در پی توافق ایران و آمریکا تولید و فروش نفت خام و محصولات پتروشیمی ایران مجاز شد
پنجره ۶۰روزه برای بازگشت به بازار نفت
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) با صدور یک مجوز عمومی «تولید، تحویل و فروش نفت خام، محصولات پتروشیمی و فرآوردههای نفتی با منشأ ایرانی را تا ۲۱ آگوست ۲۰۲۶ مجاز اعلام کرد.» این اتفاق نگاهها را متوجه صنعت انرژی کشور کرده است؛ صنعتی که در بیش از یک دهه گذشته، زیر فشار همزمان تحریم، محدودیتهای بانکی، مشکلات بیمهای، اختلال در حملونقل و دشواری دسترسی به تجهیزات و فناوری، مسیر پرهزینهای را برای حفظ صادرات و تولید طی کرده است. ارزیابیهای اولیه نشان میدهد اگر این گشایش وارد فاز عملیاتی شود، در کوتاهمدت میتواند بیش از هر چیز به کاهش ریسک حملونقل و تخلیه نفتهای ذخیرهشده ایران کمک کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه نیز در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس از «معاف شدن صادرات نفت و پتروشیمی، لغو محاصره، آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران و آغاز یک طرح بزرگ بازسازی و توسعه» خبر داد؛ اظهاراتی که به گمانهزنیها درباره آغاز مرحلهای تازه در صادرات انرژی ایران دامن زده است. با این حال، فاصله میان یک معافیت موقت و یک گشایش پایدار همچنان قابل توجه است.
صنعت انرژی زیر فشار تحریم، اما همچنان فعال
طی بیش از یک دهه گذشته، تحریمها تنها فروش نفت ایران را هدف نگرفتهاند. محدودیت در دسترسی به نظام بانکی بینالمللی، مشکلات بیمهای، محدودیتهای حملونقل دریایی، دشواری تأمین تجهیزات و فناوریهای مورد نیاز و افزایش هزینه مبادلات تجاری، زنجیره نفت و پتروشیمی کشور را در سطوح مختلف تحت تأثیر قرار داده است. با این حال، ایران در این سالها توانسته بخش مهمی از ظرفیت تولید خود را حفظ کند و با تکیه بر بازارهای محدود اما پایدار، صادرات نفت و محصولات پتروشیمی را هرچند با هزینههای بالاتر ادامه دهد.
در همین حال، برخی گزارشهای بینالمللی از آمادگی صنعت نفت ایران برای افزایش سریع عرضه حکایت دارند. بر اساس این ارزیابیها، بخش مهمی از زیرساختهای تولید، ذخیرهسازی و صادرات کشور همچنان فعال است و همین موضوع میتواند امکان بازگشت بخشی از نفت ایران به بازارهای جهانی را در مدت کوتاهتری نسبت به بسیاری از کشورهای تحریمشده فراهم کند. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که میان بازگشت صادرات و عادیسازی کامل صنعت انرژی فاصله قابل توجهی وجود دارد؛ چراکه احیای کامل ظرفیتها نیازمند زمان، سرمایهگذاری، دسترسی به فناوریهای نوین و بازگشت تدریجی شرکای تجاری بینالمللی است.
اهمیت این تحولات تنها به بازار نفت محدود نمیشود. صنعت پتروشیمی که در سالهای تحریم به یکی از مهمترین منابع ارزآوری کشور تبدیل شده، اکنون بیش از هر زمان دیگری چشمانتظار روشن شدن سرنوشت این محدودیتهاست. بسیاری از فعالان این صنعت معتقدند گشایش واقعی زمانی رخ میدهد که علاوه بر تسهیل صادرات، مسیر دسترسی به تجهیزات تخصصی، کاتالیستهای پیشرفته، خدمات فنی، سرمایهگذاری خارجی و همکاری با شرکتهای بینالمللی نیز هموار شود. در غیر این صورت، هرچند صادرات میتواند افزایش یابد، اما چالشهای توسعهای همچنان پابرجا خواهد ماند.
از سوی دیگر، تحولات اخیر در شرایطی رخ میدهد که صنعت انرژی ایران طی ماههای گذشته با تبعات تنشهای منطقهای، اختلال در برخی مسیرهای صادراتی و افزایش ریسکهای حملونقل نیز مواجه بوده است. به همین دلیل، برخی تحلیلگران معتقدند هرگونه کاهش محدودیتها میتواند علاوه بر افزایش درآمدهای صادراتی، هزینههای مبادله، حملونقل، بیمه و فروش را نیز کاهش دهد و بخشی از فشارهای تحمیلشده بر زنجیره انرژی کشور را برطرف کند.
محمدصادق مهرجو، کارشناس ارشد نفت و انرژی، در گفتوگو با «ایران» معتقد است، این گشایش در مرحله اول میتواند ریسکهای حملونقل و صادرات نفت را کاهش دهد و زمینه تخلیه ذخایر انباشتهشده را فراهم کند، اما در صورت تداوم و تبدیل شدن به یک توافق پایدار، ظرفیت ایجاد تحولات گستردهتر در صنعت نفت، پتروشیمی و اقتصاد کشور را خواهد داشت.
کاهش ریسک حملونقل
اولین دستاورد گشایش صادراتی
مهرجو در تشریح اولین آثار این معافیت میگوید: «بخش قابل توجهی از نفت خام ایران هماکنون در مخازن ذخیره جزیره خارگ و همچنین بهصورت ذخیره شناور روی آب در خلیج فارس نگهداری میشود و این محمولهها مدتها در انتظار ایجاد گشایش در مسیر فروش و صادرات بودهاند.»
به گفته وی، «مهمترین اثر این معافیت آن است که بخشی از خطرات و ریسکهای حملونقل نفت را کاهش میدهد و در عمل بخشی از محدودیتهای موجود را میشکند. در چنین شرایطی، نفتهای ذخیرهشده روی آب و همچنین محمولههای موجود در مخازن میتوانند با سرعت بیشتری بارگیری شده و به بازارهای مصرف منتقل شوند.»
این کارشناس حوزه انرژی توضیح میدهد: «تا زمانی که ریسکهای امنیتی و محدودیتهای ناشی از محاصره وجود داشته باشد، فرآیند حمل و صادرات نفت با دشواری روبهرو خواهد بود، اما کاهش این ریسکها میتواند مسیر صادرات را هموارتر کند.»
مهرجو با اشاره به مخاطرات امنیتی حملونقل نفت تأکید میکند: «نفتکشها از جمله آسیبپذیرترین ابزارهای حملونقل به شمار میروند و هرگونه تهدید علیه آنها میتواند خسارتهای گسترده اقتصادی و زیستمحیطی به همراه داشته باشد.»
به گفته این کارشناس ارشد نفت و انرژی، «کاهش خطرات امنیتی حملونقل باعث میشود نفتکشها و کشتیهای خارجی نیز با اطمینان بیشتری وارد آبهای منطقه شوند.» او معتقد است: «با کاهش محدودیتها، شرکتهای حملونقل بینالمللی تلاش خواهند کرد از فرصت ایجادشده استفاده کنند و طی این بازه زمانی، بیشترین میزان بارگیری و صادرات را انجام دهند.»
مهرجو با اشاره به محدودیتهای موجود در حوزه حملونقل نفت میگوید: «تا پیش از این و در شرایطی که ریسکهای امنیتی بالا بود، بسیاری از نفتکشهای خارجی با هر پرچمی حاضر به عبور از دریای عمان و ورود به تنگه هرمز و خلیج فارس نبودند و پذیرش چنین ریسکی را منطقی نمیدانستند.»
وی ادامه میدهد: «درست است که ایران یکی از کشورهای دارای ناوگان بزرگ حملونقل نفت خام محسوب میشود، اما این ظرفیت نیز محدود است و نمیتواند بهتنهایی پاسخگوی همه نیازهای صادراتی باشد.»
به گفته او، «حجم قابل توجهی از نفت خام ایران هماکنون در مخازن ذخیره جزیره خارگ نگهداری میشود و ضروری است از فرصت ۶۰ روزه ایجادشده حداکثر استفاده صورت گیرد.» این کارشناس انرژی تأکید میکند: «باید در این مهلت ۶۰ روزه حداکثر بارگیری و صادرات انجام شود تا پس از تخلیه مخازن، امکان تولید بیشتر نفت و انتقال مجدد آن به مراکز ذخیرهسازی فراهم شود.»
رفع محدودیتها میتواند
به تحرک صنعت منجر شود
مهرجو در بخش دیگری از سخنان خود به آثار بلندمدت توافقهای احتمالی و رفع محدودیتها اشاره میکند و میگوید: «در صورت دستیابی به توافقی که به ترک مخاصمه پایدار و همچنین رفع تحریمهای اولیه، ثانویه و ثالثیه منجر شود، میتوان انتظار تحول قابل توجهی در اقتصاد کشور داشت.»
وی معتقد است: «آثار چنین توافقی صرفاً به حوزه صادرات نفت محدود نخواهد شد و بسیاری از بخشهای اقتصادی از آن منتفع خواهند شد.» او میگوید: «در بحث بلندمدت میتوان یک جهش واقعی را در همه زمینهها شاهد بود؛ چه در دریافت فناوری، چه در ورود تجهیزات و چه در استفاده از خدمات فنی پیشرفته در صنعت نفت.»
به گفته مهرجو، «این گشایش تنها به صنعت نفت و پتروشیمی محدود نمیشود و سایر صنایع کشور نیز میتوانند از مزایای ورود فناوریهای نوین، تجهیزات جدید و همکاریهای گسترده بینالمللی بهرهمند شوند.»
چرا رفع محدودیتها
اثرگذارتر از دور زدن آنهاست؟
مهرجو با تأکید بر اینکه کشورها میتوانند با ابتکار عمل برخی تهدیدها را به فرصت تبدیل کنند، میگوید، این فرصتها هرگز با مزایای گسترده ناشی از رفع تحریمها و کاهش محدودیتها قابل مقایسه نیستند.
او اظهار میکند: «ممکن است بتوانیم با ابتکارهایی که داریم از دل تهدیدها فرصتهایی ایجاد کنیم یا بخشی از تحریمها را دور بزنیم، اما این فرصتهای محدود با گشایشهای بزرگی که از رفع تحریمها حاصل میشود قابل قیاس نیست.»
