صباح زنگنه
 کارشناس مسائل عراق

سفر سیدعباس عراقچی به عراق در شرایطی انجام شده است که این کشور به‌تازگی شاهد آغاز به کار رسمی دولت جدید به نخست‌وزیری علی الزیدی بوده است؛ سفری که در مقطعی حساس و همزمان با ادامه روند تثبیت ساختار اجرایی بغداد صورت می‌گیرد. در چنین فضایی، رایزنی‌های تهران با دولت جدید عراق را باید در چارچوب تحولات داخلی این کشور و همچنین شرایط منطقه‌ای مورد ارزیابی قرار داد. برجسته‌ترین ویژگی علی الزیدی، سوابق او در حوزه‌های اقتصادی و بانکی و نگاه پراگماتیستی و عملیاتی وی به مسائل اجرایی است. بر اساس سوابقی که از او نقل می‌شود، گرایش وی به موضوعات توسعه‌ای و اقتصادی بیش از سایر حوزه‌هاست؛ ویژگی‌ای که می‌تواند در توسعه مناسبات اقتصادی میان ایران و عراق نقش‌آفرین باشد. در سال‌های گذشته، برخی مشکلات در حوزه حمل‌ونقل، مقررات گمرکی، مسائل ترانزیتی و تأمین نیازهای عراق از بازار ایران نیازمند رویکردی اجرایی، روشن و مبتنی بر مدیریت اقتصادی بوده است. از این منظر، حضور یک نخست‌وزیر با ذهنیت اقتصادی می‌تواند به هدایت و پیشبرد این روابط کمک کند. اهمیت این رویکرد زمانی بیشتر آشکار می‌شود که عراق یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران در منطقه و جهان به شمار می‌رود. ایران و عراق به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه خود، علاوه بر بهره‌گیری از بازارهای داخلی یکدیگر، ظرفیت همکاری در اقتصاد منطقه را نیز دارا هستند. موقعیت راهبردی عراق، جمعیت جوان و نیاز این کشور به بازسازی، آن را به شریکی جذاب برای ایران تبدیل کرده است. همکاری‌های دو کشور در حوزه‌هایی همچون انرژی، گردشگری زیارتی، ترانزیت و صنعت می‌تواند ضمن کاهش وابستگی عراق به بازارهای رقیب، به تقویت امنیت اقتصادی و فرهنگی ایران نیز کمک کند؛ موضوعی که در شرایط کنونی بیش از گذشته اهمیت یافته است. با این حال، تحقق این ظرفیت‌های اقتصادی بدون وجود ثبات سیاسی و امنیتی امکان‌پذیر نخواهد بود. یکی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های توسعه در هر کشوری، برخورداری از روابطی باثبات و رو به گسترش با همسایگان است و عراق نیز برای تحقق برنامه‌های توسعه‌ای خود بیش از هر زمان دیگری به ایجاد روابط حسنه با کشورهای پیرامونی به ‌ویژه جمهوری اسلامی ایران نیاز دارد. این درحالی است که روابط عراق و آمریکا طی حدود 25 سال پس از اشغال این کشور فراز و فرودهای متعددی را تجربه کرده است. در برخی مقاطع، منافع ایران و آمریکا در عراق به یکدیگر نزدیک بوده و حتی اشتراکاتی میان دو طرف وجود داشته است اما در دوره‌هایی نیز این روابط با تنش و رقابت همراه شده است. اکنون که بغداد قصد دارد برنامه‌های توسعه‌ای خود را با جدیت دنبال کند، بیش از گذشته به ایجاد فضای امن در داخل و در روابط خارجی خود نیاز دارد. این مسأله در شرایط کنونی اهمیت بیشتری یافته است؛ زیرا الزیدی در زمانی روی کار آمد که منطقه تحت تأثیر جنگ اسرائیل و آمریکا علیه ایران قرار داشت و تنها سه هفته از اعلام آتش‌بس این درگیری می‌گذشت. از این رو، شکل‌گیری دولت جدید عراق را نمی‌توان جدا از تحولات امنیتی و ژئوپلتیکی منطقه تحلیل کرد. در عین حال، انتخاب الزیدی هم از سوی تهران و هم از سوی واشنگتن با استقبال همراه شد؛ موضوعی که می‌تواند به نخست‌وزیر جدید عراق برای ایجاد نوعی توازن و تعادل در سیاست خارجی این کشور کمک کند؛ رویکردی که بغداد در سال‌های اخیر همواره به دنبال آن بوده است. در این میان، برقراری امنیت داخلی و جلوگیری از هرگونه اخلال در روابط با ایران یکی از مسائل مهم برای عراق به شمار می‌رود. کنترل برخی گروه‌ها و نیروهای مخالف یا مسلح و ایجاد فضایی امن و سالم میان دو کشور از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از سوی دیگر، ایران و عراق هر دو عضو اوپک هستند و تحولات اخیر منطقه و اختلال‌هایی که در بازار انرژی به وجود آمده، می‌تواند بر منافع اعضای این سازمان تأثیر بگذارد. همچنین ناامنی‌هایی که از سوی برخی کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس علیه ایران مشاهده شده، ضرورت مهار تنش‌ها و حرکت به سمت همکاری منطقه‌ای را دوچندان کرده است. عراق برای پیشبرد برنامه‌های توسعه‌ای خود به محیطی باثبات نیاز دارد. این نیاز که هم در حوزه تجارت و هم در زمینه استفاده از خلیج فارس و تنگه هرمز اهمیت پیدا می‌کند. جمهوری اسلامی ایران نیز علی رغم بحران اخیر در تنگه هرمز امکانات مناسبی را برای تردد کشتی‌های عراق اعم از کشتی‌های حامل انرژی و کالا فراهم کرده است. در مجموع، توسعه روابط تهران و بغداد، بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی دو کشور و کاهش تنش‌های منطقه‌ای، نیازمند همکاری مشترک کشورهای منطقه و خلیج فارس است؛ همکاری‌ای که می‌تواند مانع تشدید تنش‌ها، گسترش رقابت‌های تسلیحاتی و مداخله‌آفرینی بازیگران خارجی در منطقه شود.