سفر رئیس‌جمهوری به قم و دیدارهای او با مراجع و آیات عظام نوری همدانی، شبیری زنجانی، سبحانی، مکارم شیرازی، کریمی جهرمی و علوی بروجردی و آنچه در این دیدارها و گفت‌و‌گوها مطرح شد یک بار دیگر تأکیدی بود بر اراده دولت برای بهره‌مندی از ظرفیت فکری همه نخبگان و بالاتر از همه مراجع تقلید شیعیان از جایگاه زعمای دین.
دیدار رؤسای‌جمهوری و دیگر مسئولان و مقامات قوای سه گانه کشور با مراجع قم به عنوان برجستگان دارای اثرگذاری سیاسی و معنوی در جامعه اسلامی اگر چه رویه‌ای معمول و جاری است؛ با این حال سفر اخیر مسعود پزشکیان به قم را نمی‌توان صرفاً در چارچوب سنت دیدارهای سالانه رؤسای‌جمهوری با مراجع تقلید تحلیل کرد. این سفر در شرایطی انجام شد که کشور پس از عبور از جنگ، در آستانه تصمیم‌های مهم قرار دارد و بیش از هر زمان دیگری به اجماع داخلی نیازمند است. از همین رو، آنچه در دیدارهای پزشکیان با مراجع گذشت، بیش از یک دیدار تشریفاتی، تلاشی برای تقویت پشتوانه ملی دولت و کشور در عبور از شرایط حساس امروز بود.

تأکید مراجع بر وحدت و حمایت 
از میدان دیپلماسی
دیدار رؤسای‌جمهوری با مراجع تقلید همواره با ارائه گزارشی از عملکرد دولت و دریافت رهنمودهای علما همراه بوده است. اما سفر هفتم و هشتم تیرماه رئیس‌جمهوری به قم از این جهت نیز به دلیل همزمانی با پایان جنگ و آغاز مرحله جدیدی از تحولات سیاسی، اهمیت مضاعفی یافت. پزشکیان در این دیدارها گزارشی از مدیریت کشور در روزهای جنگ، اقدامات دولت برای حفظ ثبات، برنامه‌های اقتصادی و همچنین روند مذاکرات مرتبط با تفاهمنامه اسلام‌آباد ارائه کرد.
در مقابل، مراجع تقلید نیز هر یک از زاویه‌ای متفاوت اما همسو، مهم‌ترین نیاز امروز کشور را حفظ سرمایه اجتماعی و جلوگیری از تضعیف وحدت ملی دانستند و در عین حال با حمایت از انجام مذاکرات عزتمندانه بر ضرورت اجتناب از تضعیف و تخریب تیم مذاکره‌کننده و دوقطبی‌سازی درباره مذاکرات تأکید کردند.
آیت‌الله سبحانی، در کنار تأکید بر ارزش وحدت شکل‌گرفته میان مردم در جریان جنگ، درباره روند مذاکرات نیز موضعی قابل توجه اتخاذ کرد. ایشان با تأکید بر اینکه منافع ملی باید معیار اصلی باشد، نسبت به گرفتار شدن در دوگانه خوش‌بینی یا بدبینی افراطی هشدار داد و بر ضرورت حمایت از مذاکراتی که با حفظ عزت کشور دنبال می‌شود تأکید کرد. این سخنان در واقع دعوت به نوعی واقع‌بینی سیاسی و پرهیز از تبدیل موضوع مذاکرات به عرصه منازعات داخلی بود.
آیت‌الله نوری همدانی نیز با تأکید بر اینکه تجربه تاریخی، بی‌اعتمادی نسبت به آمریکا را ایجاب می‌کند، تصریح کرد که این بی‌اعتمادی نباید به تضعیف تیم مذاکره‌کننده ایرانی بینجامد. تأکید ایشان بر حمایت از مذاکره‌کنندگانی بود که در چارچوب سیاست‌های نظام و بر اساس اصول «عزت، حکمت و مصلحت» مأموریت خود را دنبال می‌کنند. همزمان، ایشان از دولت خواستند حل مشکلات معیشتی مردم را با جدیت بیشتری دنبال کند تا همبستگی ایجادشده در جامعه تقویت شود.در دیدار با آیت‌الله مکارم شیرازی نیز بیش از هر چیز بر پیامدهای اجتماعی جنگ تأکید شد. ایشان معتقد بود برخلاف محاسبات دشمن، جنگ نه تنها موجب شکاف اجتماعی نشد، بلکه همبستگی مردم را افزایش داد و این سرمایه اجتماعی نباید از دست برود. از نگاه ایشان، اکنون مهم‌ترین وظیفه دولت آن است که از این فضای همدلی برای حل مشکلات اقتصادی، کاهش فشارهای معیشتی و افزایش رضایتمندی عمومی استفاده کند.
آیت‌الله علوی بروجردی نیز از منظری کلان‌تر، بر پیوند میان عدالت، اعتماد عمومی و اقتدار ملی تأکید کرد. ایشان خدمت صادقانه، مبارزه با فساد، رعایت عدالت و حفظ کرامت مردم را مهم‌ترین پشتوانه اقتدار نظام دانست و به دولت توصیه کرد سرمایه اجتماعی شکل‌گرفته در روزهای اخیر را به فرصتی برای اصلاح امور و افزایش کارآمدی تبدیل کند. محور اصلی گفت‌وگوها در دیدار با آیت‌الله سعیدی تولیت آستان مقدس حضرت معصومه (س) نیز، نقش مردم در عبور کشور از شرایط جنگی و ضرورت پاسداشت همین همراهی بود. ایشان با تقدیر از حضور و همراهی مردم، بر حفظ روحیه مقاومت و تقویت انسجام ملی تأکید کرد؛ موضوعی که رئیس‌جمهوری نیز آن را مهم‌ترین عامل موفقیت کشور در مدیریت بحران اخیر دانست.

پیگیری راهبرد وفاق این بار در قم
بررسی مجموعه این دیدارها نشان می‌دهد اگرچه هر یک از مراجع بر بخشی از مسائل کشور تأکید داشتند، اما برآیند سخنان آنان از همگرایی قابل توجهی حکایت دارد؛ همگرایی‌ای که بر سه محور استوار است: اول، حمایت از حفظ وحدت و انسجام ملی به عنوان مهم‌ترین دستاورد کشور در دوران پس از جنگ؛ دوم، تأکید بر ضرورت تقویت کارآمدی دولت و رسیدگی به مطالبات اقتصادی و معیشتی مردم؛ و سوم، حمایت از مسیر دیپلماسی در چارچوب عزت، حکمت و مصلحت، همراه با تأکید بر هوشیاری در برابر بدعهدی‌های آمریکا. از این منظر، سفر رئیس‌جمهوری به قم را می‌توان ادامه عملی راهبرد «وفاق ملی» دانست؛ راهبردی که همچون همیشه صرفاً در سطح تعاملات سیاسی باقی نماند، بلکه در قالب گفت‌وگو با عالی‌ترین مراجع دینی کشور دنبال شد. همسویی نسبی دیدگاه‌های مطرح‌شده در این دیدارها نشان داد که در مقطع حساس کنونی، حفظ همبستگی داخلی، تقویت اعتماد عمومی و پرهیز از دوقطبی‌سازی، بیش از هر زمان دیگری به عنوان اولویت مشترک دولت و مراجع تقلید مورد تأکید قرار گرفته است.

تقویت مواضع دولت و شعام
سید محمد غروی
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم

ریاست جمهوری محترم در دیدار با مراجع عظام و بزرگان حوزه، جلسه بسیار خوبی داشتند. 
در این دیدار، بزرگان حوزه توجه ویژه‌ای داشتند به اینکه اداره کشور به‌خصوص در شرایط جنگی و حتی آمادگی برای مدیریت کشور در زمان جنگ، با چه دشواری‌ها و پیچیدگی‌هایی همراه است. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان داده است که حتی جنگ‌های کوتاه‌مدت می‌تواند تأثیرات قابل توجهی بر زندگی مردم، تأمین کالاهای اساسی و معیشت جامعه داشته باشد. 
به همین دلیل، یکی از نکاتی که در این دیدارها مورد توجه قرار گرفت، تقدیر از عملکرد دولت و شخص رئیس‌جمهوری در مدیریت شرایط موجود بود؛ اینکه دولت توانسته شرایطی را فراهم کند که نیازهای اساسی مردم و معیشت آنان با تهدید جدی مواجه نشود. 
ما این موضوع را در حوزه‌های مختلف شاهد بودیم؛ از جمله در تأمین بنزین، مواد غذایی مانند نان و سایر اقلام ضروری. مردم مشاهده کردند که فروشگاه‌ها وضعیت عادی داشتند، کمبود گسترده‌ای ایجاد نشد و فضای جامعه به‌گونه‌ای نبود که مردم احساس کنند با بحران تأمین کالا مواجه هستند.
 این مسأله اهمیت زیادی داشت، چراکه ایجاد نگرانی و احساس کمبود می‌تواند باعث رفتارهای غیرعادی و فشار مضاعف بر نظام توزیع کالا شود. 
نکته دیگری که در این دیدارها مورد تأکید قرار گرفت، این بود که دشمن اصلی ما، آمریکا و رژیم صهیونیستی هستند و جنایت‌ها و اقدامات خصمانه آنان جای تردیدی ندارد.  تجربه‌های گذشته نیز نشان داده که آمریکا در بسیاری از موارد به تعهدات خود پایبند نبوده است. با این حال، جنگ نمی‌تواند بدون پایان ادامه پیدا کند؛ زیرا ادامه جنگ طبیعتاً هزینه‌های اقتصادی و اجتماعی برای مردم به همراه دارد، فشارهای اقتصادی افزایش می‌یابد و شرایط معیشتی جامعه دشوارتر می‌شود. از طرف دیگر، اگر قرار باشد جنگ متوقف شود، این توقف باید با عزت و حفظ منافع جمهوری اسلامی ایران باشد. ایران در این مدت آسیب‌هایی دیده، اما در مقابل، دشمن نیز هزینه‌های سنگینی متحمل شده است.
 این حمله نظامی نشان داد که ایران کشوری ضعیف نیست و جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی خود را حفظ کرده است. بسیاری از تحلیلگران و شخصیت‌های سیاسی نیز بر این موضوع تأکید کردند که آمریکا در محاسبات خود قدرت و جایگاه ایران را به‌درستی در نظر نگرفته بود و تصور نمی‌کرد با چنین مقاومتی مواجه شود.
 یکی از موضوعاتی که در دیدار با مراجع نیز مطرح شد، مسأله مذاکره بود. مراجع و بزرگان حوزه با توجه به توضیحات ارائه‌شده و با اشرافی که مقام معظم رهبری نسبت به مسائل دارند، از رویکرد نظام حمایت کردند. این موضوع در مقابل برخی دیدگاه‌های داخلی است که بدون توجه کامل به شرایط و جزئیات، اصل مذاکرات را زیر سؤال می‌برند.  به نظر من، این سفر ریاست جمهوری به قم و دیدار با مراجع و بزرگان، در تقویت مواضع دولت و شورای عالی امنیت ملی مؤثر بود.
 همچنین دیدار با اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز جلسه‌ای مفصل و سازنده بود که حدود دو ساعت به طول انجامید. در این جلسه، رئیس‌جمهوری دیدگاه‌ها و مسائل مورد نظر خود را مطرح و اعضای جامعه مدرسین نیز پرسش‌ها و دغدغه‌های خود را بیان کردند.

سفری برای تعامل و هم‌اندیشی
محمدتقی فاضل میبدی
عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم

سفر آقای پزشکیان به قم را می‌توان در مجموع سفری مثبت، سازنده و دارای دستاوردهای قابل توجه ارزیابی کرد. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این سفر، دیدار رئیس‌جمهوری با جمعی از فضلای نواندیش حوزه علمیه بود؛ نشستی که بنده نیز در آن حضور داشتم و از نزدیک شاهد فضای گفت‌وگو و تبادل نظر میان دو طرف بودم. در این جلسه، فضلای حوزه دیدگاه‌ها، دغدغه‌ها و پیشنهادهای خود را با صراحت و در عین حال با رویکردی دلسوزانه مطرح کردند. در مقابل نیز رئیس‌جمهوری با حوصله به سخنان حاضران گوش داد و در پاسخ به پرسش‌ها و انتقادها، توضیحات مناسبی ارائه کرد. این شیوه تعامل، نشان‌دهنده اهمیت گفت‌وگو میان دولت و نهادهای علمی و دینی کشور است.
رئیس‌جمهوری با هدف تعامل، هم‌اندیشی و استفاده از نظرات مراجع و بزرگان حوزه به قم سفر کرده بود و در طول این سفر نیز دیدارهای متعددی با شخصیت‌های حوزوی انجام داد. بسیاری از مراجع و علما نیز با روی گشاده از ایشان استقبال کردند و توصیه‌ها و دغدغه‌های خود را درباره مسائل مختلف کشور به‌ویژه مشکلات معیشتی مردم، شرایط اجتماعی و ضرورت تقویت گفت‌وگو میان مسئولان و نخبگان دینی مطرح کردند. آقای پزشکیان نیز این نکات را با دقت شنید، از این دیدگاه‌ها استقبال و آمادگی خود را برای بهره‌گیری از این نظرات اعلام کرد.
از سوی دیگر، نکته قابل توجه در حاشیه این سفر بیانیه تعدادی از اعضای مجلس خبرگان رهبری بود که دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری، انتساب آن بیانیه به مجلس خبرگان را غیرمرسوم دانست و اعلام داشت که این بیانیه موضع رسمی این نهاد نیست. این اقدام، تا حدی از سوءبرداشت‌های احتمالی کاست و مانع از آن شد که آن بیانیه به عنوان موضع رسمی مجلس خبرگان تلقی شود.
در مجموع، فضای غالب این سفر، فضایی مبتنی بر گفت‌وگو، تعامل و تبادل نظر بود و دیدارهای انجام‌شده میان رئیس‌جمهوری، مراجع و فضلای حوزه نشان داد که همچنان امکان ایجاد تفاهم و همفکری درباره مسائل مهم کشور وجود دارد. از این رو، می‌توان این سفر را سفری مفید، سودمند و گامی مثبت در جهت تقویت ارتباط میان دولت و حوزه‌های علمیه ارزیابی کرد.
 

 پیامی فراتر از یک دیدار سیاسی
غلامعلی دهقان
پژوهشگر تاریخ و سیاست 

این سفر در شرایطی انجام شد که کشور با تحولات مهم داخلی و خارجی روبه‌روست و از همین رو، اهمیت آن را باید فراتر از یک سفر معمولی قلمداد کرد. سفر رئیس‌جمهوری به قم و دیدار با مراجع تقلید، حامل این پیام بود که دولت همچنان از حمایت بخش مهمی از بزرگان دینی و حوزه‌های علمیه برخوردار است.
 این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که طی ماه‌های اخیر برخی جریان‌های سیاسی، با ادعای دفاع از آرمان‌های انقلاب و دین، مخالفت‌های گسترده‌ای با برخی سیاست‌های دولت، به‌ویژه در حوزه دیپلماسی و مدیریت پیامدهای جنگ تحمیلی سوم، مطرح کرده‌اند.این در حالی است که رهبر انقلاب در مقاطع مختلف از عملکرد دولت حمایت کرده‌اند و شماری از شخصیت‌های شناخته‌شده جریان اصولگرا نیز مخالفت خود را با رویکردهای تندروانه و مخالفت مطلق با مذاکره اعلام کرده‌اند.
  البته نمی‌توان از احتمال نقش‌آفرینی دشمنان کشور در تشدید اختلافات داخلی نیز غافل بود. واقعیت آن است که دولت پزشکیان طی یک سال گذشته، به‌ویژه در میانه جنگ تحمیلی دوم و سوم، با وجود فشارهای سنگین اقتصادی و امنیتی، توانسته است کشور را با ثبات نسبی مدیریت کند. ایران در این دوره با تهدیدهای گسترده و رویارویی با قدرت‌های بزرگ مواجه بود، اما مدیریت شرایط مانع بروز بحران‌های گسترده در زندگی روزمره مردم شد. یکی از اقدامات مؤثر دولت در حوزه معیشت، اجرای طرح کالابرگ الکترونیکی بود؛ طرحی که همچنان ادامه دارد و توانسته بخشی از فشار اقتصادی بر اقشار کم‌درآمد و طبقه متوسط را کاهش دهد و حداقل‌های معیشتی را برای بسیاری از خانواده‌ها تأمین کند.
در نهایت باید تأکید کرد که حمایت از دولت پزشکیان، صرفاً حمایت از یک دولت یا یک جریان سیاسی نیست؛ بلکه در شرایط حساس کنونی، حمایت از دولت به معنای حمایت از ثبات، انسجام ملی و کارآمدی نظام در مدیریت کشور است؛ موضوعی که در عبور از بحران‌های پیچیده داخلی و خارجی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.