معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در گفتوگو با «ایران»:
جای آموزش شعاری، باید هوشمندانه پیشگیری کنیم
سمیه افشینفر
گروه اجتماعی
«دستمال»، «کروکودیل»، «غبار میمون»، «کیت کت» و... هر روز نام تازهای از مواد مخدر جدید شنیده میشود و با مطرح شدن هر نام، موجی از نگرانی نیز خانوادهها را دربرمیگیرد. آخرین پیمایش سازمان ملل در دنیا بین افراد 15 تا 65 سال، نشان میدهد 6.2 درصد افراد در این رده سنی دارای اعتیاد هستند. اعتیاد یکی از آسیبهای جدی فردی و اجتماعی است که سلامت جسم و روان انسان را به شکل مستقیم تحتتأثیر قرار میدهد. فرد معتاد به مرور زمان کنترل خود را بر مصرف مواد از دست میدهد و همین موضوع میتواند روابط خانوادگی، وضعیت شغلی، تحصیل و آرامش روانی او را مختل کند. به گفته مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر، بیش از 5 میلیون نفر در کشور با اعتیاد و مشکلات ناشی از آن دست به گریبان هستند. برای همین کارشناسان معتقدند اعتیاد یک بیماری پیچیده و چندبعدی است و برای درمان، فقط اراده فرد کافی نیست؛ بلکه نیاز به درمان تخصصی، حمایت خانوادگی و پیگیری مستمر دارد. با این اوصاف، ستاد مبارزه با مواد مخدر چه استراتژی کلانی در مواجهه با این معضل دارد؟
الگوی مصرف مواد از سنتی به صنعتی و روانگردانها تغییر کرده است. دکتر امیرحسین یاوری، معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، با بیان این مطلب در مورد استراتژی کلان ستاد مبارزه با مواد مخدر به «ایران» میگوید: «استراتژی کلان باید از نگاه صرف مقابله با مواد به برنامههای مقابله با چرخه تقاضا، مصرف و کاهش آسیب تغییر کند. در الگوی جدید، مواد صنعتی و روانگردانها به دلیل سرعت اثر، دسترسی آسان، هزینه کمتر و فریبندگی ظاهری، خطر بیشتری برای نوجوانان و جوانان دارند. بنابراین معاونت پیشگیری و درمان چند محور را به طور همزمان دنبال میکند: اول اینکه پیشگیری هوشمند و هدفمند به جای آموزشهای کلی و شعاری در رأس برنامهها قرار دارد. رصد مداوم الگوهای مصرف و شناسایی سریع مواد نوظهور و بهروزرسانی مداوم بستههای درمانی، متناسب با نوع ماده مصرفی از برنامههای مرحله دوم و سوم است. همچنین تمرکز بر گروههای پرخطر مثل نوجوانان، دانشآموزان، کارگران مهاجر، حاشیهنشینها و خانوادههای آسیبپذیر، تقویت درمانهای چندبعدی شامل درمان پزشکی، روانشناختی و اجتماعی و کاهش انگ اجتماعی تا مراجعه بموقع و زودهنگام افراد و خانوادهها برای درمان در ردههای بعدی هستند.» یاوری معتقد است باید از یک رویکرد واکنشی به رویکرد پیشنگر، دادهمحور و مداخلهمحور حرکت کرد.
مواد مخدر فقط تریاک نیست
با وجود مصرف مواد روانگردان در میان جوانان، متأسفانه هنوز بسیاری از خانوادهها مواد مخدر را همچنان تریاک میدانند و شناخت چندانی از مواد مخدر جدید و صنعتی ندارند. معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر در پاسخ به اینکه مواد مخدر جدید چه ویژگیهایی دارند و خانوادهها باید به چه مواردی توجه کنند، میگوید:«علائم مواد جدید صنعتی به دو قسمت جسمی و روانی تقسیم میشود. با توجه به اینکه عمدتاً مواد جدید صنعتی روانگردان هستند، پس بیشتر علائم روانی دارند. علائمی مانند لرزش دست، از بین رفتن لثه و دندانها، چین و چروک صورت، خیره شدن به فرد یا مکانی خاص، افزایش ضربان قلب، طپش قلب و افزایش فشار خون از مهمترین علائم جسمی هستند. علائم روانی مصرف این مواد مخدر هم عبارت است از: اضطراب، پرخاشگری، بیاشتهایی یا اشتهای زیاد، کمخوابی یا نامنظم شدن خواب، بیقراری، توهم، هذیان، افزایش میلجنسی، سندروم بیانگیزگی، سوءظن شدید حتی به افراد بسیار نزدیک خود و کابوسهای وحشتناک شبانه.» به گفته یاوری، مواد صنعتی و روانگردانها با مواد سنتی مثل تریاک فرق دارند. تفاوت بنیادین آنها در این است که مواد سنتی مانند تریاک «آرامبخش» و مواد صنعتی مانند شیشه و گل، «NPS» یا محرک هستند. او میگوید:«این مواد معمولاً اثر سریعتر و شدیدتر دارند و مصرف آنها آسانتر است. همچنین وابستگی روانی بالاتر و وابستگی جسمی کمتری ایجاد میکند. البته احساس وابستگی در افراد مورد انکار قرار میگیرد. مواد صنعتی، نشانههای رفتاری پیچیدهتر هم دارند. تشخیص آنها دشوارتر و ممکن است با نامها یا ظاهرهای فریبنده عرضه شوند.» معاون پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر با بیان اینکه مواد مخدر جدید در برخی موارد به شکل قرص، پودر، کریستال، گیاه خشک یا حتی مواد به ظاهر بیخطر ارائه میشوند، در مورد نشانههای این مواد توضیح میدهد:«تغییر ناگهانی خواب و بیداری، تغییرات خلقی، پرخاشگری یا تحریکپذیری غیرعادی، کاهش وزن سریع، بیقراری، اضطراب، توهم یا بدبینی، افت تحصیلی یا شغلی، انزوا از خانواده، تغییر دوستان و سبک رفتاری، پولخواهی مکرر یا پنهانکاری، تغییرات جسمی مثل قرمزی چشم، تعریق زیاد یا بیاشتهایی از مهمترین نشانههایی هستند که خانوادهها باید به آنها توجه کنند و آنها را جدی بگیرند.»
برش
فروش مواد مخدر صنعتی به اسم داروی لاغری و انرژیزا
نقش شبکههای اجتماعی در تبلیغ و توزیع مواد مخدر صنعتی رو به افزایش است. برخی از این مواد در فضای مجازی به راحتی تبلیغ میشوند و مورد دادوستد قرار میگیرند، اینکه معاونت پیشگیری چه همکاریهای بینبخشی برای مهار این اقدامات در فضای مجازی انجام میدهد، سؤالی است که یاوری در مورد آن میگوید:«در این حوزه، موفقیت بدون همکاری بینبخشی ممکن نیست. معاونت پیشگیری و درمان ستاد با نهادهایی مانند وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم برای آموزش سواد رسانهای، رسانه ملی و رسانههای محلی برای خنثیسازی تبلیغات فریبنده در فضای مجازی یا ترویج محتواهای علمی توسط اینفلوئنسرهای مورد اعتماد، برای آگاهسازی نوجوانان درباره ماهیت «دروغین» و «کشنده» موادی که در فضای مجازی بهعنوان لاغرکننده یا انرژیزا تبلیغ میشوند، سازمانهای مردمنهاد برای رصد اجتماعی و آموزش به افراد جامعه و ارتقای سواد رسانهای خانوادهها و نوجوانان همکاریهای مؤثری دارد؛ چون بخشی از تبلیغات مواد صنعتی با ظاهری جذاب، فریبنده و حتی شبهسلامتی منتشر میشوند.» یاوری از خانوادهها میخواهد به جای قضاوت و انکار، زودتر به نشانهها حساس شوند و برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند. او میگوید:«در این حوزه، تشخیص زودهنگام بسیار مهم است و اگر خانوادهها هر چه زودتر از مصرف فرزندان خود مطلع شوند، روند درمان آنها سادهتر خواهد بود. برای تشخیص زودهنگام باید به تغییر ناگهانی رفتار فرزند خود دقت کنند. مثلاً میزان و زمان خواب، کم یا زیاد شدن ناگهانی اشتها، پنهانکاری، فریبکاری، تغییر ناگهانی چهره (رسیدن به وضعیت ظاهری خود)، چشمپوشی از خطای دیگران مثل خواهر یا برادر که قبلاً برایش مهم بود، دوستی با افراد محدود (قبلاً اینطور نبود)، بیعلاقگی به مسافرت و تمایل به تنها بودن در اتاق به مدت طولانی را جدی بگیرند. با توجه به اینکه برخی از این علائم میتواند نشانههای بلوغ و دوره نوجوانی باشد، بنابراین خانوادهها باید با نظارت بیشتر و مستمر، دقت کنند فرزندشان مصرفکننده مواد هست یا نیست.»
