معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در گفتوگو با «ایران»:
نقشه ملی تقسیم کار دستگاهها تهیه شد
سمیه افشین فر
گروه اجتماعی
یکی از بزرگترین چالشها در حوزه درمان اعتیاد، موازیکاری بین دستگاههای مسئول است. اینکه ستاد مبارزه با مواد مخدر چه برنامهای برای مدیریت واحد در حوزه پیشگیری و درمان دارد، موضوعی است که امیرحسین یاوری معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در مورد آن به «ایران» میگوید: «راهحل اصلی، ایجاد حکمرانی واحد در حوزه پیشگیری و درمان است. یعنی دستگاهها همچنان نقش خود را داشته باشند، اما سیاستگذاری، تقسیم کار و ارزیابی بهشکل یکپارچه انجام شود. برای این کار در مرحله اول نقشه ملی تقسیم کار دستگاهها و سازمانهای متولی حوزه مبارزه با مواد مخدر و روانگردانها در قالب طرح ملی مبارزه همهجانبه با مواد مخدر و روانگردانها تهیه شده که در آن مسئولیت هر دستگاه دقیقاً مشخص شده است.
در مرحله بعد سامانه جامع مشترک اطلاعاتی ایجاد و در حال توسعه است تا آمار، پروندهها، خدمات و مداخلات همه دستگاهها قابل رصد باشد.» به گفته یاوری، کمیتههای تخصصی هشتگانه با اختیارات مشخص تشکیل میشود، تا مباحث تخصصی حوزههای مختلف مبارزه با خردجمعی و هم افزایی اعضای این کمیتهها مورد بحث ، گفتوگو و تصمیمگیری قرار بگیرند.
او در مورد تلاش برای بودجهریزی مبتنی بر عملکرد، توضیح میدهد: «در سالهای اخیر تلاش برای این است که با کمک سازمان مدیریت و برنامهریزی، منابع به جای دستگاهها به برنامههای مؤثر اختصاص پیدا کند. همچنین قرار است مراکز ارجاع و خدمات یکپارچه برای خانوادهها و افراد در معرض خطر ایجاد شود تا سردرگمی کاهش یابد. مثل طرح بهرهگیری از مراکز جامع سلامت که از امسال خدمات آموزشی و مشاوره را به خانوادهها ارائه خواهند کرد.» به گفته یاوری، اسناد مرتبط با موضوع، اعم از سند جامع حمایتهای اجتماعی و درمان اعتیاد، سند جامع پیشگیری، سند حمایت اجتماعی و حتی در طرح تحول درمان با تعیین شرح وظایف مشخص برای دستگاههای متولی (که اکنون در حال انجام است) در حال تدوین و به روزرسانی مجدد است.
ماهیت اعتیاد پیچیده است
متأسفانه برخی از افرادی که اقدام به درمان اعتیاد میکنند بعد از مدتی دوباره به مصرف مواد روی میآورند که همین باعث شده تا آمار بازگشت به اعتیاد (لغزش) در میان بهبودیافتگان بالا باشد. اینکه ستاد چه برنامهای برای «مراقبتهای پس از خروج» و حمایت اجتماعی از فرد بهبودیافته برای جلوگیری از بازگشت افراد به چرخه مصرف دارد، سؤالی است که معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در مورد آن میگوید: «ماهیت پیچیده اعتیاد، لغزش و عود مجدد است. سعی ما این است که با استفاده از دانش به روز و افراد متخصص و صاحبنظر این آمار را کاهش بدهیم. یکی از عوامل مهم در اثربخش بودن درمان، طرح مدیریت مورد است که توسط سازمان بهزیستی در سراسر کشور انجام میشود. بر این اساس، 172 مرکز و 21 هزار و 294 پرونده تحت پوشش مدیریت مورد در سال 1404 قرار گرفت. در این طرح برای معتادان متجاهر پس از ترخیص از مراکز، ماده 16 قانون مبارزه با مواد مخدر، با فراهم کردن سرپناه شبانه و شغل مناسب و مراقبت مستمر بعد از خروج، باعث کاهش لغزش و عود مجدد و نهایتاً افزایش درصد بازاجتماعی شدن معتادان بهبودیافته میشود. همچنین، به بحث روان در مراکز سرپایی درمان اختلال مصرف مواد (SUD)، مراکز امید و زندگی (با تمرکز بر تأمین اشتغال و مسکن بهبودیافتگان)، برنامه مدیریت مورد و حمایت از داروهای آهسته رهش برای کاهش عود اعتیاد توجه شده است.» اما رویکرد معاونت در قبال متدولوژیهای درمانی جدید (مانند درمانهای روانشناختی متمرکز بر تروما یا رویکردهای حمایتی جدید) چیست؟ آیا قرار است تمرکز از درمانهای صرفاً دارویی مثل (متادوندرمانی) به سمت درمانهای چندوجهی تغییر کند؟ یاوری در پاسخ به این سؤال میگوید: «اجرای طرح تحول درمان با تأکید بر درمانهای روانشناختی در همه مراکز و مدیریت مصرف و توسعه تعرفه درمانهای روانشناختی در سبد درمان و تحت پوشش بیمه قرار دادن آنها انجام میشود.» اما یکی از مهمترین دلایل بازگشت افراد به چرخه مصرف برچسبی است که همیشه با آن روبهرو هستند، اینکه چگونه میتوان نگاه جامعه و کارفرمایان را نسبت به «فرد بهبودیافته» تغییر داد تا زمینه اشتغال و بازگشت عزتنفس برای آنها فراهم شود؛ موضوعی که معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در مورد آن میگوید: «تغییر نگاه جامعه نسبت به افراد بهبودیافته از اعتیاد، مستلزم یک رویکرد چندبعدی اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است. اولین گام در این مسیر، اصلاح نگرش عمومی از طریق آگاهسازی و فرهنگسازی است؛ به این معنا که جامعه باید بداند اعتیاد یک آسیب پیچیده اجتماعی و یک بیماری قابل درمان است و شخص بهبودیافته نه یک تهدید، بلکه فردی است که با تلاش و اراده مسیر بازگشت به زندگی سالم را انتخاب کرده است. در کنار این موضوع، معرفی و روایت تجربههای موفق بهبودیافتگان، استفاده از ظرفیت رسانهها، سمنها و نهادهای فرهنگی برای کاهش انگ اجتماعی و تقویت نگاه حمایتی جامعه، نقش بسیار مهمی دارد. از سوی دیگر، فراهمسازی بسترهای واقعی برای اشتغال و توانمندسازی اقتصادی بهبودیافتگان یکی از مهمترین عوامل بازگشت پایدار آنان به جامعه است. حمایت از کارآفرینی اجتماعی، تشویق کارفرمایان به جذب افراد بهبودیافته، توسعه طرحهای مهارتآموزی و ایجاد پیوند میان مراکز درمان و بازار کار میتواند زمینه بازسازی هویت اجتماعی و عزتنفس این افراد را فراهم کند. تجربه نشان داده، هرچه جامعه فرصت بیشتری برای مشارکت و اشتغال در اختیار بهبودیافتگان قرار بدهد، احتمال بازگشت آنان به چرخه اعتیاد کاهش یافته و فرآیند بازگشت سالم آنان به زندگی اجتماعی پایدارتر خواهد شد.»
او با بیان اینکه در مناطق محروم و حاشیهنشین مجوز راهاندازی مراکز درمان اختلال مصرف مواد توسط وزارت بهداشت صادر شده و افراد حقیقی (پزشک و روان پزشک) و افراد حقوقی در قالب مؤسسه یا شرکت غیردولتی، اقدام به درخواست مجوز جدید از طریق سامانه صدور مجوزها کردهاند، میگوید: «این کار مهم و استفاده از ظرفیت خانههای بهداشت با کادر رسمی مرتبط با اعتیاد که در سراسر کشور حتی روستاها برای مشاور و راهنمایی وجود دارند، باعث دسترسی به خدمات درمان در تمامی مناطق کشور شده است.»
مداخلات باید از «شعار»
به «مهارت» تغییر کند
به اذعان کارشناسان، سن مصرف مواد در کشور پایین آمده است، اما برای جلوگیری از افزایش این روند ضرورت مداخلات پیشگیرانه تخصصی در مدارس و دانشگاهها، ضروری به نظر میرسد. یاوری در این مورد با تأکید بر اینکه برای حل این مسأله فقط برنامههای عمومی کافی نیست، میگوید: «باید مداخلات متناسب با سن، محیط و سطح خطر طراحی شود و این مداخلات باید از «شعار» به «مهارت» تغییر کند. برای همین آموزش مهارتهای زندگی مانند نه گفتن، مدیریت هیجان، حل مسأله و تابآوری مهم است. همچنین با تأکید بر غربالگری زودهنگام در محیطهای آموزشی و آموزش همسالان باید برای اثرگذاری در انتقال پیام از دانشآموزان و دانشجویان استفاده شود. باید بتوانیم بهجای آموزش یکسان برای همه، برای دانشآموزان پرخطر مداخلات مؤثری را انجام بدهیم.»
به گفته معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، مشاوره مدرسهمحور و دانشگاهمحور یکی دیگر از موارد کلیدی است که باید مورد توجه قرار بگیرد. او پیشنهاد میدهد: «باید فعالیتهایی با والدین برای افزایش مهارت نظارت و گفتوگو داشته باشیم و بتوانیم پیوند مدرسه، خانواده و خدمات اجتماعی را تقویت کنیم. همچنین در آموزش دانشآموزان و دانشجویان باید برنامههای سالم مثل ورزش، هنر، مهارتآموزی و فعالیت جمعی را بگنجانیم. چون در این سنین پیشگیری نباید سخنرانیمحور باشد و باید پیشگیری تعاملی و مهارتمحور هم داشته باشیم.»
در دهههای گذشته برنامههای پیشگیری بهرغم صرف بودجههای قابل توجه، آنطور که باید بازدارنده نبودهاند، اینکه علت آن چه بوده، موضوعی است که یاوری در مورد آن چنین توضیح میدهد: «بهنظرم چند دلیل اصلی وجود داشته: یکی «غیرهدفمند» بودن اغلب برنامههای گذشته است، دوم عمومی بودن پیامها و عدم توجه به گروههای هدف، سوم غلبه رویکرد تبلیغاتی بر رویکرد علمی و چهارم فاصله بین پژوهش و اجرا و نبود ارزیابی دقیق اثرگذاری برنامهها که در این موضوع دخیل است.» به گفته او، کمتوجهی به خانواده، مدرسه و محیطهای پرخطر، نادیده گرفتن تغییرات الگوی مصرف و نسل جدید مواد و اینکه اولویت جدید باید چه باشد از موارد دیگری است که باید مورد توجه قرار بگیرد. او میگوید: «پیشگیری مبتنی بر شواهد، گنجاندن حوزه مهارتهای پیشگیرانه در محتوای درسی برای سنین مختلف از کودکستان تا دانشگاه، هدفگیری دقیق گروههای در معرض خطر، مداخله زودهنگام و تخصصی، ارتباط نزدیک میان پیشگیری، درمان و کاهش آسیب، پایش مستمر اثر برنامهها و تمرکز بر تغییر رفتار، نه فقط افزایش آگاهی، از جمله موارد مهم دیگری هستند که به ما گوشزد میکنند باید از «برنامه زیاد» به سمت «برنامه مؤثر» برویم.»
برش
اعتیاد پایان راه نیست
معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر به خانوادههایی که در حال حاضر با معضل اعتیاد دستو پنجه نرم میکنند، میگوید: «پیام اصلی این است: اعتیاد، پایان راه نیست؛ اما انکار و تنهایی خطرناکتر است. خانوادهها باید بدانند اعتیاد یک مسأله اجتماعی و قابل درمان است، نه فقط یک ضعف اخلاقی، بنابراین سرزنش و طرد، وضعیت را بدتر میکند. به نظرم مراجعه زودهنگام خانوادهها به مراکز تخصصی، شانس درمان را بالا میبرد. البته خانواده هم به آموزش، حمایت و مشاوره نیاز دارد. در این مسیر، امید، صبر و اقدام تخصصی از هر چیز مهمتر است، خانواده نباید فقط ناظر معضل باشد؛ باید به بخشی از راهحل تبدیل شود.»
