رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در گفتوگو با «ایران» خبر داد
بازنگری ضوابط ساخت برای افزایش مقاومت ساختمانها در برابر انفجار
رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بر ضرورت بازنگری ضوابط ساختوساز با هدف افزایش تابآوری ساختمانها در برابر حملات جنگی تأکید کرد و گفت: «پایین بودن تابآوری ساختمانها، نبود پناهگاههای عمومی، فقدان فضاهای امن در ساختمانها و همچنین نبود سامانههای هشدار مؤثر، از عواملی بودند که در افزایش خسارات و تلفات انسانی در جنگ نقش داشتند.»
به گفته غزال راهب رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، سیستمهای نوین ساختمانی با هدف کاهش هزینهها و افزایش سرعت ساختوساز، میتوانند در فرآیند بازسازی پس از جنگ مورد استفاده قرار گیرند. همچنین دستورالعمل پناهگاههای شهری و اصول ایمنسازی شهری تهیه شده و در حال بررسی و تصویب است.
قانون مدیریت بحران کشور، دولت را موظف کرده است با کاهش خطرپذیری شهرها و روستاها، از جان و مال مردم در برابر حوادث طبیعی و انسانساخت حفاظت کند و پس از وقوع بحران، بازسازی و بازتوانی مناطق آسیبدیده را در دستور کار قرار دهد. این قانون، مبنای حقوقی بسیاری از اقدامات بازسازی پس از جنگ نیز به شمار میرود.
با توجه به آسیبهای واردشده به ساختمانهای مسکونی و عمومی در دو جنگ اخیر، ضرورت بازنگری در قوانین و مقررات تابآوری ساختمانها در برابر حملات، بیش از گذشته مورد توجه متولیان بخش ساختوساز قرار گرفته است.
تکلیف قانونی بازسازی ساختمانها
غزال راهب با اشاره به قوانین بالادستی برای حفاظت از شهروندان در برابر حوادث طبیعی و غیرطبیعی، از جمله جنگ، گفت: «قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان و قوانین مرتبط با بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، چارچوبهای لازم برای مشارکت در فرآیند بازسازی پس از سوانح انسانساخت را فراهم کردهاند.»
او افزود: «بر این اساس، بازسازی ساختمانهای آسیبدیده پس از جنگ صرفاً یک اقدام عمرانی نیست، بلکه تکلیفی قانونی و حاکمیتی در راستای صیانت از جان و مال مردم و حق برخورداری آنان از مسکن ایمن محسوب میشود.»
مستندسازی خسارات
مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی بهعنوان یک مرکز پژوهشی وابسته به وزارت راه و شهرسازی، مسئول تدوین ضوابط و مقررات، انجام مطالعات فنی و تهیه گزارشهای تخصصی است.
به گفته راهب، این مرکز پس از وقوع جنگ اقدامات متعددی را در دستور کار قرار داد که یکی از مهمترین آنها تهیه مستندی درباره نقض حقوق بینالملل و حقوق بشر در آسیبهای واردشده به غیرنظامیان است. این گزارش، خسارتهای واردشده به سکونتگاهها را از نظر کالبدی، معیشتی و آثار غیرکالبدی بررسی کرده است.
تدوین دستورالعملها و توصیههای فوری برای استفاده در فرآیند بازسازی، از دیگر اقدامات مرکز تحقیقات بوده است. یکی از این مطالعات، به بررسی سیستمهای نوین ساختمانی با هدف کاهش هزینهها و افزایش سرعت ساختوساز اختصاص داشت.
در این مطالعه، سیستمهایی بررسی شدند که امکان تولید و اجرای آنها در داخل کشور وجود دارد، تولیدکنندگان و پیمانکاران فعال دارند و ضوابط و مقررات لازم برای اجرای آنها نیز تدوین شده است. این سیستمها میتوانند در شرایط بحران، بهویژه با توجه به آسیبدیدن بخشی از صنایع ساختمانی، ضمن افزایش سرعت ساخت، استفاده بهینه از مصالح و نیروی کار موجود را نیز فراهم کنند.
راهب همچنین از تدوین دستورالعملی برای مدیریت پسماندهای ساختمانی پس از جنگ خبر داد و گفت: «این دستورالعمل با هدف ساماندهی حجم بالای پسماندهای ناشی از آواربرداری تهیه شده است.»
از دیگر اقدامات مرکز تحقیقات، شناسایی اولیه ساختمانهای آسیبدیده در شهر تهران بود. به گفته رئیس مرکز، این اقدام با هدف ایجاد بانک اطلاعاتی از ساختمانهای آسیبدیده انجام شد و علاوه بر ساختمانهایی که بهطور مستقیم هدف قرار گرفته بودند، ساختمانهای مجاور نیز مورد بررسی قرار گرفتند.
تدوین دستورالعمل پناهگاههای شهری
رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه پدافند غیرعامل گفت: «پیش از این، ضوابط مرتبط با پدافند غیرعامل و فضاهای امن در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسیده بود.»
مرکز تحقیقات همچنین پیشنویس دستورالعمل پناهگاههای شهری و اصول ایمنسازی شهری را تهیه و برای بررسی و تصویب به شورای عالی شهرسازی و معماری ارسال کرده است. این دستورالعمل هماکنون در کمیتههای فنی در حال بررسی است.
او افزود: «بازنگری ضوابط پدافند غیرعامل بر اساس آسیبشناسیهای انجامشده از جنگ اخیر نیز در دستور کار قرار دارد. همچنین مرکز تحقیقات با همکاری سازمان پدافند غیرعامل، دستورالعمل فنی احداث پناهگاههای عمومی و شهری را تدوین کرده که آماده انتشار است.»
ضرورت تفکیک مراکز پرخطر از سکونتگاهها
راهب معتقد است برای تحلیل وقایع اخیر باید میان موضوع بازسازی و بررسی فنی آثار جنگ تفکیک قائل شد؛ زیرا هر یک به بررسی و راهکارهای مستقل نیاز دارند.
به گفته او، تجربه جنگ نشان داد که رویکرد کشور نسبت به پدافند باید جامع و همهجانبه باشد. تقویت توان آفندی کشور باید همزمان با تقویت توان پدافندی دنبال شود تا میان این دو حوزه تعادل برقرار شود. به همان میزان که برای بازدارندگی و توان تهاجمی سرمایهگذاری میشود، باید برای حفاظت از جان مردم نیز برنامهریزی و سرمایهگذاری کرد.
رئیس مرکز تحقیقات با اشاره به وضعیت کالبدی شهرها گفت: «شهرهای کشور با کمبود جدی فضاهای امن و پناهگاههای عمومی مواجه هستند. بسیاری از ساختمانهای عمومی، ساختمانهای مهم و حتی مجتمعهای مسکونی، فضای ایمن و پناهگاهی ندارند. همچنین شبکه هدایت مردم در شرایط اضطراری بهطور مشخص تعریف نشده است و معلوم نیست در زمان وقوع حملات، شهروندان باید به کدام مکانها هدایت شوند.»
او گفت: «اگرچه ضوابط مربوط به مکانیابی مراکز حساس و دفاعی در شورای عالی شهرسازی و معماری تدوین و تصویب شده، اما اجرای این ضوابط در بسیاری از موارد با کاستیهایی همراه بوده است.»
شهرها باید بهگونهای طراحی شوند که در زمان بحران، ضمن حفظ جان شهروندان و کاهش آسیب به غیرنظامیان، امکان تداوم خدمات حیاتی و ادامه زندگی روزمره با کمترین اختلال فراهم باشد.
ساختمان مقاوم در برابر انفجار
موضوع مهم دیگر، ضعفهای ساختمانی و کالبدی در برابر انفجار است. راهب
در اینباره گفت: «باید میان ساختمان مقاوم در برابر زلزله و ساختمان مقاوم در برابر انفجار تفاوت قائل شد. آنچه تاکنون در آییننامههای ساختمانی کشور مورد توجه قرار گرفته، عمدتاً طراحی لرزهای و افزایش مقاومت ساختمانها در برابر زلزله بوده است؛ اما الزامات مقاومت ساختمانها در برابر بارهای ناشی از انفجار هنوز بهطور گسترده عملیاتی و اجرایی نشده است.»
به گفته او، اگرچه مبحث بیستویکم مقررات ملی ساختمان با عنوان «پدافند غیرعامل» به این موضوع اختصاص دارد، اما این مبحث هنوز به مرحله اجرای فراگیر نرسیده است.
راهب افزود: «علاوه بر طراحی سازه ساختمانهایی که ممکن است مستقیماً در معرض انفجار قرار گیرند، آسیبپذیری ساختمانهای مجاور محل انفجار نیز اهمیت زیادی دارد. تجربه جنگ اخیر نشان داد بخش قابل توجهی از خسارات و تلفات، نه به دلیل تخریب کامل سازه، بلکه بر اثر آسیبدیدگی اجزای غیرسازهای ساختمانها رخ داده است.» عملکرد پوسته خارجی ساختمان، نما، دیوارهای پیرامونی، پنجرهها و شیشهها در برابر موج انفجار اهمیت ویژهای دارد. در جنگ اخیر، بخشی از مجروحان و جانباختگان بر اثر شکستن شیشهها، پرتاب قطعات نما، نبود فضای امن برای پناه گرفتن و جزئیات اجرایی نامناسب قابها و پنجرهها آسیب دیدند.
او تأکید کرد: «در بازنگری آییننامههای ساختمانی باید نحوه اتصال قاب پنجرهها به دیوارها، طراحی پوسته خارجی ساختمان، نحوه اتصال اجزای نما، الگوی پرتاب قطعات در زمان انفجار و پیشبینی فضاهای امن در داخل واحدهای مسکونی مورد توجه قرار گیرد.»
مرکز تحقیقات نیز انجام مطالعات مهندسی برای شناسایی نقاط ضعف ساختمانهایی را در برنامه دارد که مستقیماً هدف حمله قرار نگرفتهاند، اما بر اثر موج انفجار آسیب دیدهاند. بررسی نحوه اتصال قاب پنجرهها، عملکرد پوسته خارجی، رفتار اجزای نما و پیشبینی فضاهای امن داخلی، از محورهای این مطالعات است.»
برش
مقاومسازی در برابر انواع مخاطرات
رئیس مرکز تحقیقات گفت: «ضروری است نگاه کشور از مقاومسازی صرفاً لرزهای به سمت مقاومسازی در برابر انواع مخاطرات تغییر کند. در این رویکرد، علاوه بر اسکلت سازه، باید اجزای غیرسازهای مانند نما، شیشهها، تجهیزات، تأسیسات، سقفهای کاذب و سایر عناصر ساختمانی نیز مورد توجه قرار گیرند؛ زیرا تجربه جنگ اخیر نشان داد بخش مهمی از خسارات ناشی از عملکرد نامناسب همین اجزا بوده است.»
او افزود: «در حال حاضر نمیتوان با اطمینان درباره نسبت تلفات جنگ اخیر در ایران و مقایسه آن با سایر کشورها اظهارنظر کرد؛ زیرا چنین مقایسهای به شاخصهای علمی مشخصی مانند میزان تلفات نسبت به جمعیت، تعداد ساختمانهای آسیبدیده و تعداد حملات نیاز دارد. با این حال، میتوان گفت پایین بودن تابآوری ساختمانها، نبود پناهگاههای عمومی، فقدان فضاهای امن در ساختمانها و نبود سامانههای هشدار مؤثر، در افزایش خسارات و تلفات انسانی نقش داشتهاند.» راهب گفت: «برنامهریزی برای مواجهه با بحرانهای ناشی از حملات جنگی، به رویکردی مبتنی بر آیندهنگری و انعطافپذیری نیاز دارد. ماهیت تهدیدهای جنگی همواره در حال تغییر است و بخشی از ویژگیهای آن نیز به دلیل ملاحظات امنیتی، محرمانه و غیرقابل پیشبینی است. بنابراین نمیتوان ضوابط و آییننامهها را بر مبنای یک نوع خاص از تهدید، سلاح یا مهمات تدوین کرد.»
به گفته او، آنچه باید مبنای برنامهریزی قرار گیرد، اصول تابآوری و طراحی مبتنی بر عملکرد است. ساختمانها باید در برابر طیفی از مخاطرات طراحی شوند تا ضمن جلوگیری از فروپاشی نامتناسب، امکان حفظ جان ساکنان را فراهم کنند. همچنین ساختمانهای حیاتی، مراکز حساس، ساختمانهای ارائهدهنده خدمات عمومی و مراکزی که جمعیت زیادی یا گروههای خاص مانند کودکان را در خود جای میدهند، باید از سطح بالاتری از تابآوری و تداوم عملکرد برخوردار باشند.
رئیس مرکز تحقیقات در پایان تأکید کرد: «مقاومسازی ساختمانها و افزایش تابآوری کشور، موضوعی صرفاً مهندسی یا سازهای نیست، بلکه فرآیندی میانرشتهای است که به مشارکت حوزههای مختلف صنعت ساختمان، مدیریت بحران، پدافند غیرعامل، برنامهریزی شهری و سایر دستگاههای مسئول نیاز دارد. »
