احد وظیفه و صادق ضیائیان ، کارشناسان هواشناسی در گفتوگو با «ایران» مطرح کردند
ال نینو؛ گرمای حتمی، بارش احتمالی
زهرا کشوری
دبیر گروه زیست بوم
در حالی که النینوی امسال نگاهها را به سمت احتمال بارشهای پاییزی جلب کرده، دو چهره برجسته هواشناسی کشور—احد وظیفه و صادق ضیائیان—تأکید میکنند که این بارشها به هیچوجه قطعی نیست و باید با احتیاط به آن نگریست. آنها میگویند النینو برای ایران «شمشیر دو لبه» است؛ در حالی که احتمال تقویت بارشها در غرب و جنوبغرب وجود دارد، تنها پدیدهای که با اطمینان بیشتری میتوان انتظار داشت، افزایش دمای کشور در تابستان است. از نگاه این کارشناسان، اتکا به پیشبینیهای خوشبینانه جای خود را باید به مدیریت ریسک، آمادگی دستگاههای اجرایی و برنامهریزی برای سناریوهای متفاوت اقلیمی بدهد.
رفتار مبهم النینو با ایران
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی در گفتوگو با «ایران»، تأکید میکند که نباید هرگونه پیشبینی درباره تأثیرات النینو بر ایران را به عنوان امری قطعی و مسلم تلقی کرد. او با اشاره به اهمیت در نظر گرفتن «ریسک» در مدلسازیهای اقلیمی میگوید: «رفتار النینو هنگام شکلگیری در اقیانوس آرام، در مناطق مختلف جهان یکسان نیست. برخلاف مناطقی مانند جنوب شرق آسیا یا اندونزی که النینو تأثیرات بسیار مستقیم و واضحی دارد، این پدیده در ایران همواره رفتار یکبهیکی را از خود نشان نمیدهد.» این کارشناس هواشناسی تصریح میکند که با توجه به شرایط اقلیمی خاص ایران و سابقه خشکسالی در بخشهایی از کشور، باید متغیرهای پیچیدهتر اقلیمی را در کنار پدیده النینو لحاظ کرد.
تأثیر النینو بر تابستان جنوب شرق ایران
وظیفه در تبیین مکانیسم تأثیر النینو بر فصل تابستان ایران، به تضعیف «مونسون هند» اشاره میکند و میگوید:«زمانی که النینو به وقوع میپیوندد، بارشهای موسمی تابستانه در منطقه جنوب آسیا و شبهقاره هند تضعیف میشود. از آنجا که بخشهایی از جنوب شرق ایران تحت تأثیر همین بارشهای موسمی است در شرایط النینو، تابستانهای این مناطق معمولاً خشکتر و کمبارشتر از حد معمول است.» طبق تحلیل این کارشناس، کاهش بارشها به معنای حاکم شدن هوای خشکتر و افزایش تابش آفتاب است که در نهایت منجر به «نابهنجاری مثبت دما» یا به عبارت سادهتر، گرمتر شدن هوا نسبت به میانگینهای بلندمدت خواهد شد. وی مناطق تحت تأثیر این روند در تابستان را استان سیستان و بلوچستان، نیمه جنوبی خراسان جنوبی، استان کرمان، بخشهایی از یزد، هرمزگان، بوشهر و جنوب فارس میداند.
آیا النینو به بارشهای پاییزی ختم میشود؟
یکی از پیشبینیهایی که برخی از کارشناسان روی آن تأکید دارند، افزایش بارشها در پاییز و تابستان پیشرو است؛ مسألهای که احد وظیفه سعی میکند با آن با احتیاط برخورد کند. او اعتقاد دارد برای پیشبینی بارشها در پاییز و زمستان هنوز زود است. او میگوید:«در مورد ادعای بارشهای زیاد در پاییز و زمستان بر اثر النینو، باید بسیار محتاط بود. تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که پدیده النینو تنها یکی از بازیگران صحنه اقلیم است. عواملی مانند «نوسان اطلس شمالی» (NAO)، دمای سطح آب دریای عمان و خلیج فارس و وضعیت پوشش برف در اوراسیا نیز در تعیین میزان بارشهای ایران نقش حیاتی دارند.»
کارشناسانی چون احد وظیفه و صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی پیشبینی هواشناسی در گفتوگو با «ایران» توصیه میکنند که همگان پیشبینیهای بلندمدت برای پاییز و زمستان را با رویکرد «احتمالاتی» دنبال کنند. به گفته آنها در حالی که النینو میتواند بستر را برای بارشهای فراتر از نرمال فراهم کند، این موضوع لزوماً به معنای وقوع آن در تمام نقاط ایران نیست. بنابراین همیشه باید منتظر خروجی مدلهای فصلی سازمان هواشناسی بود که با توجه به دادههای بهروزتر و با حذف اثرات نویزهای کوتاهمدت، پایش میشوند.
انتظارات و ابهامات
احد وظیفه در ادامه تحلیل خود، به الگوهای بارشی در فصول سرد سال میپردازد و میگوید:«در نیمه دوم پاییز و نیمه اول زمستان، معمولاً با وقوع النینو، بارشها در مناطق غربی تا جنوب غربی ایران در حد نرمال یا فراتر از نرمال پیشبینی میشود. انتظار میرود که در سال آبی پیشرو نیز شاهد چنین شرایطی باشیم، اما مجدداً تأکید میکنم که این پیشبینی قطعی نیست.» وی دلیل این عدم قطعیت را وجود عوامل متعدد و پیچیده اقلیمی میداند که در حال حاضر قابل پیشبینی دقیق نیستند. وظیفه میافزاید: «هرچه به فصل پاییز نزدیکتر شویم، باید وضعیت سایر «دورپیوندها»
(Teleconnections) را که در اقلیم اثرگذارند، جمعبندی کنیم تا بتوان با اطمینان بیشتری پیشبینیهای فصلی را صادر کرد. با این حال، در سالهایی که النینو حاکم بوده، تمایل بارشها در جنوب غرب ایران به سمت نرمال یا بیش از نرمال بوده است.»
مقایسه النینو و لانینا
این کارشناس هواشناسی با اشاره به تفاوت فاز سرد و گرم نوسانات اقیانوس آرام، توضیح میدهد: «فاز مخالف النینو، یعنی لانینا (فاز سرد)، شرایط متفاوتی ایجاد میکند. در سال گذشته ما درگیر لانینا بودیم که معمولاً با خشکسالی همراه است. در واقع، بسیاری از بدترین خشکسالیهای ایران در سالهای وقوع لانینا به ثبت رسیده است.»
وظیفه در مورد پیچیدگیهای این پدیده تصریح میکند: «گرم یا سرد شدن آب اقیانوس به سادگی قابل بیان نیست؛ در هر دو پدیده النینو و لانینا، مناطق گرم و سرد متفاوتی در پهنه اقیانوس شکل میگیرند. این نوسانات که دورهای بین ۲ تا ۷ سال دارند، رفتارهای اقلیمی متفاوتی را در نقاط مختلف جهان و از جمله ایران رقم میزنند.»
ضرورت آمادگی دستگاههای اجرایی
احد وظیفه در توصیههایی برای دستگاههای ذیربط میگوید: «آنچه اهمیت دارد این است که دستگاههای متولی باید آمادگیهای لازم را داشته باشند. امیدواریم که مدلهای عددی در ماههای آینده نیز بر پیشبینی بارشهای خوب در پاییز و زمستان تأکید داشته باشند.»
وظیفه هرچند تأکید میکند که هنوز برای پیشبینی بارشها در پاییز و زمستان در نیمه جنوب غربی و غربی کشور زود است اما اعتقاد دارد که باید دستگاههای متولی آماده هر سناریویی باشند.
او معتقد است که اگر بارشهای پاییزی بهموقع و مناسب آغاز شود، دیمکاران کشور بویژه در مناطق غربی میتوانند شرایط ایدهآلی را برای کشت پاییزه تجربه کنند. بنابراین تأکید میکند که وزارت جهاد کشاورزی و دستگاههای ذیربط باید از هماکنون توزیع کود، بذر و سایر نهادههای کشاورزی را انجام دهند تا کشاورزان با دست پر و در زمان طلایی اقدام به کشت کنند. این کارشناس باز هم با تأکید بر احتمال وقوع بارشهای پاییزی، از تمهیدات لازم برای کنترل و مدیریت سیلهای احتمالی میگوید:«به دلیل گرمای نسبی هوا در نیمه دوم پاییز (ماههای آبان و آذر)، بارشهای سنگین احتمالاً به صورت باران (و نه برف) فرود خواهند آمد. این موضوع پتانسیل بالایی برای طغیان رودخانهها، بویژه رودخانههای بزرگ و وقوع سیلابهای مخرب ایجاد میکند. هرچند برای اقدامات ساختاری بزرگ دیر شده است، اما پروژههای آبخیزداری محلی، پاکسازی مسیلها و لایروبی رودخانهها باید فوراً فعال شوند تا جریانهای سیلابی در مناطق آسیبپذیر و روستاهای در معرض خطر کنترل شود.»
مدیریت سدها
احد وظیفه یک نکته کلیدی درباره تفاوت وقوع بارشهای سنگین در پاییز نسبت به بهار مطرح میکند: «خوشبختانه این بارشهای احتمالی در پاییز رخ میدهد؛ یعنی زمانی که سدها پس از گذر از مصارف تابستانه به حداقل موجودی خود رسیدهاند.
سدهای کشور در این بازه ظرفیت خالی بسیار بزرگی برای ذخیرهسازی و انباشت آب دارند، بنابراین دغدغه سرریز سدها بسیار ناچیز است.اگر این بارشهای سیلآسا در بهار رخ میداد، به دلیل پر بودن مخازن سدها، خطر سرریز و سیلابی شدن مسیرهای پاییندست بسیار جدی و خطرناک میشد. در پاییز، سیلابها قابل کنترل و ذخیرهسازی هستند.»
شمال خنکتر، جنوب گرمتر
احد وظیفه در تحلیل رفتار دمایی کشور در فصول آینده میگوید: «به طور کلی، میانگین دمای کل کشور کماکان فراتر از نرمال خواهد بود و انتظار میرود دمای هوا بین ۱ تا ۲ درجه سلسیوس (یکی از واحدهای اندازهگیری دما) نسبت به میانگین بلندمدت (۳۰ سال اخیر) گرمتر باشد. ما با یک نابهنجاری مثبت دمایی مواجه هستیم. با وجود گرمای عمومی، نیمه شمالی کشور میتواند نسبت به سال گذشته تابستان روزهای خنکتری را تجربه کند.»
او در پاسخ به این سؤال که چرا شمال خنکتر از جنوب خواهد بود هم میگوید: «با تضعیف مونسون هند در فاز النینو، سیستم پرفشار یا همان «واچرخند جنبحارهای» ضعیفتر عمل میکند. این امر مانع از گسترش و پیشروی عرض جغرافیایی توده هوای بسیار گرم به سمت شمال کشور میشود. در نتیجه، تمرکز گرمای شدید و نابهنجاری مثبت دما به مناطق جنوبی و جنوب شرقی محدود شده و شمال کشور از گرمای فراتر از حد سال گذشته در امان میماند.»
ناآرامی در اقیانوس آرام
صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی هواشناسی کشور نیز در تشریح ارزیابیهای مرتبط با گرمای تابستان و احتمال بارشهای پاییزی ناشی از پدیده النینو، تأکید میکند که نباید اینگونه پیشبینیها را با قطعیت مطرح کرد و لازم است همه متغیرهای مؤثر در اقلیم ایران همزمان دیده شوند. او در توضیح ماهیت این پدیده میگوید که النینو در واقع فاز مثبت نوسان جنوبی در ناحیه اقیانوس آرام و در امتداد خط استوا، میان قاره آمریکا و جزایر شرق آسیا رخ میدهد. به گفته او، در این فرآیند، تغییرات دمای سطح دریا در آن پهنه اقیانوسی میتواند بر سایر مناطق جهان هم اثر بگذارد؛ اثری که در علم هواشناسی از آن با عنوان «دورپیوند» یاد میشود.
ضیائیان توضیح میدهد که این دورپیوند به تنهایی تعیینکننده نیست و با مجموعهای از دورپیوندهای دیگر و رخدادهای دینامیکی جو در نقاط مختلف جهان ترکیب میشود. او به نمونههایی مانند «نائو»، «ائو»، «امجیاو» و همچنین رخدادهای مرتبط با قطب شمال و دیگر مناطق دنیا اشاره میکند و میگوید: «برهمکنش همه این عوامل در نهایت آبوهوای هر منطقه، از جمله ایران را شکل میدهد. به همین دلیل، کشور ما تحت تأثیر مجموعهای از عوامل متعدد قرار دارد و النینو تنها یکی از این مؤلفههاست.»
رئیس مرکز ملی هواشناسی کشور با اشاره به سابقه آماری این پدیده در ایران تصریح میکند که تأثیر النینو بر کشور همواره ثابت و یکسان نبوده است. به گفته او، اینطور نیست که هر زمان النینو رخ داده باشد، حتماً بارشهای خوب در کشور ثبت شده باشد، همانطور که در فاز مقابل آن نیز همیشه خشکسالی مطلق رخ نداده است. او میگوید: «بر اساس آمار بلندمدت، تنها در حدود ۶۰ درصد مواقعی که النینو یا فاز مثبت نوسان جنوبی وجود داشته، در پاییز بارشهای مناسبی در کشور ثبت شده است.»
ضیائیان با تکیه بر همین آمار خاطرنشان میکند که نمیتوان درباره بارشهای پاییز و زمستان با قطعیت سخن گفت. از نگاه او، این موضوع با اما و اگرهای زیادی همراه است و هرچند احتمال بارش مناسب در چنین شرایطی بیشتر میشود، اما همچنان حدود ۴۰ درصد احتمال خطا وجود دارد. بنابراین، به گفته وی، نمیتوان با اطمینان بالا اعلام کرد که النینو حتماً به پاییز و زمستان پربارش در ایران منجر خواهد شد. او در ادامه میافزاید: «آنچه با احتمال بیشتری میتوان درباره آن صحبت کرد، اثر النینو بر افزایش دمای هواست.» به گفته ضیائیان، النینو معمولاً موجب میشود دمای اغلب نقاط کره زمین افزایش پیدا کند و این افزایش دما شامل کشور ما نیز میشود.
بنابراین با اطمینان بیشتر میتوان انتظار داشت که تابستان امسال در ایران گرمتر از میانگین بلندمدت باشد. به بیان او، اگر قرار باشد میان دو موضوع «گرمای تابستان» و «بارش پاییز» یکی را با احتمال بالاتری پیشبینی کنیم، گرمای بیشتر تابستان از قطعیت نسبی بالاتری برخوردار است. رئیس مرکز ملی هواشناسی کشور به لزوم برنامهریزی دستگاههای اجرایی برای مواجهه با تابستان گرمتر میپردازد و میگوید: «بخشهای تولید و تأمین انرژی در کشور باید از هماکنون این آمادگی را داشته باشند که در صورت گرمتر بودن تابستان، تقاضا برای مصرف انرژی افزایش خواهد یافت.» به گفته او، وقتی هوا گرمتر میشود، سیستمهای سرمایشی مدت بیشتری کار میکنند و همین موضوع مصرف برق را بالا میبرد. در کنار آن، افزایش دما به معنای بالا رفتن مصرف آب نیز هست؛ هم در بخش کشاورزی و نیاز آبی درختان و محصولات و هم در مصرف روزمره شهروندان.
ضیائیان با اشاره به همین موضوع تأکید میکند که وزارت نیرو به عنوان متولی تأمین آب و برق کشور باید این احتمال را مدنظر قرار دهد و تدابیر لازم را برای مدیریت شرایط پیش رو اتخاذ کند. او همچنین یادآور شد که این مسأله تنها به عملکرد دستگاههای اجرایی محدود نمیشود و مردم نیز باید در مصرف انرژی و آب، صرفهجویی و دقت بیشتری داشته باشند.
او با اشاره به اینکه کمبارشی در بسیاری از نقاط کشور، بهویژه در نیمه شمالی ایران، منجر به کاهش منابع آبی شده است، میگوید: «رعایت الگوی مصرف آب و برق باید جدی گرفته شود.» به گفته این کارشناس، محدودیت منابع انرژی و کاهش ذخایر آبی واقعیتی است که هم دستگاههای مسئول و هم مردم باید آن را در تصمیمگیریها و رفتار مصرفی خود مدنظر قرار دهند.
ناترازی بارشها
ضیائیان با اشاره به الگوی بارشی سال آبی جاری میگوید: «بارشهای امسال از توزیع بسیار نامتوازنی برخوردار بوده است. متأسفانه در بسیاری از استانهای پرجمعیت کشور، از جمله تهران، با کمبارشی مواجه بودهایم.»
او میگوید: «در بررسی 7 تا 10 ماه گذشته از سال آبی، وضعیت اغلب استانهای نیمه شمالی کشور نشاندهنده بارشهایی کمتر از میانگین بلندمدت است. این کمبارشی مداوم در مناطق کلیدی کشور، ذخایر منابع آبی را با چالش جدی مواجه کرده و نشان میدهد که حتی بدون در نظر گرفتن پدیده النینو، ما با محدودیتهای جدی در زمینه منابع آب و تولید انرژی روبهرو هستیم.»
مدیریت منابع در سایه عدم قطعیت اقلیمی
رئیس مرکز ملی هواشناسی در پاسخ به این پرسش که آیا بارشها در صورت عدم وقوع النینو نیز پاسخگوی نیازهای تولید آب و برق بود، تصریح میکند: «باید توجه داشت که مدیریت منابع آب و برق یک مسأله کلان و سیستمی است. محدودیتهای فعلی ما عمدتاً به دلیل کمبود بارشهای انباشتهشده در مناطق شمالی است که ذخایر سدها را تحتالشعاع قرار داده است. بنابراین، حتی اگر پدیده النینو نیز در کار نبود، تأمین پایدار انرژی و آب نیازمند مدیریت دقیق و پیشگیرانه بود.»
نقشه راه آمادگی برای پاییز
ضیائیان با اشاره به پیشبینیهای برخی کارشناسان مبنی بر احتمال وقوع پاییز پربارش، بر لزوم آمادگی فوری دستگاههای اجرایی، بهویژه وزارت نیرو، تأکید میکند. او همچون احد وظیفه، لایروبی رودخانهها، آمادگی سدها و مدیریت مخازن سدها را از محورهای اصلی این آمادگی برمیشمرد.
جمعبندی نهایی
تحلیلهای کارشناسی نشان میدهد که پدیده «النینو»، با تمام پیچیدگیها و رفتارهای غیرکلاسیک خود، یک «شمشیر دولبه» برای اقلیم ایران است؛ از سویی میتواند در مناطق غربی و جنوب غربی نویدبخش بارشهای نرمال تا فراتر از نرمال باشد و از سوی دیگر، تضعیف مونسون میتواند منجر به خشکی و گرمای مفرط در مناطق جنوبی و جنوب شرقی کشور شود.
با این حال، آنچه در اولویت قرار دارد این است که پدیدههای اقلیمی نباید بهانهای برای نادیده گرفتن واقعیتهای زیرساختی و ناترازیهای موجود در منابع آب و انرژی کشور باشند. حتی در صورت وقوع بارشهای مطلوب پاییزی، وضعیت ذخایر آبی بهویژه در نیمه شمالی کشور نشاندهنده آن است که ما همچنان با چالشهای جدی مواجه هستیم.
بنابراین، «کلید طلایی» مدیریت کشور در شرایط فعلی، عبور از خوشبینیهای افراطی و اتخاذ استراتژی «مدیریت ریسک» است. دستگاههای متولی (بهویژه وزارت نیرو و جهاد کشاورزی) باید همزمان با پایش مستمر و هفتگی مدلهای اقلیمی برای تصمیمگیریهای پویا، اقدامات عملیاتی نظیر لایروبی رودخانهها، آمادهسازی ظرفیت سدها برای مدیریت سیلابهای احتمالی آبان و آذر و حمایت هوشمندانه از کشت دیم را به عنوان اولویتهای غیرقابلانکار پیش ببرند.
در نهایت، برنامهریزیهای کلان کشور نباید صرفاً به سیگنالهای اقلیمی متکی باشد؛ بلکه باید بر پایه زیرساختهای پایدار و فرهنگسازی برای صرفهجویی هدفمند استوار گردد تا کشور در هر دو سناریوی «بارشهای سیلآسا» یا «گرمای مفرط»، با کمترین آسیب و بیشترین بهرهوری از منابع، از بحرانهای احتمالی عبور کند.
