محدثه جعفری
گروه اجتماعی

کاهش رشد جمعیت در ایران وارد مرحله بی‎سابقه‎ای شده است، مرحله‎ای که به سیاهچاله جمعیتی هم تعبیر می‎شود، البته در حال حاضر بعضی از استان‎های کشور وارد این سیاهچاله شده‎اند. یعنی به ازای هر فرد که در این استان‎ها فوت می‌کند، حتی یک تولد هم نداریم. سالانه حدود 60 تا 70 هزار ولادت در ایران کاهش پیدا می‎کند، با این اوصاف زنگ خطر جمعیتی بیش از هر زمان دیگری به صدا در آمده است. هشداری که اگر جدی گرفته نشود به گفته مسئولان وزارت بهداشت تا 15 سال آینده رشد جمعیت ایران به صفر می‎رسد.
 ایران در دهه 60 یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های جهان را داشت و سالانه بیش از دو میلیون تولد در کشور به ثبت می‎رسید. دکتررضا سعیدی، رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به روند کاهش تولدها در ایران درباره رسیدن به نقطه صفر رشد جمعیت هشدار می‎دهد و به «ایران» می‎گوید: «جمعیت شناسان می‎گویند، اگر باروری کلی روی 1.5 بماند و بالاتر نرود ظرف 65 سال جمعیت یک جامعه به حدود نصف کاهش پیدا می‎کند. نرخ باروری در سال گذشته روی 1.035 قرار گرفته است با این اوصاف، از شاخص کلی برای کاهش به نصف جمعیت هم کمتر هستیم. این رقم درحالی مطرح می‎شود که هر سال حدود 60 تا 70 هزار ولادت در کشور کاهش پیدا می‎کند. درحال حاضر، سالانه حدود 400 تا 500 هزار نفر به جمعیت کشور اضافه می‎شود، اما به تدریج جامعه پیر و تعداد ولادت‎ها کاهش و مرگ و میرها افزایش می‎یابد. طبق پیش‌بینی‎های انجام شده تا دو دهه آینده یعنی حدود سال 1420 تا 1425 رشد جمعیت کشور به صفر خواهد رسید، البته تا آن زمان رشد جمعیت کشور مثبت است و جمعیت حدود 87 میلیون ایرانی، به حدود 93 میلیون نفر می‎رسد. اگر با همین روند حرکت کنیم تا حدود 15 سال آینده اول رشد جمعیت صفر می‎شود و بعد منفی و در نهایت کاهش جمعیت کشور و سالمندی جمعیت را تجربه می‎کنیم.»

رشد جمعیت در گیلان منفی است
رئیس مرکز جوانی جمعیت درباره میزان تولد در استان‎های مختلف کشور توضیح می‎دهد: «در حال حاضر بهترین وضعیت زاد و ولد در استان‎های سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خوزستان است. در سیستان و بلوچستان نرخ خام ولادت‎ها (هرتولد به ازای هر 1000 نفر جمعیت) 25 تولد به ازای هر یکهزار نفر جمعیت است و بدترین شرایط متعلق به استان‎های گیلان، مازندران، البرز، مرکزی و تهران است. مثلاً در گیلان به ازای هر یکهزار نفر جمعیت، 6 نوزاد متولد می‎شود. البته اصطلاحی به نام نرخ باروری کلی(TFR) هم داریم که میانگین تعداد نوزاد متولد شده به ازای زنان15 تا 49 ساله کشور که در سنین باروری هستند را نشان می‎دهد. با این اوصاف، اگر این نرخ بالای 2.1 تا 2.5 باشد، تعداد تولدها بالاتر از نرخ جایگزینی است. به زبان ساده به تعداد افرادی که فوت می‎کنند، نوزاد متولد می‎شود؛ یعنی با کسب این آمار می‎توان امیدوار بود، جمعیت کشور ثابت بماند. اگر TFR بالاتر از 2.5 باشد، جمعیت افزایش پیدا می‎کند و اگر پایین‎تر از 2.1 باشد، جمعیت کشور کاهش می‎یابد. براساس این تعاریف، استان سیستان بلوچستان درسال 1403 با نرخ باروری حدود 2.8 به ازای هر زن بیشترین وضعیت باروری را دارد. این درحالی است که گیلان بدترین وضعیت TFR را تجربه می‎کند، چون به ازای هر زن در سن باروری، 0.8 فرزند در این استان متولد می‎شود. یعنی به ازای هر فوت حتی یک تولد هم نداریم به همین دلیل رشد جمعیت در گیلان درحال حاضر منفی است.»
سعیدی با اشاره به نرخ TFR در میانگین کشور در سال 1403می‎گوید: «براساس داده‎های وزارت بهداشت، نرخ باروری کلی طی دو سال گذشته روی عدد 1.044 نوزاد بوده که در پایان سال 1404 یعنی سال گذشته به حدود1.035 رسیده است. با وجود چنین آماری کشور به سمت سیاهچاله جمعیتی حرکت می‎کند. در جوامعی که نرخ TFR آنها به زیر 1.5 می‎رسد، ظرف حدود 65 سال جمعیت کشورها به نصف کاهش پیدا می‎کند. چون حدود چهاردهه گذشته این شاخص بین 6.5 تا 7 بود، یعنی آن دوران به ازای هر زن، بیش از 6 نوزاد متولد می‎شد.»

نیمی از کشورهای دنیا 
درگیر جوانی جمعیت هستند
سیاست‎های جمعیت ایران تفاوت خاصی با سیاست‎های سایرکشورها ندارد. رئیس مرکز جوانی جمعیت وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت سایر کشورها در معضل جهانی فرزندآوری می‎گوید: «تقریباً نیمی از کشورهای جهان درگیر این مشکل هستند و بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته چندین سال است که وارد فاز سالمندی شده‌اند. در کشورهای فرانسه، سوئد، لهستان، آلمان، ژاپن و کره جنوبی مدت‎هاست که برای افزایش زاد و ولد سیاست‎های تشویقی انجام می‌دهند، اما به طور کلی هیچ یک از سیاست‎های تشویقی کشورها در زمینه افزایش تعداد موالید موفق نبوده است. اینکه می‎گویم کاهش نرخ باروری معضلی جهانی است به این دلیل است که بیش از 60 کشور جهان درگیر مسأله کاهش جمعیت جوان و حرکت به سمت سالمندی هستند و تلاش می‎کنند باروری کلی را به بالای 2 برسانند.»
او درباره جوامع سنتی مثل ایران هم می‎گوید: «به رغم اینکه در آستانه سیاهچاله جمعیتی قرار داریم و میزان زاد و ولد کلی کشور به نسبت زنان در سنین باروری کاهش پیدا کرده است، اما اگر میزان تعداد موالید را بر حسب میزان زوج‎های متأهل جامعه ببینیم، نرخ خوبی داریم. چون 2.8 نوزاد به ازای هر زن متأهل در سال 1404 متولد شده است. یعنی نرخ فرزندآوری زنان متأهل بالای 2و نیم فرزند است.»

کاهش آمار ازدواج در دهه گذشته
در سال 1394 یعنی حدود 10 سال قبل، 701 هزارو 969 ازدواج در کشور به ثبت رسیده است. رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به این موضوع و کاهش آمار ازدواج در کشور توضیح می‎دهد: «در پایان 1404 حدود 431 هزارو 664 ازدواج در کشور ثبت شده است. براساس این داده‎ها می‎توان گفت در یک دهه گذشته ازدواج‎ها در کشور نصف شده است. اگر آمار سال گذشته را به نسبت سال قبل آن بررسی کنیم، در سال 1403، 470 هزارو 372 ازدواج داشتیم، یعنی حدود 40 هزار ازدواج طی فقط یک سال کاهش یافته است.»
او با بیان اینکه نرخ خام طلاق در کشور در سه سال گذشته کاهشی بوده، می‎گوید: «نرخ خام یعنی به ازای هر یکهزار نفر چند طلاق اتفاق می‎افتد. در سال 1394 حدود 175 هزار مورد رخ داده و در سال 1401 به اوج خودش رسیده و 208 هزار طلاق در این سال ثبت شده است. اما در سال 1404 حدود 180 هزارطلاق ثبت شده که به نسبت سال 1401 میزان طلاق‎ها کاهشی بوده، اما باید در نظر داشته باشیم که در این سال ازدواج‎ها نیز کاهش پیدا کرده است. در سال 1404 تقریباً به ازای هر 2.2 ازدواج یک طلاق رخ داده است.»
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با اشاره به اینکه وضعیت اقتصاد و تورم کشور روی ازدواج و فرزندآوری تأثیر منفی بسیاری داشته است، توضیح می‎دهد: «برای پیدا کردن راه برون‌رفت از این چاله جمعیتی ابتدا باید مشکل را ریشه‎یابی کنیم در این میان به غیر از مباحث فرهنگی، موضوعات اجتماعی و اقتصادی بسیاری در کشور داریم که تأثیر مستقیم روی نرخ زاد و ولد گذاشته است که حل کردن آن فقط بر عهده یک سازمان و وزارتخانه نیست. در بحث جمعیت مثلثی داریم که از سه ضلع ازدواج، اشتغال و مسکن تشکیل شده است و برای رسیدن به زاد و ولد باید هر سه ضلع همزمان پیگیری شود تا شاهد تولد نوزاد باشیم.»

خوابگاه و مهدکودک ارزان قیمت سیاست موفق جمعیتی است
به گفته سعیدی، موضوعی که می‎تواند به جوانی جمعیت کمک کند، تعادل ساختارهای اجتماعی در جامعه است. کشور باید به سمت ایجاد قوانین دوستدار خانواده حرکت کند و سازمان‎های دوستدار خانواده داشته باشد. او می‌گوید: «باید خانواده که مجموعه‌ای از مرد، زن و فرزند است را به عنوان اصل قرار دهیم و بررسی کنیم قوانینی که نوشته می‌شود آیا منافاتی با زندگی خانوادگی دارد یا نه. آنچه که امروزه جزو سیاست‎های موفق جمعیتی در جوامع مختلف مثبت ارزیابی شده، ایجاد خوابگاه‎ها و مهدکودک‎های ارزان قیمت برای زوج‎های جوان است. بعضی از کشورها تا حدود 7 سال برای زوجین مهدکودک رایگان یا نزدیک به رایگان در نظر می‎گیرند. چون امروزه زن و مرد هر دو شاغل هستند و اگر یک یا دو فرزند خردسال هم داشته باشند، تقریباً همه درآمدشان را باید صرف شهریه مهدکودک کنند. به همین دلیل مراکز دولتی یا سازمان‎های عمومی باید برای کارمندان‎ فضای مهدکودک فراهم کنند تا فشار مالی که روی خانواده قرار دارد، کاهش یابد. این دو سیاست در ایجاد جوانی جمعیت در کشورها بسیار اثرگذار بوده است.»

برش

بیش از سه میلیون زوج نابارور در کشور داریم
رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت می‎گوید: «در مباحث بهداشت و سلامت باید قبول کنیم، بیش از سه میلیون زوج نابارور در کشور داریم. یعنی افرادی که ازدواج کرده‌اند و فرزند هم می‎خواهند اما به دلایلی بارداری رخ نمی‌دهد. برای کمک به این افراد حوزه بهداشت و درمان شرایطی را فراهم کرده تا درمان این زوجین با کمترین هزینه و بهترین خدمات انجام شود. وزارت بهداشت با کمک بیمه‌های پایه حمایت‎های خوبی از زوجین نابارور انجام می‎دهد. البته مواردی مثل سقط جنین و شیوه زایمان را هم در این حوزه داریم که باید روی آن بیشتر کار کنیم.»