سمیه افشین فر
گروه اجتماعی

کارشناسان معتقدند نادیده گرفتن بهداشت روان در دوران پسابحران، هزینه‌های درمانی و توانبخشی را در دهه‌های آینده به شکل تصاعدی افزایش می‌دهد. بنابراین دولت‌ها باید همگام با بازسازی عمرانی، شبکه‌ای قدرتمند برای پایش و ترمیم سلامت روان شهروندان خود ایجاد ‌کنند. چون مداخله زودهنگام و غربالگری‌های هدفمند، مانع از تبدیل شدن استرس‌ها به بیماری‌های روانی می‌شود. با توجه به این ضرورت راهبردی، سازمان بهزیستی کشور گامی پیشگیرانه برای شناسایی و حمایت از افراد در معرض خطر برداشته است تا با یک غربالگری سریع و هوشمند، سلامت روان افراد جامعه را در برابر پس‌لرزه‌های روانی بحران‌هایی مثل جنگ تحمیلی بیمه کند. طرح ملی سنجش سلامت روان برای اولین بار در سراسر کشور به‌عنوان یکی از اقدامات اساسی در حوزه سلامت عمومی، با هدف ارزیابی وضعیت روانی اقشار مختلف جامعه، شناسایی عوامل خطر و تقویت برنامه‌ریزی‌های مداخله‌محور طراحی و اجرا شده است. به گفته مدیر کل دفتر مشاوره و روانشناختی بهزیستی کشور، طرح سنجش ملی سلامت روان در سراسر کشور در حال اجراست و مهلت شرکت در این طرح تا دهم تیرماه تمدید شده است.
ابراهیم غفاری مدیرکل دفتر مشاوره و روانشناختی بهزیستی کشور در مورد آخرین وضعیت اجرای طرح ملی سنجش سلامت روان با اشاره به استقبال بی‌نظیر مردم از این طرح به «ایران» می‌گوید: «تاکنون بیش از 270 هزار نفر در طرح ملی سنجش سلامت روان شرکت کرده‌اند.» به گفته غفاری زنان بیشترین شرکت‌کنندگان در این طرح را تشکیل می‌دهند. او می‌گوید: «حدود 60 درصد از شرکت‌کنندگان در طرح را زنان و حدود 40 درصد را مردان تشکیل می‌دهند. یعنی 148 هزار زن و 122 هزار مرد در این طرح شرکت کرده‌اند.» مدیر کل دفتر مشاوره و روانشناختی بهزیستی با بیان اینکه طرح قرار بود تا 31 خردادماه به پایان برسد، اما به دلیل استقبال مردم مجبور به تمدید آن شده‌اند، در مورد میانگین شرکت‌کنندگان می‌گوید: «رتبه اول را گروه سنی 35 تا 45 سال در اختیار دارند و جوانان 18 تا 30 بیشترین شرکت‌کنندگان در رتبه دوم هستند.» 

طرح ملی سنجش سلامت روان برای افراد بالای 18 سال
طرح سنجش ملی سلامت روان برای افراد بالای 18 سال طراحی شده است. در حالی که کودکان و افراد زیر 18 سال جزو گروه‌هایی هستند که بیشترین آسیب روانی را در موضوعاتی مانند جنگ تجربه می‌کنند. با این اوصاف مدیرکل دفتر مشاوره و روانشناختی بهزیستی معتقد است بهزیستی کودکان و نوجوانان را نادیده نگرفته است. او با اشاره به طرح سنجش مشکلات روانشناختی
کودک-نوجوان که توسط این دفتر اجرا می‌شود، می‌گوید: «در طرح ملی سنجش سلامت روان به زیر 18 سال ورود نکرده‌ایم، چون در حال اجرای طرح سنجش مشکلات روانشناختی سنین کودکی و نوجوانی به شکل آزمایشی در 5 شهر بیرجند، بوشهر، قزوین، اراک، بخشی از شهر تهران هستیم.» غفاری در مورد هدف اصلی اجرای این طرح توضیح می‌دهد: «هدف شناسایی مشکلات و اختلالات دوران کودکی، نوجوانی بوده تا بتوانیم مداخلات به هنگام را برای آنها انجام بدهیم. مشکلات دوره کودکی و نوجوانی می‌تواند به مشکلات مادام العمر در بزرگسالی منجر شود بنابراین مشکلات این دوره بسیار مهم است و باید حتماً مورد بررسی و درمان قرار بگیرد.» او با اشاره به تلاش‌های آموزش و پرورش دراین زمینه می‌گوید: «در سال‌های اخیر در حوزه کودکان و نوجوانان، آموزش و پرورش زحمات زیادی متحمل شده است با این همه اقدامات و فعالیت‌های سازمان بهزیستی نافی زحمات آموزش و پروش نیست. به هر حال ما یک مسئولیت قانونی در این زمینه داریم. بر اساس قانون ما به مراکز مشاوره مجوز می‌دهیم و روانشناسان بسیاری هم با ما در حال همکاری هستند. براساس قانون در حوزه سلامت روان موظف به فعالیت هستیم. البته در کنار ما وزارتخانه‌هایی مانند آموزش و پرورش هم به وظایف‌شان عمل می‌کنند.» غفاری در مورد چگونگی اجرای طرح سلامت روان کودک و نوجوان می‌گوید: «شرکت در این طرح اختیاری است و افرادی که تمایل دارند در طرح سنجش روانشناختی اختلالات کودکی نوجوانی ما کار کنند با پر کردن پرسشنامه‌های تعیین شده می‌توانند، تمایل خود را اعلام کنند. اگر به خدمات ویژه‌ای نیاز بود ما در خدمت‌شان هستیم. این کار به شکل آزمایشی در حال انجام است و تاکنون سه هزار و 763 کودک 11 تا 18 سال دراین طرح شرکت کرده‌اند، این عدد برای اجرای آزمایشی یک طرح عدد قابل قبولی است.» مدیرکل دفتر مشاوره و روانشناختی بهزیستی با بیان اینکه براساس آمارها هزار و 473 نفر از نوجوانان خودشان پاسخنامه‌ها را تکمیل کرده‎اند و سایر پاسخنامه‌ها توسط والدین تکمیل شده، می‌گوید: «در این پاسخنامه‌ها ارزیابی‌هایی برای والدین و نوجوانان 11 تا 18 ساله در نظر گرفته شده است. براساس ارزیابی‌ها مشکلاتی مانند اضطراب، افسردگی، گوشه‌گیری، مشکلات اجتماعی، رفتارهای قانون‌شکنانه، پرخاشگرانه و بیش فعالی را می‌سنجیم.» به گفته غفاری حدود 2 هزار و 852 نفر برای گرفتن خدمات از سازمان بهزیستی اعلام آمادگی کرده‌اند، او می‌گوید: «در این ارزیابی ما تصور می‌کردیم، مشکلاتی مانند اضطراب و افسردگی بالاترین نمره را بگیرند و شایع‌ترین مشکل در میان کودکان و نوجوانان باشند، ولی هم در پرسشنامه والدین و هم در پرسشنامه‌هایی که نوجوانان پر کرده‌اند، می‌بینیم که مشکلات جسمانی در صدر قرار دارد و بعد از آن، مشکلات اجتماعی در رتبه دوم قرار گرفته است. بنابراین با توجه به این پرسشنامه‌ها می‌توانیم مداخلات‌مان را بر مبنای آنها تنظیم و اقدام کنیم. این افراد به مراکز سازمان ارجاع داده می‌شوند، در مراکز یک مصاحبه بالینی از آنها گرفته می‌شود تا مطمئن شویم که پرسشنامه را دقیق پر کرده‌اند و در ادامه مداخلات و درمان آغاز می‌شود. بنابراین ما کودکان و نوجوانان را نادیده نگرفته‌ایم و به فکر آنها هم بوده‌ایم، اما در این مرحله از طرح ملی سنجش سلامت روان بر افراد بالای 18 سال تمرکز کرده‌ایم، امیدوارم با جذب منابع لازم بتوانیم برای افراد 6 تا 18 سال هم در خدمت مردم باشیم.»

پرخطرهایی که
به فکر درمان نیستند
افراد بسیاری در طرح ملی سنجش سلامت روان شرکت و فرم‌های مربوطه را پر کرده‌اند، بعد از پر کردن فرم‌ها گروهی از این افراد در معرض خطر شناسایی شده‌اند. غفاری در مورد قدم‌های بعدی طرح به خصوص برای افرادی که پرخطر شناسایی شده‌اند، می‌گوید: «بعد از پایان طرح ملی از افرادی که پرخطر ارزیابی می‌شوند سؤال می‌کنیم، اگر تمایل دارند از مراکز منتخب سازمان خدمات دریافت کنند، رضایت‌شان را با گذاشتن شماره همراه اعلام کنند.آنها شماره خود را می‌گذارند و ما این اطلاعات را در اختیار استان‌ها قرار می‌دهیم و استان‌ها با این شماره‌ها تماس می‌گیرند و این افراد را به مراکز منتخب ارجاع می‌دهند. متأسفانه حدود 28 هزار و 200 نفر پرخطر ارزیابی شده‌اند اما شماره نگذاشته‌اند و تمایلی به پیگیری نداشته‌اند اما در حال حاضر خودشان در جریان مشکل‌شان قرار گرفته‌اند و باید برای درمان مراجعه کنند.» غفاری می‌گوید: «ما همه تلاش‌مان این است تا افرادی که به مراکز ما مراجعه می‌کنند خدمات رایگان دریافت کنند. البته در این زمینه سازمان‌هایی هم به بهزیستی کمک می‎کنند. مثلاً در طرح سنجش ملی سلامت روان حدود هزار و 300 نفر از جامعه هدف بنیاد شهید و هزار و 200 نفر از جامعه هدف کمیته امداد در این طرح مشارکت داشته‌اند که پیگیری امور این افراد را به سازمان‌های متولی آنها ارجاع می‌دهیم.» غفاری در مورد سطح مشارکت در استان‌ها می‌گوید: «نحوه مشارکت بر اساس شاخص‌های متفاوتی محاسبه می‌شود و می‌تواند آمار متفاوتی داشته باشد. اگر مشارکت افراد را براساس واجدین شرایط بالای 18 سال محاسبه کنیم، عدد متفاوتی خواهیم داشت. از منظر تعداد شرکت کننده با تعداد جمعیت بالای 18 سال، استان ایلام بیشترین مشارکت را داشته است و استان‌های مازندران، گیلان و گلستان در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌‌اند. اما اگر مشارکت را براساس تعداد مشارکت کننده‌ها در نظر بگیریم مازندران با 34 هزار و 881 نفر بیشترین تعداد شرکت‌کننده را داشته و بعد تهران با بیش از 31 هزار و 690 نفر در رتبه دوم قرار می‌گیرد.»
غفاری با تأکید بر اینکه استقبال مردم بی‌نظیر بوده است و انتظار این مقدار مشارکت را نداشته‌اند، می‌گوید: «جنگ همان قدر که آسیب‌های ظاهری دارد، آسیب‌های روانی هم دارد و دولت‌ها همان‌طور که برای مشکلات جسمانی مردم در جنگ هزینه می‌کنند باید برای مشکلات روانشناختی مردم هم اهمیت قائل شوند و خدمات ارائه بدهند، در سازمان بهزیستی وظیفه داریم به افرادی که پرخطر شناخته شده‌اند، خدماتی ارائه کنیم. از مردم و رسانه‌ها به خاطر حمایت‌های‌شان از این طرح تشکر می‌کنم. این کار برای اولین بار است که با این وسعت انجام می‌شود حتماً نواقصی دارد و همه باید کمک کنند تا این اقدامی ملی که حرکت ارزشمندی برای مردم کشورمان است، به سرانجام برسد. چون این باور را در بین مردم تقویت می‌کند که دولت بعد از جنگ هم مردم را رها نکرده، هدف ما هم همین بود که کنار مردم باشیم.»

بــــرش

350 هزار تماس در کمتر از سه ماه

مدیرکل دفتر روانشناختی و مشاوره سازمان بهزیستی کشور با اشاره به خدمات خط صدای مشاور 1480 می‌گوید: «افراد اگر به خدمات مشاوره نیاز دارند می‌توانند با شماره 1480 تماس بگیرند و کمک بخواهند. از زمان جنگ تاکنون یعنی در کمتر از سه ماه بیش از 350 هزارتماس داشته‌ایم که نزدیک 200 هزار تماس مربوط به مشکلات خانوادگی و زناشویی بوده و مشکلات خانوادگی با رشد مواجه شده است.» به گفته غفاری بعد از تماس با 1480 اگر به خدمات بیشتر و طولانی مدت نیاز باشد افراد راهنمایی می‌شوند و می‌توانند به مراکز مشاوره بهزیستی مراجعه کنند. البته به افراد کد می‌دهند و با آن کد می‌توانند تماس بگیرند و اگر به مراجعه حضوری نیاز باشد افراد برای گرفتن خدمات طولانی مدت ارجاع داده می‌شوند. اگر راهنمایی در مورد مسائل نوجوانان باشد مشاوره تلفنی ارائه می‌شود، اما مواردی مثل افسردگی، وسواس و... که به درمان‌های طولانی مدت نیاز دارد افراد به نزدیک‌ترین مشاوره محل، ارجاع داده می‌شوند.