سایه سنگین جنگ، بر سر تازه‌ترین نشست وزرای خارجه سازمان همکاری شانگهای در شهر ساحلی «چولپون‌آتا» قرقیزستان سایه انداخت؛این نشست در حالی برگزار شد که تنها ساعاتی از یکی از شدیدترین حملات نظامی آمریکا علیه شهرهای ایران گذشته بود و فضای گفت‌و‌گوهای شانگهای را تحت تأثیر مستقیم خود قرار داد. وزرای خارجه ایران، چین، روسیه، هند، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان در شرایطی گرد هم آمدند که تنش در خاورمیانه آزمونی جدی برای اعتبار یکی از مهم‌ترین سازوکارهای امنیتی شرق به شمار می‌رود و می‌تواند میزان پایبندی اعضا به فلسفه شکل‌گیری شانگهای یعنی تقویت امنیت جمعی، مقابله با یکجانبه‌گرایی و ایجاد توازن در نظم جهانی را در میدان عمل محک بزند. چنانکه در بیانیه پایانی این نشست، کشورهای عضو با مخالفت با رویکردهای قهرآمیز و اقدامات یکجانبه، بر ضرورت اصلاح نظام حکمرانی اقتصاد جهانی و تقویت نظام تجارت چندجانبه تأکید کردند. همچنین اعضای سازمان همکاری شانگهای با ابراز همدردی، مراتب تسلیت صمیمانه خود را به دولت و ملت ایران به مناسبت فقدان رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران اعلام کردند.

راهروهای اجلاس 
صحنه رایزنی‌های پیدا و پنهان
در چنین فضایی نشست روز گذشته وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان بیش از آنکه با دستورکارهای از پیش تعیین‌شده شناخته شود، زیر سایه تنش‌هایی قرار گرفت که هزاران کیلومتر دورتر از محل اجلاس آغاز شده بود اما آثار آن در تک ‌تک رایزنی‌ها دیده می‌‌شد. از همان ساعات اول، راهروهای محل برگزاری اجلاس به صحنه گفت‌وگوهای فشرده‌ای تبدیل شد که محور مشترک آنها جنگ، امنیت منطقه و آینده موازنه قدرت بود. بسیاری از دیدارهایی که در برنامه رسمی اجلاس تنها چند دقیقه زمان داشت، به دلیل حساسیت شرایط به گفت‌و‌گوهایی طولانی‌تر تبدیل شد و جنگ ایران و آمریکا به مهم‌ترین موضوع گفت‌وگوهای دوجانبه و چندجانبه تبدیل شد. مواضع وزیران امور خارجه روسیه، پاکستان و تاجیکستان نشان می‌داد که نگرانی از پیامدهای اقدام نظامی آمریکا به یکی از معدود موضوعاتی تبدیل شده که میان اعضای شانگهای همگرایی قابل توجهی ایجاد کرده است. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه با انتقاد از سیاست‌های واشنگتن تأکید کرد آمریکا با خلق «تنش‌های تصنعی» تلاش می‌کند خود را در جایگاه بازیگری معرفی کند که برای مهار بحرانی وارد میدان شده است که خود عامل شکل‌گیری آن بوده است. در سوی دیگر، پاکستان نیز با تأکید بر ضرورت پایبندی طرف‌ها به تفاهم‌های موجود، هشدار داد که نقض تعهدات، مسیر دیپلماسی را دشوارتر و احتمال گسترش درگیری را بیشتر خواهد کرد. همین مواضع سبب شد مسأله جنگ، به نقطه تمرکز اصلی رایزنی‌های ایران با چین، روسیه و پاکستان تبدیل شود که بخش مهمی از آنها دور از تریبون‌های رسمی و در حاشیه اجلاس انجام شد.

درخواست تهران 
برای نقش فعال‌تر اعضا
دیپلماسی ایران در نشست روز گذشته سازمان همکاری شانگهای بر پیگیری محکومیت نقض یادداشت تفاهم و جلب حمایت اعضا از مواضع تهران متمرکز بود. این رویکرد در رایزنی‌های دوجانبه عراقچی با وزیران امور خارجه روسیه، چین و پاکستان به‌طور ویژه دنبال شد. نتیجه این تلاش‌های دیپلماتیک، تکرار حمایت اعضای سازمان همکاری شانگهای از تمامیت ارضی و حاکمیت ملی ایران و محکومیت حملات علیه کشور بود. در نتیجه این رایزنی‌ها بود که اعضای این سازمان برای دومین بار با تأکید بر مواضع پیشین خود، بر ضرورت احترام به حقوق بین‌الملل و مخالفت با هرگونه اقدام ناقض حاکمیت ایران تأکید کردند؛ موضعی که نشان‌دهنده همسویی نسبی اعضای شانگهای با نگرانی‌های امنیتی و سیاسی تهران است. در همین راستا عراقچی در نشست شورای وزیران امور خارجه با تأکید بر نقش این سازمان در تقویت چندجانبه‌گرایی، مقابله با یکجانبه‌گرایی و دفاع از حاکمیت کشورها، خواستار ایفای نقش فعال‌تر آن در نظم بین‌الملل شد. وی با اشاره به حملات آمریکا و رژیم اسرائیل علیه ایران، این اقدامات را نقض آشکار حقوق بین‌الملل دانست و گفت پاسخ به مسیر دیپلماسی با حمله نظامی، اعتماد به سازوکارهای مسالمت‌آمیز را تضعیف می‌کند. عراقچی با تأکید بر حق دفاع مشروع ایران، ادامه حملات به لبنان و غزه را محکوم و بر توقف فوری حملات، رفع محاصره غزه و حمایت از حقوق ملت فلسطین تأکید کرد.

ملاقات‌های دوجانبه
در میان دیدارهای دوجانبه، ملاقات عراقچی و سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه بیش از سایر دیدارها مورد توجه قرار گرفت. در این دیدار، علاوه بر بررسی روابط دوجانبه، آخرین تحولات جنگ و راه‌های جلوگیری از گسترش دامنه تنش‌ها نیز مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین و محمد اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان نیز در دیدار دوجانبه با عراقچی بخش مهمی از مذاکرات خود را به تنش‌های جاری در خاورمیانه اختصاص دادند. وزیر امور خارجه ایران همچنین به‌صورت جداگانه با بختیار سعیدوف، وزیر امور خارجه ازبکستان و در نهایت با وزیر امور خارجه قرقیزستان دیدار و درباره روابط دوجانبه و مسائل منطقه‌ای رایزنی کرد.

 امضای 25 سند همکاری
با وجود آنکه فضای نشست تحت تأثیر تحولات امنیتی قرار داشت، اجلاس روند رسمی خود را نیز دنبال کرد و در پایان، وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای ۲۵ سند را در قالب ۹ تصمیم به امضا رساندند؛ اسنادی که طیفی از همکاری‌های امنیتی، اقتصادی، حمل‌ونقل، مالی و هماهنگی‌های منطقه‌ای را در بر می‌گیرد و نشان می‌دهد اعضای این سازمان همچنان بر تقویت سازوکارهای همکاری درون‌منطقه‌ای تأکید دارند. اهمیت امضای این اسناد همکاری را باید در جایگاه و وزن ژئوپولتیک این کشورها جست‌و‌جو کرد. چین به عنوان دومین اقتصاد جهان، روسیه به عنوان یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های نظامی و انرژی، هند با ظرفیت عظیم اقتصادی و جمعیتی، پاکستان به عنوان بازیگر کلیدی جنوب آسیا، قزاقستان با منابع گسترده نفت و گاز، ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان به عنوان حلقه‌های اصلی اتصال کریدورهای شرق و غرب و بلاروس در امتداد جغرافیای اروپای شرقی، مجموعه‌ای را شکل داده‌اند که در کنار ایران، نزدیک به نیمی از جمعیت جهان بخش بزرگی از منابع انرژی، معادن و مسیرهای راهبردی را در اختیار دارد. 
ناظر به چنین ظرفیتی است که این کشورها در سال‌های اخیر، همزمان با افزایش فشارهای غرب، تلاش کرده‌اند سازوکارهای مستقلی برای تجارت، حمل‌ونقل، تأمین مالی و همکاری‌های راهبردی ایجاد کنند.
برای ایران هم که همزمان با فشارهای نظامی و محدودیت‌های ناشی از تحریم و محاصره دریایی آمریکا تلاش می‌کند مسیرهای جدید همکاری اقتصادی و ترانزیتی ایجاد کند، شانگهای به بخشی از راهبرد امنیت ملی و سیاست خارجی کشور تبدیل شده است. 
از همین منظر، مباحثی مانند توسعه کریدورهای مستقل، گسترش تجارت با ارزهای ملی، ایجاد شبکه‌های مالی جایگزین، کاهش وابستگی به دلار و تقویت پیوندهای ترانزیتی، در شرایط کنونی ابزارهایی برای کاهش اثر فشارهای آمریکا و بازتعریف موازنه قدرت در آسیای در حال ظهور به شمار می‌روند. شاید به همین دلیل بود که در نشست قرقیزستان، حتی زمانی که اسناد همکاری یکی پس از دیگری امضا می‌شد، سایه جنگ همچنان بر میز شانگهای سنگینی می‌کرد؛ گویی اعضای این سازمان به خوبی می‌دانستند که سرنوشت نظم جدید آسیا، بیش از هر زمان دیگری با سرنوشت تنش‌ها در خاورمیانه گره خورده است.

یادداشت

«شانگهای» در کنار ایران

مهرداد کیایی
 مدیرکل  امور سازمان همکاری شانگهای  وزارت خارجه

نشست وزرای امور خارجه کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در شرایطی برگزار شد که تحولات اخیر در غرب آسیا و حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه در رایزنی‌های این نشست بود. در تمامی نشست‌هایی که پس از این حملات برگزار شده است، شاهد آن بودیم که مقامات کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در سخنرانی‌های خود، به‌طور قاطع این حملات را محکوم کردند. همچنین در دیدارهای دوجانبه میان مقامات کشورهای عضو، بار دیگر بر همبستگی با مردم ایران تأکید شد و این اقدامات مورد انتقاد و محکومیت قرار گرفت. 
در بیانیه پایانی نشست وزرای خارجه شانگهای نیز که روز گذشته منتشر شد، با اشاره به بیانیه سال گذشته سران این سازمان که در چین به امضا رسید، بار دیگر این حملات محکوم شده و به‌عنوان نقض قوانین و مقررات بین‌المللی مورد اشاره قرار گرفته است. سازمان همکاری شانگهای به دلیل آنکه یکی از پایه‌های اصلی شکل‌گیری آن بر مبنای همکاری‌های امنیتی میان اعضا استوار بوده، همواره نگاه ویژه‌ای به موضوع امنیت منطقه‌ای، ثبات سیاسی و جلوگیری از ایجاد بحران‌های جدید در محیط پیرامونی خود داشته است. 
این سازمان از ابتدای شکل‌گیری تلاش کرده است رویکردی مبتنی بر همکاری جمعی را در حوزه امنیت دنبال کند؛ رویکردی که بر اساس آن، امنیت یک کشور نمی‌تواند جدا از امنیت دیگر کشورها تعریف شود. در همین چارچوب، تحولات اخیر در غرب آسیا و افزایش تنش‌ها در منطقه نیز مورد توجه اعضای شانگهای قرار گرفته است. موضع‌گیری‌های مطرح‌شده در این نشست نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از اعضا، ثبات منطقه‌ای را وابسته به رعایت اصول حقوق بین‌الملل، احترام به حاکمیت کشورها و پرهیز از اقداماتی می‌دانند که می‌تواند دامنه بحران‌ها را گسترش دهد. تأکید بر اینکه امنیت یک کشور نباید به قیمت تضعیف امنیت دیگر کشورها تأمین شود، یکی از محورهای مهم این نگاه مشترک است. موضوع دیگری که در بیانیه پایانی نشست مورد توجه قرار گرفته، مسأله تحریم‌های یک‌جانبه و استفاده از فشارهای اقتصادی به‌عنوان ابزار سیاسی علیه کشورهاست. 
شانگهای با اشاره به پیامدهای چنین اقداماتی، استفاده از تحریم‌های یک‌جانبه و خارج از چارچوب‌های مورد پذیرش بین‌المللی را مورد انتقاد و تقبیح قرار داده است.  از نگاه این سازمان، امنیت پایدار تنها از مسیر اقدامات نظامی یا فشارهای سیاسی حاصل نمی‌شود، بلکه توسعه اقتصادی، همکاری‌های منطقه‌ای و ایجاد بسترهای مشترک برای رشد و پیشرفت کشورها نیز از ارکان مهم ثبات به شمار می‌رود. به همین دلیل، مخالفت با فشارهای اقتصادی و تحریم‌های یک‌جانبه، بخشی از رویکرد کلی شانگهای برای تقویت همکاری‌های چندجانبه و کاهش زمینه‌های ایجاد بحران در روابط میان کشورها محسوب می‌شود. 
در مجموع، برگزاری این نشست در شرایط کنونی، بر اهمیت تحولات امنیتی منطقه و تأثیر مستقیم آن بر مناسبات میان کشورهای عضو، ضرورت حفظ امنیت منطقه‌ای و مخالفت با اقداماتی که می‌تواند ثبات کشورها و مناطق مختلف را تحت تأثیر قرار دهد، تأکید دارد.