموعه‌ای را شکل داده که از نگاه کارشناسان، نمونه‌ای منحصربه‌فرد از دانش معماری و دفاعی ایرانیان به شمار می‌رود. همین ویژگی‌ها باعث شد پرونده «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن»، یکی از پیچیده‌ترین و در عین حال موفق‌ترین پرونده‌های ثبت جهانی ایران باشد؛ پرونده‌ای که بدون طرح ابهام‌های جدی در کمیته میراث جهانی به ثبت رسید.
با این حال، ثبت جهانی پایان مسیر نیست؛ بلکه آغاز دوره‌ای تازه برای این میراث ارزشمند است. از این پس، دژ الموت زیر ذره‌بین یونسکو قرار خواهد گرفت و هر گونه اقدام در حوزه حفاظت، مرمت، کاوش‌های باستان‌شناسی، توسعه زیرساخت‌ها و حتی نحوه مدیریت گردشگران، به‌طور مستمر ارزیابی خواهد شد. تجربه دیگر آثار جهانی ایران نیز نشان داده است که موفقیت یک پرونده، تنها با حفظ اصالت اثر، مشارکت جوامع محلی، اجرای برنامه‌های مدیریتی و ایجاد تعادل میان حفاظت و بهره‌برداری گردشگری تداوم خواهد یافت.
از سوی دیگر، ثبت جهانی الموت می‌تواند فصل تازه‌ای برای توسعه گردشگری فرهنگی در استان قزوین و منطقه الموت رقم بزند؛ فرصتی که اگر با برنامه‌ریزی اصولی همراه باشد، علاوه بر معرفی بهتر تاریخ و تمدن ایران، می‌تواند به رونق اقتصادی جامعه محلی نیز منجر شود. البته کارشناسان تأکید دارند این منطقه ظرفیت گردشگری انبوه را ندارد و توسعه آن باید بر پایه گردشگری هدفمند و پایدار استوار باشد تا ارزش‌های تاریخی و طبیعی مجموعه حفظ شود.

ثبت جهانی دژ الموت؛ گشایش فصلی تازه برای میراث، گردشگری و حفاظت
علیرضا ایزدی، مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث‌ معنوی و طبیعی وزارت میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی، در گفت‌وگو با خبرنگار «ایران» با اشاره به ثبت جهانی «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در فهرست میراث جهانی یونسکو، این اتفاق را یکی از مهم‌ترین دستاوردهای میراث‌ فرهنگی کشور دانست و اظهار کرد: «مجموعه دژ الموت که با عنوان «دژ الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» در فهرست میراث جهانی به ثبت رسیده، سی‌امین پرونده ثبت جهانی جمهوری اسلامی ایران است. یکی از ویژگی‌های شاخص این پرونده آن بود که بازهم  پرونده‌ای از ایران بدون طرح پرسش‌ها و ابهام‌های متعدد از سوی اعضای کمیته میراث جهانی موفق به ثبت شد که مدیر آن یک زن بود؛ حمیده چوبک. برای اولین‌بار، این ملیحه مهدی‌آبادی، رئیس وقت پایگاه میراث فرهنگی بیستون بود که کتیبه بیستون را با رأی مثبت اعضای کمیته میراث جهانی به ثبت رساند.»

معماری منحصربه‌فرد و دانش دفاعی ایرانیان
ایزدی خاطرنشان کرد:«دژ الموت و شش قلعه وابسته به آن در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌اند؛ مجموعه‌ای که از نظر وسعت عرصه و محدوده، اثری قابل‌توجه به شمار می‌رود. نوع معماری این مجموعه نیز از ویژگی‌های برجسته آن است و بی‌تردید یکی از دلایل ثبت جهانی آن، منحصربه‌فرد بودن این معماری بوده است.»
وی افزود:«در معماری این مجموعه، تأثیر متقابل اقلیم و توپوگرافی منطقه به‌خوبی دیده می‌شود. ایرانیان در آن دوره به دانشی دست یافته بودند تا بتوانند از شرایط طبیعی و توپوگرافی منطقه بهترین بهره را برای احداث استحکامات دفاعی ببرند. این استحکامات به‌گونه‌ای با ویژگی‌های طبیعی منطقه تطبیق داده شده بودند که از نظر نظامی و دفاعی، ساختاری کم‌نظیر پیدا کردند، به‌طوری که طی سالیان و حتی قرن‌های متمادی، هیچ‌کس قادر به نفوذ در آن نبود. البته اتفاقات تلخی که بعدها در دوران حمله مغول رخ داد، موضوعی جدا از ویژگی‌های معماری این مجموعه است.»
این مقام مسئول ادامه داد:«آرایه‌ها و تزئینات معماری این بنا نیز در نوع خود قابل‌توجه و شایسته بررسی و تأمل است. افزون بر این، شیوه مدیریت مجموعه، نحوه نگهداری مواد غذایی، روش‌های استحصال و ذخیره آب و دیگر سازوکارهای مرتبط با این استحکامات، همگی نشان‌دهنده دانش پیشرفته معماری، دفاعی و نظامی ایرانیان در آن دوره است؛ دانشی که سبب شد این منطقه قرن‌ها جایگاهی رفیع داشته باشد و امروز نیز همچنان شایسته احترام و توجه است.»

ضرورت توسعه زیرساخت‌ها 
و حفاظت هدفمند از دژ الموت
وی با تأکید بر ضرورت آماده‌سازی زیرساخت‌های لازم گفت:«ایجاد امکانات مناسب اقامتی، پذیرایی، بهسازی مسیرهای دسترسی و همچنین تداوم مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی باید در دستور کار قرار گیرد تا اطلاعات دقیق‌تر و کامل‌تری از این مجموعه به دست آید.»
این مقام مسئول ادامه داد:«برنامه حفاظتی ویژه‌ای برای این اثر تدوین خواهد شد و از این پس یونسکو با حساسیت و دقت بیشتری وضعیت دژ الموت را رصد می‌کند. نوع رفتار، کنش‌ها و اقدامات ما در قبال این اثر جهانی، همگی مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.»
ایزدی خاطرنشان کرد:«این مجموعه ظرفیت گردشگری انبوه را ندارد و باید ورود بازدیدکنندگان به آن به‌ صورت هدفمند و مدیریت‌ شده انجام شود. لازم است سازوکار مناسبی برای جذب گردشگران تدوین شود تا ضمن حفاظت از ارزش‌های تاریخی و فرهنگی اثر، امکان بازدید نیز فراهم باشد.»
وی در پایان گفت:«ویژگی‌های خاص دژ الموت همراه با روایت‌ها، داستان‌ها و افسانه‌های مرتبط با آن، جذابیت این مجموعه را دوچندان کرده است و بدون تردید می‌تواند بیش از گذشته به‌عنوان یکی از ارزشمندترین مقاصد گردشگری و تاریخی ایران در سطح جهان مطرح شود.»
در خاتمه باید اذعان داشت تجربه کشورهای دارای آثار ثبت جهانی نشان می‌دهد موفقیت واقعی یک پرونده، نه در روز ثبت، بلکه در سال‌های پس از آن رقم می‌خورد. دژهایی مانند «هیمه‌جی» در ژاپن، مجموعه‌های تاریخی اسپانیا یا شهر باستانی «ماچو پیچو» در پرو، پس از ثبت جهانی با اجرای برنامه‌های دقیق مدیریتی، تعیین ظرفیت پذیرش بازدیدکنندگان، مشارکت جامعه محلی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های گردشگری توانسته‌اند هم اصالت تاریخی خود را حفظ کنند و هم به موتور محرک توسعه فرهنگی و اقتصادی مناطق پیرامون تبدیل شوند. در مقابل، تجربه برخی دیگر از آثار جهانی نشان داده است که بی‌توجهی به ضوابط حفاظتی، توسعه نامتوازن و گردشگری کنترل‌ نشده می‌تواند حتی جایگاه یک اثر در فهرست میراث جهانی را با چالش روبه‌رو کند.
دژ الموت نیز اکنون در آستانه چنین آزمونی قرار گرفته است. ثبت جهانی، فرصتی کم‌نظیر برای معرفی یکی از برجسته‌ترین نمادهای تاریخ و مهندسی ایران به جهان فراهم کرده، اما بهره‌برداری از این فرصت نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، مشارکت فعال ساکنان منطقه و پایبندی به استانداردهای بین‌المللی حفاظت است. اگر این الزامات به‌درستی اجرا شود، الموت می‌تواند در سال‌های آینده نه فقط به مقصدی شاخص برای گردشگری فرهنگی، بلکه به الگویی موفق از پیوند میان حفاظت از میراث، توسعه پایدار و رونق اقتصاد محلی تبدیل شود؛ الگویی که نشان دهد ثبت جهانی، آغازی برای مسئولیت‌های بزرگ‌تر است، نه نقطه پایان یک مسیر.

بــــرش

فرصتی برای معرفی تاریخ ایران و توسعه گردشگری
مدیرکل ثبت و حریم آثار و حفظ و احیای میراث‌ معنوی و طبیعی وزارت میراث‌ فرهنگی اظهار کرد:«ثبت جهانی این مجموعه، فرصتی ارزشمند برای معرفی هر چه بیشتر قلعه الموت و تاریخ ایران به جهانیان است. این اثر، بخشی جدید و ارزشمند از تاریخ کشور را به روی گردشگران داخلی و خارجی می‌گشاید و می‌تواند زمینه بهره‌مندی جامعه محلی منطقه الموت را نیز فراهم کند.» وی تأکید کرد:«اگر بتوان با فرهنگ‌سازی، آموزش و هدایت درست جامعه محلی، زمینه مشارکت آنها را فراهم کرد، این ثبت جهانی می‌تواند به ایجاد ثروت و توسعه پایدار منطقه منجر شود. امیدواریم با پایان یافتن شرایط ناشی از جنگ و تجاوز و با سربلندی کشور، شاهد حضور گسترده گردشگران در این منطقه باشیم.» ایزدی افزود:«قرار گرفتن دژ الموت در فهرست میراث جهانی، به‌ منزله معرفی و تبلیغی مؤثر برای این مقصد تاریخی در سطح بین‌المللی است و می‌تواند توجه بیشتری را به این منطقه جلب کند.»