تأمین مالی از طریق ابزارهای زنجیره‌ای در چهار ماه اول سال ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال گذشته نزدیک به ۱۴ برابر شده است. بر اساس آمارهای منتشرشده، ارزش تأمین مالی انجام‌شده از این مسیر به حدود ۱۱۸ هزار میلیارد تومان رسیده؛ در حالی که این رقم در چهار ماه اول سال ۱۴۰۴ حدود ۸.۴۴ هزار میلیارد تومان بود.
این رشد بیشتر از محل افزایش انتشار اوراق گام و برات الکترونیکی زنجیره تأمین اتفاق افتاده است. در چهار ماه اول امسال، ارزش اوراق گام منتشرشده به ۳۲.۸ هزار میلیارد تومان و ارزش برات الکترونیکی به ۷۴.۶ هزار میلیارد تومان رسیده است. همچنین ارزش خرید کالا توسط خانوارها از طریق کارت رفاهی متصل به اوراق گام، در یکی از بانک‌ها ۸.۳ هزار میلیارد تومان اعلام شده است.
مجموع این سه رقم به حدود ۱۱۵.۷ هزار میلیارد تومان می‌رسد. بنابراین، با توجه به رقم ۱۱۸ هزار میلیارد تومانی اعلام‌شده برای کل تأمین مالی زنجیره‌ای، به نظر می‌رسد حدود ۲.۳ هزار میلیارد تومان باقی‌مانده به ابزار فاکتورینگ مربوط باشد؛ هرچند برای اظهارنظر دقیق‌تر، باید روش محاسبه ارقام و احتمال هم‌پوشانی میان آنها مشخص شود.
رشد استفاده از این ابزارها در شرایطی رخ داده که بسیاری از بنگاه‌ها برای تأمین سرمایه در گردش، خرید مواد اولیه و پرداخت هزینه‌های جاری خود با مشکل روبه‌رو هستند. با این حال، افزایش حجم اوراق و اعتبارهای صادرشده به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که تولید نیز به همان میزان رشد کرده است. برای ارزیابی اثر واقعی این سیاست باید مشخص شود چه مقدار از این اعتبارها به خرید مواد اولیه، حفظ اشتغال، افزایش تولید یا فروش کالا منجر  شده است.
 رشد ۵.۵ برابری اوراق گام
اوراق گام یکی از ابزارهایی است که بانک‌ها برای تأمین مالی زنجیره تولید استفاده می‌کنند. در این روش، بانک به‌ جای پرداخت مستقیم تسهیلات نقدی، اعتباری قابل انتقال در اختیار بنگاه قرار می‌دهد. این اعتبار می‌تواند در ادامه زنجیره، برای خرید مواد اولیه یا کالا میان تولیدکننده و تأمین‌کنندگان جابه‌جا شود.
در چهار ماه اول امسال، ۱۵ بانک در مجموع ۳۲.۸ هزار میلیارد تومان اوراق گام منتشر کرده‌اند. این رقم در مدت مشابه سال گذشته حدود ۶ هزار میلیارد تومان بود. به این ترتیب، ارزش انتشار اوراق گام در این بازه حدود ۵.۵ برابر شده و نزدیک به ۴۵۵ درصد افزایش یافته است.
برات الکترونیکی نیز رشد بیشتری داشته است. این ابزار که توسط ۱۳ بانک منتشر شده، در چهار ماه اول سال ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال گذشته تقریباً ۳۰ برابر شده است. برات الکترونیکی را می‌توان نوعی خرید اعتباری دانست؛ یعنی خریدار به‌ جای پرداخت فوری پول، تعهد پرداخت خود را به‌ صورت دیجیتال ثبت می‌کند و فروشنده می‌تواند این اعتبار را در ادامه زنجیره به کار بگیرد یا در صورت نیاز، آن را زودتر به پول تبدیل کند.
افزایش استفاده از این ابزارها از یک‌سو می‌تواند نشان‌دهنده آشنایی بیشتر بنگاه‌ها و بانک‌ها با روش‌های جدید تأمین مالی باشد، اما از سوی دیگر ممکن است نتیجه دشوارتر شدن دسترسی به تسهیلات نقدی نیز باشد. در شرایطی که منابع بانکی محدود است و هزینه تولید به ‌دلیل تورم، افزایش قیمت مواد اولیه و نوسان نرخ ارز بالا رفته، بنگاه‌ها بیش از گذشته به اعتبارهای غیرنقدی نیاز پیدا می‌کنند.

اعتبار زنجیره‌ای چگونه عمل می‌کند؟
در روش سنتی، بانک مبلغی را به یک متقاضی پرداخت می‌کند و نظارت بر نحوه مصرف آن همیشه آسان نیست. اما در تأمین مالی زنجیره‌ای، اعتبار معمولاً برای خرید مشخصی مانند مواد اولیه، کالا یا خدمات ایجاد می‌شود و میان طرف‌های مختلف یک زنجیره گردش ایجاد می‌کند.
برای نمونه، یک تولیدکننده می‌تواند مواد اولیه خود را بدون پرداخت فوری خریداری کند. تأمین‌کننده نیز به‌ جای دریافت پول نقد، اوراق یا برات الکترونیکی دریافت می‌کند و می‌تواند از آن برای پرداخت بدهی خود به فروشنده دیگری استفاده کند. در نتیجه، بخشی از معاملات زنجیره بدون نیاز به جابه‌جایی فوری پول انجام می‌شود.
این روش می‌تواند فشار کمبود نقدینگی را کاهش دهد و منابع بانکی را به فعالیت‌های مشخص‌تری هدایت کند. با این حال، نباید از آن انتظار داشت که همه مشکلات تولید را حل کند. اگر بنگاه با کاهش فروش، افزایش شدید هزینه‌ها یا بدهی انباشته روبه‌رو باشد، دریافت اعتبار جدید ممکن است فقط مشکل نقدینگی آن را به آینده منتقل کند.
از سوی دیگر، انتشار اوراق و ایجاد اعتبار، به‌خودی‌خود به معنی افزایش تولید نیست. اگر اعتبار ایجادشده از ظرفیت واقعی اقتصاد بیشتر شود، ممکن است بخشی از اثر آن به افزایش قیمت‌ها منتقل شود. بنابراین، نتیجه نهایی به این بستگی دارد که این اعتبارها تا چه اندازه به تولید کالا و خدمات منجر شوند.
 
کارت رفاهی و فاکتورینگ
در کنار اوراق گام، کارت رفاهی متصل به این اوراق نیز برای خرید کالا توسط خانوارها مورد استفاده قرار گرفته است. هدف از این ابزار آن است که خانوار بتواند کالا را به‌ صورت اعتباری خریداری کند و اعتبار ایجادشده نیز در زنجیره تولید و توزیع گردش داشته باشد.
با این حال، عملکرد کارت رفاهی به عواملی مانند توان بازپرداخت خانوار، نرخ و شرایط اعتبار، نوع کالاهای قابل خرید و تعداد فروشگاه‌های پذیرنده بستگی دارد. اگر قدرت خرید خانوار کاهش یافته باشد و اعتبار بدون افزایش عرضه کالا در اختیار مصرف‌کنندگان قرار گیرد، احتمال دارد بخشی از اثر آن به افزایش قیمت‌ها منتقل‌شود.  بنابراین، برای ارزیابی دقیق این طرح باید تعداد خانوارهای استفاده‌کننده، میزان بازپرداخت اقساط و اثر آن بر فروش تولیدکنندگان نیز  اعلام شود.
فاکتورینگ نیز روش دیگری برای تأمین مالی زنجیره‌ای است. در این روش، بنگاه می‌تواند مطالبات خود از مشتریان را پیش از سررسید واگذار کند و زودتر به منابع مالی دسترسی پیدا کند. این ابزار برای شرکت‌هایی اهمیت دارد که کالا یا خدمات خود را به ‌صورت اعتباری می‌فروشند، اما دریافت پول آنها چند ماه طول می‌کشد.
 سهم پایین فاکتورینگ می‌تواند ناشی از ناآشنایی بنگاه‌ها، پیچیدگی قراردادها، دشواری بررســــــــــــــی اعتبار بدهــــــــکاران و نگرانی از وصول نشدن مطالبات باشد. تا زمانی که انتقال مطالبات از نظر حقوقی ساده و مطمئن نباشد، بسیاری از بنگاه‌ها استفاده از روش‌های سنتی را  ترجیح می‌دهند.

برش

رشد آماری، بدون تضمین رشد تولید
افزایش نزدیک به ۱۴ برابری تأمین مالی زنجیره‌ای در چهار ماه اول سال ۱۴۰۵، از گسترش استفاده از ابزارهایی مانند اوراق گام، برات الکترونیکی و کارت رفاهی خبر می‌دهد. این ابزارها می‌توانند بخشی از فشار مالی بر بنگاه‌ها را کاهش دهند و به آنها کمک کنند خرید مواد اولیه و معاملات خود را بدون پرداخت فوری وجه انجام دهند.
با این حال، این رشد آماری به‌تنهایی برای قضاوت درباره موفقیت سیاست تأمین مالی زنجیره‌ای کافی نیست. باید مشخص شود چه میزان از اوراق منتشرشده واقعاً در معاملات مورد استفاده قرار گرفته، چه مقدار از آنها پیش از سررسید به پول تبدیل شده و چه میزان از منابع به افزایش تولید یا حفظ اشتغال منجر شده است.
همچنین انتشار اطلاعات مربوط به سررسید اوراق، میزان بازپرداخت، موارد نکول و سهم هر بخش اقتصادی از این منابع ضروری است. بدون چنین داده‌هایی، تنها می‌توان از افزایش حجم اعتبار سخن گفت، نه از اثر قطعی آن بر تولید.
تأمین مالی زنجیره‌ای می‌تواند مکمل تسهیلات بانکی باشد، اما جایگزین اصلاحات اساسی در نظام بانکی و محیط کسب‌وکار نیست. افزایش انتشار اوراق گام و برات الکترونیکی را می‌توان تحول مهمی در شیوه تأمین مالی دانست، اما قضاوت نهایی درباره موفقیت آن زمانی ممکن است که اثر این اعتبارها بر تولید، فروش، اشتغال و قیمت کالاها قابل اندازه‌گیری باشد.