محدثه جعفری
گروه اجتماعی

هاری یکی از مرگبارترین بیماری‌های قابل انتقال از حیوان به انسان است. بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، سالانه بیش از 59 هزار نفر در جهان بر اثر ابتلا به هاری جان خود را از دست می‌دهند. سال گذشته در کشور 20 نفر از هموطنانمان بر اثر بیماری هاری جانشان را از دست دادند، موضوعی که هر ساله به علت ارتباط بیشتر حیوانات و انسان‎ها روبه افزایش است. براساس آمارهای موجود، سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل آن یعنی 1403 حدود 10 درصد افزایش موارد حیوان گزیدگی در کشور به ثبت رسیده است. همین موضوع هزینه‎های نظام سلامت را افزایش می‌دهد، چون ویال واکسن هاری بیش از 5 یورو و هر ویال سرم نزدیک به 20 یورو قیمت دارد که برای بیماران و توسط وزارت بهداشت به شکل رایگان تزریق می‎شود. به گفته مسئولان وزارت بهداشت، سال 1404 بیش از 445 هزار نفر در کشور مورد گزش حیوانات قرار گرفتند که هر کدام باید سه نوبت واکسن دریافت  می‌کردند.
دکتر محمد زینلی عضو هیأت علمی و رئیس گروه بیماری‎های قابل انتقال بین انسان و حیوان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی به مناسبت هفته آگاهی‌رسانی بیماری‎های منتقله از حیوان به انسان به «ایران» می‎گوید: «بیش از 60درصد بیماری‌های عفونی شناخته‌ شده در انسان، منشأ حیوانی دارند. این بیماری‌ها که با عنوان Zoonosis «زئونوز» شناخته می‌شوند، یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان به شمار می‌روند و آگاهی درباره آن‌ها، اولین گام در پیشگیری و حفاظت از سلامت جامعه است. مهم‌ترین بیماری‎های قابل انتقال که در ایران تحت مراقبت هستند هاری، تب مالت، تب کریمه کنگو، سیاه زخم، کیست هیداتیک یا بیماری انگلی مزمن، بیماری لپتوسپیروز یا همان تب شالیزار و سالک از نوع حیوانی است. این بیماری‎ها تحت مراقبت وزارت بهداشت قرار دارند و طبق آمارهایی که از سراسر کشور دریافت می‎کنیم، برنامه‎های کنترلی در دانشگاه‎های علوم پزشکی را بر اساس پروتکل‎ها و دستورالعمل‎های خاصی که داریم، اجرا می‎کنیم.»
او درباره چالش‎های پیش ‎روی وزارت بهداشت برای کنترل و درمان این گونه بیماری‎ها در کشور می‎گوید: «مهم‎ترین چالش‎های ما تنوع آب و هوایی، اقلیم متفاوت و دامپروری گسترده و حیات وحش متنوع است. البته به دلیل همجواری با کشورهای مختلف و تبادل دام، معمولاً در مرزها احتمال بروز گسترش بیماری‎های قابل انتقال انسان و حیوان وجود دارد. به این چالش‎ها جابه جایی غیرمجاز دام، ذبح غیر بهداشتی دام، مصرف لبنیات غیر پاستوریزه، گسترش ناقلین بیماری مثل تب خون‌ریزی دهنده و... هم اضافه می‌شود. از طرف دیگر، طی چندسال گذشته شاهد افزایش تماس بین انسان‎ها و حیوانات هستیم که همین عوامل باعث شده است، چالش‎های پیش روی حوزه سلامت گسترش یابد.»
رئیس گروه بیماری‎های قابل انتقال بین انسان و حیوان وزارت بهداشت با بیان اینکه یکی از بیماری‎های بین حیوان و انسان که خطر کشندگی آن صددرصد بوده، هاری است، توضیح می‎دهد: «با توجه به پروتکل‎ها، تمام موارد حیوان گزیدگی را تحت پوشش قرار می‎دهیم. یعنی هر فردی که تحت مواجهه با حیوان مورد جراحت قرار گرفته باشد، طی اطلاع‎رسانی‎هایی که انجام داده ایم، بلافاصله از طریق واحدهای مراقبت و پیشگیری از هاری، تحت درمان قرار می‎گیرد و طبق جراحتی که برداشته است واکسن ضدهاری و سرم شست‌و‌شو برای او استفاده می‎کنیم. متأسفانه هرساله شاهد افزایش تعداد موارد حیوان گزیدگی در کشور هستیم. با این اوصاف، طی سال گذشته بیش از 445 هزار مورد حیوان گزیدگی در کشور ثبت شده است.»

60 درصد حیوان‌گزیدگی‎ها 
مربوط به سگ‌هاست
زینلی با بیان اینکه بیماری هاری در کشور به شکل بومی بوده و بیشتر از سگ‎ها بویژه سگ‎های پرسه زن به انسان منتقل می‎شود، می‎گوید: «موارد حیوان گزیدگی در سال گذشته نسبت به سال قبل آن یعنی 1403 حدود 10 درصد افزایش پیدا کرده است. البته در سال 1405 طی این چندماه، موارد گربه‌گزیدگی‎مان رو به افزایش است. در موارد حیوان گزیدگی حدود 60 درصد توسط سگ‌ها انجام می‎شود و حدود 35 درصد گربه‎ها افراد را مورد حمله قرار می‎دهند. در این میان گزیدگی از طرف وحوش مثل گاو و گوسفندان را هم داریم که تقریباً حدود 3 درصد است. با توجه به اینکه افزایش 10 درصدی حیوان گزیدگی در کشور داشته‌ایم، اما 20 درصد موارد هاری کاهش پیدا کرده است که نشان از درمان به‌موقع افراد دارد. بیشترین مواردی که افراد به بیماری هاری مبتلا می‎شوند، ناشی از عدم مراجعه بموقع به مراکز درمانی است.»
به گفته او، بیشتر موارد حیوان گزیدگی از طریق حیوان‎های صاحب‎دار رخ می‎دهد. تقریباً 70‌درصد مواردی که از سگ گزیدگی در کشور ثبت می‎شود، مربوط به سگ‌های صاحب‌دار است و فقط 30‌درصد موارد توسط سگ‌های ولگرد یا پرسه‌زن اتفاق می‎افتد. اما حدود 60 درصد موارد ابتلا به هاری مربوط به همان سگ‎های ولگرد است چون واکسینه نشده‎اند.
8.5 میلیون یورو 
هزینه تأمین واکسن و سرم هاری
وزارت بهداشت سالانه هزینه بالایی برای تأمین واکسن هاری و سرم‌های شست‌و‌شو پرداخت می‌کند. رئیس گروه بیماری‎های قابل انتقال بین انسان و حیوان وزارت بهداشت با بیان این موضوع توضیح می‎دهد: «هر یک ویال واکسن هاری بیش از 5 یورو و هر ویال سرم نزدیک به 20 یورو قیمت دارد. بر اساس موارد حیوانی گزیدگی، میزان استوک و میزان پرت واکسن برآوردهایی که داریم حدود هشت تا هشت و نیم میلیون یورو هزینه مربوط به سرم و واکسیناسیون هاری در کشور است. اگر بخواهیم حساب و کتاب کنیم باید 445 هزار مورد حیوان گزیدگی را در سه نوبت دریافت واکسن ضرب کنیم تا میزان تعداد واکسن‌های تزریق شده در کشور مشخص شود. هر ویال این واکسن‎ها بیش از 5 یورو قیمت دارد. یعنی هر فرد سه نوبت واکسن دریافت می‎کند. نوبت صفر، نوبت سه و نوبت هفت است که در یک هفته باید برای فرد تزریق شود. نکته مهم که نباید فراموش شود رایگان بودن این خدمات است.»

سالانه 20 هزار نفر 
به تب مالت مبتلا می‎شوند
زینلی در مورد بیماری دیگری که در کشور ما بین انسان و حیوان شیوع بالایی دارد، توضیح می‎دهد: «ابتلا به بیماری تب مالت بیشتر به مصرف لبنیات غیر پاستوریزه مرتبط است اما در گروه‎های خاص مثل دامداران، کشاورزان و زنان روستایی که تماس مستقیم با دام دارند هم این بیماری رخ می‎دهد. سالانه حدود 18 تا 20 هزار مورد ابتلا به تب مالت در کشور از طریق دانشگاه‎های علوم پزشکی گزارش می‎شود که بیشتر مبتلایان در مناطق روستایی هستند، یعنی نزدیک به 70 درصد موارد ابتلا در مناطق روستایی است. حدود 30 درصد هم ناشی از مصرف فرآورده‌های لبنی غیرپاستوریزه مثل شیر فله‎ای یا خامه‎های غیرپاستوریزه در مناطق شهری گزارش می‎شود. بیماری تب‌مالت شیوع بالایی دارد اما خوشبختانه قابل درمان بوده و آمار مرگ و میر بسیار محدود و نادری دارد. مهم‌ترین نکته در این بیماری تشخیص به‌موقع است، چون تب مالت به بیماری هزار چهره هم معروف است.»
رئیس گروه بیماری‎های قابل انتقال بین انسان و حیوان وزارت بهداشت درباره بیماری تب کریمه کنگو هم می‎گوید: «تب کریمه کنگو «CCHF» یک بیماری ویروسی حاد و تب‌دار است که می‌تواند با خونریزی داخلی و خارجی همراه شود و متأسفانه در این نوع بیماری هم مرگ و میر بالاست. براساس آمارهای جهانی حدود 30 تا 50‌‌‌درصد بیمارانی که درمان نشوند، فوت می‎کنند. راه‎های انتقال این بیماری هم از طریق دام آلوده بوده و هم از طریق کنه آلوده به انسان منتقل می‎شود. همچنین ممکن است این بیماری از طریق بیمار مبتلا در بیمارستان هم به دیگران منتقل شود. سال گذشته 49 مورد ابتلا داشتیم که متأسفانه پنج مورد از این افراد فوت کردند. طی این سال‎ها بیشترین موارد ابتلا در استان‎های سیستان و بلوچستان، خراسان، فارس، خوزستان و کرمان بوده است اما پراکندگی بیماری در سایر نقاط کشور هم وجود دارد.»

برش

آمار بالای مار و عقرب گزیدگی در جنوب کشور
رئیس گروه بیماری‎های قابل انتقال بین انسان و حیوان وزارت بهداشت درباره مسمومیت با نیش مار و عقرب در کشور هم می‎گوید: «درمورد این دو حیوان عامل ویروسی در میان نیست بلکه موضوع انتقال زهر است. این انتقال حیوان به انسان بیشتر در مناطق جنوبی کشور رخ می‎دهد. مثلاً در سیستان و بلوچستان، خوزستان، هرمزگان و بخش‎هایی از آذربایجان بیشتر دیده می‎شود. سالانه حدود 6 هزار مورد مارگزیدگی در کشور ثبت می‎شود و عقرب گزیدگی هم بین 35 تا 40 هزار مورد در سال است که بیشتر در نواحی جنوبی کشور است.»