تابستان ۱۴۰۱ را کمتر شهروند همدانی فراموش کرده است. روزهایی که آب به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های مردم تبدیل شده بود، سد اکباتان به عنوان اصلی‌ترین منبع تأمین آب شرب شهر به نفس‌های آخر رسیده بود و بسیاری از خانواده‌ها ساعت‌ها چشم‌انتظار وصل شدن آب می‌ماندند. در برخی مناطق آب با تانکر توزیع می‌شد و تصاویر دبه‌ها و بطری‌های آب در کوچه‌ها و خیابان‌های شهر، به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده بود.
آن روزها کمتر کسی تصور می‌کرد تنها چند سال بعد، همین سد که نماد بحران آب در همدان شده بود، به مرحله سرریز برسد و بار دیگر امید را به منابع آبی استان بازگرداند. اکنون بارش‌های مناسب بهاری و روانه شدن سیلاب‌ها به مخازن، شرایط متفاوتی را رقم زده است. سد اکباتان آبگیری کامل شده و چهره طبیعت استان نیز نسبت به سال‌های گذشته دگرگون شده است. اما آیا این تغییر به معنای پایان بحران آب در همدان است؟
پاسخ مسئولان، کارشناسان و متولیان حوضه آب استان به این پرسش منفی است. آنها معتقدند اگرچه شرایط امسال نسبت به سال‌های گذشته امیدوارکننده‌تر شده، اما همدان همچنان با چالش‌های جدی در حوضه منابع آب مواجه است و کوچک‌ترین غفلت در مدیریت مصرف می‌تواند بار دیگر شرایط دشواری را رقم بزند.

وقتی اکباتان به مرز بحران رسید
 بحران آب سال ۱۴۰۱ تنها یک اتفاق مقطعی نبود؛ بلکه نتیجه سال‌ها کاهش بارندگی، برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی و وابستگی شدید استان به منابع محدود آبی بود. کاهش ورودی آب به سد اکباتان و افت شدید ذخایر آن موجب شد تأمین آب شرب شهر با مشکلات جدی مواجه شود و مسئولان ناچار به اجرای طرح‌های اضطراری شوند.
همان روزها بود که اهمیت امنیت آبی برای بسیاری از شهروندان بیش از هر زمان دیگری آشکار شد. تجربه تلخ قطعی‌های مکرر آب نشان داد که منابع آبی استان تا چه اندازه در برابر خشکسالی آسیب‌پذیر هستند و مدیریت مصرف تا چه اندازه اهمیت دارد.
امروز اما تصویر متفاوتی پیش روی مردم قرار دارد. سد اکباتان که در ماه‌های سرد سال تنها حدود ۹ میلیون مترمکعب آب ذخیره داشت، اکنون به طور کامل آبگیری شده و به مرحله سرریز رسیده است؛ اتفاقی که در سال‌های اخیر کمتر رخ داده بود.

 بارش‌های بهاری، ناجی اکباتان
 بارش‌های مناسب بهاری نقش مهمی در تغییر وضعیت سد اکباتان داشته است؛ بارش‌هایی که پس از یکی از خشک‌ترین پاییزهای دهه‌های اخیر رخ داد و بخشی از کمبودهای آبی استان را جبران کرد.
«حمید ملانوری‌شمسی»، استاندار همدان، با اشاره به شرایط بارشی سال‌جاری در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «کاهش بارش‌ها در پاییز و زمستان گذشته نگرانی‌های فراوانی را ایجاد کرده بود، اما نزولات جوی ماه‌های اخیر توانست بخش قابل توجهی از کمبودها را جبران کند.»
با این حال وی تأکید می‌کند: «استان هنوز به شرایط نرمال نرسیده است. میزان بارندگی‌ها همچنان حدود 3 درصد کمتر از میانگین بلندمدت است و همین موضوع نشان می‌دهد نمی‌توان صرفاً با تکیه بر بارش‌های یک فصل درباره آینده منابع آبی قضاوت کرد.»
واقعیت این است که بهبود وضعیت سد اکباتان هرچند خبر خوبی برای همدان محسوب می‌شود، اما نمی‌تواند به تنهایی تصویری کامل از وضعیت منابع آب استان ارائه دهد. زیرا بخش مهمی از تأمین آب شرب و نیازهای آبی استان همچنان به منابع دیگری وابسته است که شرایط متفاوتی دارند.

 همه آب همدان از اکباتان نمی‌آید
 استاندار همدان با اشاره به اینکه یکی از نکاتی که کمتر مورد توجه افکار عمومی قرار می‌گیرد، سهم واقعی سد اکباتان در تأمین آب شرب همدان است، می‌افزاید: «بسیاری از شهروندان تصور می‌کنند با پر شدن این سد، نگرانی‌ها درباره تأمین آب به پایان رسیده، در حالی که واقعیت چیز دیگری است. تنها حدود ۳۰ درصد آب شرب شهر همدان از سد اکباتان تأمین می‌شود و بخش عمده آب مورد نیاز شهر از منابع دیگری همچون چاه‌های عمیق، رودخانه‌ها و سامانه آبرسانی تالوار تأمین می‌شود. همین آمار به تنهایی نشان می‌دهد چرا مسئولان با وجود سرریز شدن اکباتان همچنان نسبت به مصرف آب هشدار می‌دهند. زیرا بخش عمده تأمین آب شرب همدان به منابعی وابسته است که هنوز از آثار خشکسالی‌های متوالی رهایی نیافته‌اند.»
نماینده دولت در همدان با تأکید بر اینکه اگرچه اکباتان شرایط مطلوبی پیدا کرده، اما سایر منابع تأمین آب استان همچنان با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند، خاطرنشان می‌کند: «کاهش بارندگی در حوضه آبریز سد تالوار و کاهش ورودی آب این سد از جمله چالش‌هایی است که همچنان مدیریت منابع آب استان را با دشواری مواجه کرده است.»
 ملانوری‌شمسی تأکید می‌کند: «پر شدن سد اکباتان نباید موجب بی‌توجهی به مصرف آب شود، زیرا امنیت آبی همدان همچنان به مجموعه‌ای از منابع وابسته است که بسیاری از آنها هنوز تحت تأثیر خشکسالی قرار دارند.»

 واقعیتی که زیر زمین جریان دارد
 اگر سد اکباتان نماد وضعیت منابع سطحی آب باشد، وضعیت منابع زیرزمینی، داستان دیگری را روایت می‌کند؛ داستانی که به گفته کارشناسان، نگران‌کننده‌تر از آن چیزی است که از پشت دیواره سدها دیده می‌شود.
«رضا اخلاص‌مند»، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای همدان، در گفت‌وگو با «ایران» می‌گوید: «هرچند وضعیت سدها نسبت به گذشته بهتر شده، اما کسری انباشته سفره‌های زیرزمینی همچنان پابرجاست و آثار خشکسالی‌های چند سال اخیر به این سادگی جبران نخواهد شد.»
به گفته وی، از ابتدای سال آبی جاری حدود ۲۵۸ میلی‌متر بارندگی در استان ثبت شده که نسبت به میانگین بلندمدت همچنان کاهش نشان می‌دهد. پاییز گذشته نیز یکی از خشک‌ترین پاییزهای چند دهه اخیر بوده و همین موضوع فشار قابل توجهی بر منابع آبی استان وارد کرده است.
اخلاص‌مند یادآور می‌شود: « وضعیت آبخوان‌ها و منابع زیرزمینی مهم‌ترین شاخص برای ارزیابی آینده منابع آب استان است؛ شاخصی که هنوز شرایط مطلوبی ندارد.»
 
تشنگی پنهان دشت‌های همدان
 افت سطح آب‌های زیرزمینی طی سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های متخصصان حوضه آب تبدیل شده است. در بسیاری از دشت‌های استان، سرعت برداشت از منابع زیرزمینی بیش از میزان تغذیه آبخوان‌ها بوده و همین موضوع توازن منابع آبی را برهم زده است. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای همدان تأکید می‌کند، مهم‌ترین چالش امروز استان نه در مخازن سدها، بلکه در زیر زمین جریان دارد. 
سال‌ها برداشت بی‌رویه از چاه‌ها، توسعه کشاورزی و کاهش تغذیه طبیعی سفره‌های زیرزمینی باعث شده بسیاری از دشت‌های استان با افت سطح آب مواجه شوند. پیامد این وضعیت تنها محدود به کمبود آب نیست، بلکه خطر فرونشست زمین، ایجاد فروچاله‌ها و کاهش کیفیت منابع آبی را نیز افزایش می‌دهد؛ پدیده‌ای که در سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های جدی کارشناسان حوضه آب تبدیل شده است. اخلاص‌مند هشدار می‌دهد:« ادامه برداشت‌های غیرمجاز می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به منابع آبی استان وارد کند. افت سطح آب‌های زیرزمینی در برخی مناطق به مرحله‌ای رسیده که احیای آنها نیازمند سال‌ها مدیریت و برنامه‌ریزی خواهد بود.»

 آیا همدان وارد دوره ترسالی 
شده است؟
 یکی از پرسش‌هایی که این روزها زیاد مطرح می‌شود، این است که آیا بارش‌های امسال به معنای ورود همدان به یک دوره ترسالی است؟ پاسخ مدیرکل هواشناسی استان به این پرسش نیز منفی است.
«مهدی رضایی» با اشاره به آمارهای هواشناسی می‌گوید: «از ابتدای سال آبی جاری تاکنون حدود ۳۱۱ میلی‌متر بارندگی در استان ثبت شده که اگرچه نسبت به سال گذشته افزایش یافته، اما همچنان از میانگین بلندمدت کمتر است.»
به گفته وی، بارش‌های مناسب بهاری توانسته بخشی از کمبودهای گذشته را جبران کند، اما هنوز نمی‌توان از خروج استان از شرایط خشکسالی سخن گفت.
 رضایی تأکید می‌کند: « تا پایان فروردین‌ماه تنها بخش کوچکی از مساحت استان در شرایط نرمال قرار داشته و بخش عمده همدان همچنان درجات مختلف خشکسالی را تجربه می‌کند.»
وی همچنین به توزیع نامتوازن بارش‌ها اشاره کرده و می‌گوید: «برخی شهرستان‌ها شرایط مطلوب‌تری داشته‌اند، اما در بسیاری از مناطق استان همچنان کسری بارش مشاهده می‌شود.»

برش

فرصت یا تکرار یک اشتباه؟
تنها حدود ۳۰ درصد آب شرب شهر همدان از سد اکباتان تأمین می‌شود و ۷۰ درصد دیگر وابسته به منابعی است که همچنان با محدودیت و آثار خشکسالی مواجه‌اند. همین واقعیت مهم سبب شده مسئولان با وجود سرریز شدن اکباتان، همچنان بر مدیریت مصرف آب تأکید کنند. پر شدن سد اکباتان بدون تردید خبر خوبی برای همدان است؛ خبری که می‌تواند نگرانی‌ها درباره تأمین آب شرب را تا حد زیادی کاهش دهد. اما کارشناسان معتقدند همین روزهای پرآبی می‌تواند به یک فرصت یا یک تهدید تبدیل شود.
فرصت از آن جهت که امکان بازسازی بخشی از ذخایر آبی و برنامه‌ریزی برای آینده را فراهم می‌کند و تهدید از آن جهت که ممکن است احساس امنیت کاذب ایجاد کرده و اهمیت مدیریت مصرف را کمرنگ کند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که بحران آب معمولاً ناگهانی ظاهر نمی‌شود، بلکه نتیجه انباشت تصمیم‌های نادرست و بی‌توجهی به هشدارهاست.
 در واقع همدان هنوز با چالش‌هایی چون افت منابع زیرزمینی، کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت، فشار بر منابع تأمین آب و مصرف بالای آب در بخش کشاورزی روبه‌رو است.
شاید مهم‌ترین درس تابستان ۱۴۰۱ برای همدان همین باشد؛ بحران آب از روزی آغاز نمی‌شود که سدها خالی می‌شوند، بلکه از روزی آغاز می‌شود که پر بودن آنها، ما را از واقعیت کمبود آب غافل می‌کند.