سمیه افشین‌فر
گروه اجتماعی

شیوع تنبلی چشم در کشور از حدود 3 تا 5 درصد به حدود یک درصد کاهش پیدا کرده است. غربالگری بینایی کودکان توسط سازمان بهزیستی، مهم‌ترین دلیل این کاهش است. سه دهه از آغاز یکی از موفق‌ترین تجربه‌های پیشگیری در نظام سلامت کشور می‌گذرد. این برنامه‌ با غربالگری میلیون‌ها کودک توانسته است شیوع تنبلی چشم را کاهش دهد و از نابینایی و کم‌بینایی صدها هزار کودک جلوگیری کند.
سازمان بهزیستی کشور در آستانه ورود به دهه چهارم اجرای برنامه غربالگری تنبلی چشم یا «آمبلوپی»، دستیابی به پوشش صد درصدی غربالگری بینایی کودکان را در برنامه‌های کاری خود دارد. روز گذشته مراسم 30 سال غربالگری بینایی برای فردایی روشن با حضور سید جواد حسینی رئیس سازمان بهزیستی کشور، یعقوب اندایش معاون رفاه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، فاطمه محمدبیگی نایب‌رئیس اول کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی، سید علی حسینی رئیس دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، سید حسن امامی‌رضوی رئیس دبیرخانه شورای‌ عالی سلامت و امنیت غذایی و جواد مولایی رئیس انجمن اپتومتری ایران برگزار شد.
سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی با بیان اینکه برنامه غربالگری تنبلی چشم با سه محور از 13 چرخش تحول‌آفرین سازمان همسو است، گفت:«اولین چرخش حرکت از رویکرد آسیب‌محور و علت‌شناسانه به سمت رویکرد رشدمدار و پیشگیرانه است. هر اقدامی که از بروز آسیب جلوگیری کند برای ما در اولویت قرار دارد و برنامه ملی غربالگری تنبلی چشم یکی از موفق‌ترین نمونه‌های مداخله زودهنگام در کشور است.»
او با تأکید بر اینکه تنبلی چشم در جهان بین 3 تا 5 درصد شیوع دارد، اما ایران با اجرای بیش از 64 میلیون غربالگری موفق شده است شیوع این اختلال را به حدود یک درصد کاهش دهد، گفت:«زمانی که این آمار را در سازمان ملل ارائه کردم و گفتم نتیجه این برنامه، نجات دست‌کم 550 هزار کودک از نابینایی و کم‌بینایی بوده است، حاضران از این دستاورد شگفت‌زده شدند.»
رئیس سازمان بهزیستی با بیان اینکه امروز پوشش برنامه غربالگری به حدود 75 درصد رسیده‌ است، گفت:«هدف ما دستیابی به پوشش 100 درصدی است. در حال حاضر حدود 7 هزار نیروی اجرایی و نزدیک به 17 هزار پایگاه غربالگری در سراسر کشور فعالیت می‌کنند و با وجود محدودیت‌های مالی، نزدیک به 200 میلیارد تومان اعتبار به این برنامه اختصاص یافته است.»
حسینی دومین چرخش تحول‌آفرین را عبور از اتکای صرف به منابع دولتی و حرکت به سمت خلق منابع از طریق مشارکت‌های مردمی دانست و گفت:«اگر قرار است پوشش غربالگری به 100 درصد برسد، باید دامنه مشارکت‌ها توسعه یابد. همراهی خیرین، داوطلبان، وزارت بهداشت، سازمان آموزش و پرورش استثنایی، وزارت تعاون و سایر نهادهای مسئول لازمه تحقق این هدف ملی است.»
او سومین محور تحول را خروج از ساختارهای صرفاً سازمانی و حرکت به سمت خدمات محله‌محور مطرح کرد و گفت:«در حال حاضر 2 هزار و 750 پایگاه در طرح «سلام محله» با همکاری 3 هزار تسهیلگر فعالیت می‌کنند و برنامه‌ریزی شده است 17 هزار پایگاه غربالگری تنبلی چشم نیز به این شبکه محله‌محور متصل شوند تا خدمات پیشگیرانه به دل محلات برود.»

برای سلامت خانواده
با هم گفت‌و‌گو کنید
رئیس سازمان بهزیستی با اشاره به پدیده «فابینگ» گفت:«امروزه بسیاری از افراد به دلیل استفاده افراطی از تلفن همراه، ارتباط واقعی خود با اعضای خانواده را از دست داده‌اند. این پدیده، کودکان و نوجوانان را بشدت تحت‌تأثیر قرار داده و حتی یکی از عوامل آسیب به سالمندان نیز محسوب می‌شود.»
او از تدوین طرحی جدید برای توانمندسازی خانواده‌ها و نوجوانان در مواجهه با فضای مجازی خبر داد و گفت:«خانواده‌ها روزانه دست‌کم 30 دقیقه تمام وسایل ارتباطی را خاموش کنند و به گفت‌وگو با یکدیگر بپردازند، چون یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز خانواده‌ها کاهش گفت‌وگوی مؤثر میان اعضای خانواده است.»

پیشگیری از نابینایی
برای سالمندان
رئیس سازمان بهزیستی با تأکید بر اینکه پیشگیری نباید فقط به کودکان محدود شود، گفت:«سالمندی نیز با بیماری‌های چشمی متعدد همراه است به همین دلیل با همکاری انجمن اپتومتری، غربالگری بینایی سالمندان را در محلات آغاز کرده‌ایم و تاکنون بیش از 2 هزار عینک رایگان نیز در اختیار سالمندان قرار گرفته است.»
جواد مولایی، رئیس انجمن اپتومتری ایران نیز در همین مورد از اجرای برنامه غربالگری بینایی بزرگسالان خبر داد و گفت: «این برنامه از بهمن‌ماه سال گذشته آغاز شده و هزاران نفر مورد پایش قرار گرفته‌اند.»
به گفته مولایی، در این غربالگری اختلالاتی مانند گلوکوم و آب سیاه غربالگری می‌شوند، چراکه بسیاری از افراد به خاطر این اختلالات بینایی خود را از دست می‌دهند.
رئیس انجمن اپتومتری ایران گفت:«سطح میانگین تنبلی چشم در ایران کمتر از سطح میانگین کشورهای پیشرفته است. اگر تنبلی چشم در سنین حساس تشخیص داده نشود با هیچ جراحی‌ای قابل جبران نیست.»

بــــرش

افزایش اعتبار غربالگری بینایی

فاطمه عباسی، معاون امور توانبخشی سازمان بهزیستی کشور گفت:«طی 30 سال، 64 میلیون و 950 هزار و 60 مورد غربالگری بینایی انجام شده که در آن 2 میلیون و 57 هزار و 922 اختلال بینایی شناسایی شده که 421 هزار و 815 مورد آن تنبلی چشم بوده است.» به گفته عباسی، افراد پس از غربالگری رها نمی‌شوند و اختلال بینایی آنها پیگیری می‌شود به طوری که برای 187 هزار مورد، مداخلات عینک و جراحی انجام شده است. او با بیان اینکه اعتبار طرح غربالگری بینایی، سال گذشته 90 میلیارد تومان و امسال 117 میلیارد تومان بوده است، گفت:«بیش از 25 درصد موارد در غربالگری دارای اختلال بینایی هستند.»
تنبلی چشم یک اختلال بینایی به صورت یک‌طرفه یا دوطرفه است که دوربینی، نزدیک‌بینی، کاتاراکت و کدورت قرنیه از علل آن است و مغز طی آن، چشمی را که کمتر می‌بیند، حذف می‌کند و به مرور بینایی چشم از دست می‌رود.
به گفته معاون امور توانبخشی سازمان بهزیستی کشور، شیوع تنبلی چشم در دنیا سه تا پنج درصد و در ایران یک درصد است. عباسی گفت:«جامعه هدف برنامه غربالگری بینایی، کودکان 3 تا 6 سال بوده و 16 هزار و 676 پایگاه دائمی در این برنامه فعال هستند. 6150 غربالگر، 900 اپتومتریست و 127 چشم‌پزشک در این برنامه با ما همکاری دارند.»

بــــرش

بی‌توجهی به تنبلی چشم به نابینایی منجر می‌شود

سال‌های گذشته، کودکی که چشم او در حال تنبل شدن بود، اصلاً متوجه این موضوع نمی‌شد و والدین هم خبر نداشتند و وقتی می‌فهمیدند که دیگر خیلی دیر شده بود. برنامه ملی غربالگری بینایی کودکان، اولین‌بار در سال 1374 به‌ شکل آزمایشی آغاز شد و پس از آن در تمام شهرها و روستاهای کشور گسترش پیدا کرد.
عوارض تنبلی چشم شامل اختلال در دید عمق، کاهش تمرکز و توان تفکیک دید و بروز مشکلات تحصیلی و یادگیری است. تنبلی چشم با تشخیص زودهنگام قابل درمان است، اما اگر به آن بی‌توجهی شود، منجر به نابینایی دائمی می‌شود. چشمِ در حال تنبل شدن، معمولاً ظاهری طبیعی دارد برای همین غربالگری سالانه برای تمام کودکان در سنین 3 تا 6 سال از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. هم‌اکنون برنامه کشوری پیشگیری از تنبلی چشم کودکان با هدف ارتقای سلامت بینایی و جلوگیری از بروز نابینایی‌های قابل پیشگیری در سراسر کشور در حال اجراست. این برنامه در سه سطح طراحی شده است: در سطح اول، غربالگری اولیه توسط نیروهای آموزش‌دیده با ابزارهای ساده انجام می‌شود. در سطح دوم، اختلال تأیید و درمان با معاینه دقیق توسط اپتومتریست آغاز می‌شود.
در سطح سوم و در موارد خاص، معاینات تکمیلی و اقدامات درمانی توسط چشم‌پزشک انجام می‌شود. در این طرح، نیروهای آموزش‌دیده با استفاده از چارت E و دستگاه‌های غربالگر عیوب انکساری، بینایی کودکان را بررسی می‌کنند و اگر علائم مشکوکی را دیدند، آنان را برای معاینه تخصصی به اپتومتریست و به چشم‌پزشک ارجاع می‌دهند.