اتاق بازرگانی و سازمان حفاظت محیط زیست در مسیر یک اقدام مشترک
خسارتهای جنگ به طبیعت ایران به کاپ ۳۱ میرود
زهرا کشوری
دبیر گروه زیستبوم
سازمان حفاظت محیطزیست در آستانه برگزاری اجلاس کاپ ۳۱ در ترکیه، پیگیری بینالمللی خسارتهای زیستمحیطی ناشی از جنگ تحمیلی اخیر را در دستور کار قرار داده؛ پیگیریای که به گفته شینا انصاری، رئیس این سازمان، نیازمند روایت مستند، گزارشهای فنی، آمار دقیق و همراهی وزارت امور خارجه است. همزمان محمود نجفیعرب، رئیس اتاق بازرگانی تهران، از آمادگی اتاق برای استفاده از ظرفیت مجامع بینالمللی از جمله ICC خبر داده و با اشاره به اجلاس پیش روی اتاقهای بازرگانی کشورهای اسلامی در آنکارا، از انصاری خواست یکی از معاونان سازمان حفاظت محیطزیست را برای طرح موضوع خسارتهای زیستمحیطی جنگ در این نشست همراه هیأت اتاق بازرگانی اعزام کند.
کارشناسان اتاق بازرگانی تهران دلنگرانند که کشورهای حاشیه خلیج فارس بتوانند از فرصتهای پیش آمده در مجامع بینالمللی علیه ایران استفاده کنند. آنها یادآور شدند برخی از کشورهای همسایه توانستهاند از نهاد بینالمللی مرتبط با ناوگان هوایی جهانی برای هدف قرار گرفتن هواپیماهای این کشورها در حمله دفاعی ایران، علیه کشور ما حکم بگیرند، در حالی که هواپیماهای غیرنظامی ایران نیز در حمله متجاوزانه رژیم آمریکایی-صهیونیستی مورد حمله قرار گرفت. دلنگرانی کارشناسان و مسئولان اتاق بازرگانی تهران و سازمان حفاظت محیطزیست کشور در نشستی که تشکیل دادند به همین جا ختم نمیشود؛ آنها در بازسازی جنگ خواستار جلوگیری از جانماییهای اشتباه شدند و تأکید کردند برخی از صنایع که در جنگهای
12 روزه و رمضان مورد حمله قرار گرفت، باید از شهر تهران خارج و در یک فاصله ایمن ساخته شود. خسارتهایی که آمارهای مطرح شده از سوی مسئولان شهری تهران در این جمع نشان از خسارت بالای جنگ تنها به تهران دارند. هرچند این خسارتها که تنها به شهر تهران محدود نمیشود و تمام وسعت کشور را دربرمیگیرد، باید در مجامع بینالمللی مطرح شود.
استفاده از فرصت کاپ 31
شینا انصاری، معاون رئیسجمهور، در واکنش به این دلنگرانیها، به موضوع حضور جمهوری اسلامی ایران در کاپ ۳۱ (COP31) که قرار است در آبانماه امسال در ترکیه برگزار شود، اشاره کرد و گفت:«دغدغهای که درباره آثار و پیامدهای زیستمحیطی جنگ تحمیلی اخیر در این اجلاس مطرح شد، کاملاً بجا و قابل توجه است. طبیعی است که کشور ما بخواهد مشکلات محیطزیستی ناشی از جنگ تحمیلی سوم را با صدای بلند بیان کند. البته طرف مقابل نیز روایتهای خود را دارد، بنابراین لازم است با آمادگی کامل و به صورت گزارشهای مستند و مستدل در این اجلاس حضور پیدا کنیم.»
ایجاد یک کارگروه مشترک
رئیس سازمان حفاظت محیطزیست تأکید کرد:«این موضوع مستلزم آن است که یک کارگروه مشترک میان سازمان حفاظت محیطزیست و اتاق بازرگانی شکل بگیرد تا بتوانیم به صورت هماهنگ و تخصصی این مسأله را دنبال کنیم.»
وی در ادامه گفت:«چندی پیش جلسهای با مستندسازان برگزار کردیم و از آنان خواستیم به صورت تصویری، بخشی از مشکلات و خسارات را روایت کنند؛ چرا که تصویر میتواند روایت را ملموستر و قابل درکتر کند. تهیه یک ویدیوی کوتاه و مستند از آنچه بر کشور گذشته و نمایش آن در اجلاس، میتواند بسیار مؤثر باشد.»
انصاری افزود:«علاوه بر روایت تصویری، لازم است گزارشهای ما دقیق، مستند، همراه با آمار و ارقام و پشتوانه کارشناسی باشد. این موضوع نیازمند کار فنی و تخصصی است و زمان نیز بسیار محدود است؛ بنابراین باید هرچه سریعتر این کارگروه مشترک تشکیل شود.»
وی همچنین بر ضرورت حضور وزارت امور خارجه در این فرآیند تأکید کرد و گفت:«وزارت امور خارجه بهعنوان یکی از بازیگران اصلی در این حوزه، حتماً باید در کنار ما باشد تا بتوانیم این موضوع را در سطح بینالمللی بهدرستی پیگیری کنیم و کار مشترکی را پیش ببریم.»
محمود نجفیعرب، رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران نیز در تکمیل مباحث مطرح شده اظهار کرد:«از همان روزهای ابتدایی جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، در اتاقهای بازرگانی به صورت فعال ورود کردیم و با تمام اتاقهایی که لازم بود مکاتبه شود، درباره خسارتهای ناشی از جنگ در حوزه اقتصاد، صنعت و تولید مکاتبه داشتیم.»
وی افزود:«نامههای متعددی درباره خسارتهای وارد شده به اقتصاد کشور، بویژه بخش تولید، تنظیم و ارسال شده است؛ از جمله از طریق اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) و سایر مجاری مرتبط. این نامهها امضا و ارسال و پیگیریهای لازم نیز انجام شده است. با این حال شاید در حوزه محیطزیست به آن معنا که باید، ورودی جدی نداشتهایم.»
نجفیعرب با اشاره به اجلاس پیشرو در آنکارا گفت:«اجلاس اتاقهای بازرگانی کشورهای اسلامی در آنکارا در پیش است و به نظر میرسد فرصت بسیار مناسبی باشد که در کنار مباحث تجاری، تولیدی و بازرگانی، موضوع آثارو خسارتهای زیستمحیطی جنگ نیز مطرح شود.» او از شینا انصاری خواست یکی از معاونان سازمان حفاظت محیطزیست را با هیأت اعزامی اتاق بازرگانی همراه کند تا موضوع تخریب محیطزیست ایران در دو جنگ تحمیلی اخیر مطرح شود.
نجفیعرب تأکید کرد:«اگر سازمان حفاظت محیطزیست عناوین و تیترهای اصلی خسارات زیستمحیطی ناشی از جنگ را به صورت فنی، مستدل و حتی در قالب پیشنویس آماده کند، میتوانیم آن را از طریق ICC و سایر مجاری بینالمللی پیگیری کنیم. تجربه نشان داده است این مکاتبات بازتاب دارد.»
تبعات جنگ بر 1000 هکتار باغ توت و خرمالوی تهران
پیمان فلسفی، عضو هیأت رئیسه کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی با اشاره به حملات انجامشده به زیرساختهای انرژی کشور از جمله انبار نفت شهران اظهار کرد: «به نظر میرسد بخشی از این آثار ماندگار باشد. خاک مناطق مورد اصابت نیز دچار آلودگی شدید شده است. بنابراین دو نوع آلودگی عمده که در نتیجه این حملات متوجه محیط زیست شده، آلودگی هوا و آلودگی خاک است که در مقیاس گسترده خسارت وارد کرده است.»
فلسفی در جلسه هم اندیشی اتاق بازرگانی تهران و سازمان حفاظت محیط زیست به پیامدهای این حملات بر منابع طبیعی و کشاورزی اطراف انبار نفت شهران اشاره کرد و گفت: «در محدوده شهران حدود ۸۰۰ تا 1000 هکتار باغات توت و خرمالو وجود دارد که از نظر ژنتیکی بسیار ارزشمند هستند و در واقع بخشی از ذخایر ژنتیکی کشور به شمار میآیند. به گفته کارشناسان، در هیچ نقطه دیگری از کشور چنین تراکم و مجموعهای از درختان توت_ چه توت سفید و چه شاتوت_ و نیز خرمالوی باکیفیت وجود ندارد.»
وی افزود: «این باغات علاوه بر ارزش ژنتیکی، نقش مهمی در بهبود کیفیت هوای تهران دارند، تولید محصول میکنند و برای مردم منطقه نیز اشتغال ایجاد کردهاند. با این حال، باغداران منطقه اعلام کردهاند که پس از اصابت به انبار نفت شهران، با مشکلات جدی مواجه شدهاند.»
ورود بنزین به قنوات
فلسفی توضیح داد: «اگرچه مخازن سوخت تخلیه شده و به ظاهر بحران پایان یافته، اما گزارشهایی از باغداران دریافت کردهایم که نشان میدهد بنزین از طریق خاک به قنوات و چاههای کشاورزی نشت کرده است. حتی گفته میشود در برخی موارد، آب چاهها به حدی آلوده شده که اگر کبریت یا سیگاری به آن نزدیک شود، شعلهور میشود. این مسأله علاوه بر آلودگی آب، امکان آبیاری باغات را نیز با مشکل جدی مواجه کرده و تهدیدی برای ادامه فعالیت کشاورزی در منطقه محسوب میشود.»
پیمان فلسفی، با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای رسیدگی به وضعیت باغات آسیبدیده در محدوده شهران گفت: «موضوع را به وزارت نفت اعلام کردم و دوستان، جمعی را برای بازدید به منطقه اعزام کردند. همچنین این وضعیت را به وزارت جهاد کشاورزی نیز اعلام کردم و تأکید داشتم که باید به داد این باغات رسید و برای نجات آنها اقدام کرد؛ چراکه این باغات، خود یک ذخیره ارزشمند زیستمحیطی محسوب میشوند.»
او، با طرح موضوع تروریسم زیستمحیطی اظهار کرد: «به نظر من، یکی از مسائلی که باید به آن توجه شود، همین مفهوم تروریسم زیستمحیطی است. ممکن است دشمن در برخی نقاط، با هدف ایجاد آسیبهای زیستمحیطی اقدام به حمله کرده باشد. این اقدامات، اولاً برخلاف قوانین و مقررات جنگ است و بر اساس کنوانسیونهای بینالمللی، آسیب رساندن به مراکزی که میتواند آثار زیستمحیطی عمومی و گسترده داشته باشد، اساساً مغایر مقررات جنگی محسوب میشود.»
فلسفی افزود: «با این حال، آنها با علم به اینکه چنین حملاتی میتواند آثار زیستمحیطی جدی به دنبال داشته باشد، این اقدامات را انجام دادند. بنابراین، این رفتارها هم میتواند مصداق جنایت جنگی باشد و هم در چارچوب تروریسم زیستمحیطی قابل بررسی است.»
وی با اشاره به اقدامات خود در جایگاه رئیس فراکسیون کشاورزی و امور عشایر مجلس شورای اسلامی گفت: «کاری که توانستم انجام دهم این بود که بهعنوان رئیس فراکسیون کشاورزی و امور عشایر مجلس - که در آن یک کمیته محیط زیست و منابع طبیعی نیز ایجاد کردهایم - با چهار سازمان بینالمللی مکاتبه کردم. از جمله با فائو، یونب، یونیدو و سازمان جهانی هواشناسی درباره این موضوعات مکاتبه انجام شد. در این نامهها، با اعلام و محکوم کردن این اتفاقات، از این سازمانها خواستم حداقل کاری که میتوانند انجام دهند، محکوم کردن این وقایع و اعمال تجاوزکارانه باشد.»
فلسفی ادامه داد: «البته هنوز پاسخی از این سازمانها دریافت نکردهایم، اما به نظر من لازم است سازمان حفاظت محیط زیست بهعنوان مدعی اصلی این موضوعات، پیگیریها را ادامه دهد تا انشاءالله نتیجهای حاصل شود.»
پاسخ به پیگیریهای حقوقی کشورهای حوزه خلیج فارس
وی با تأکید بر ضرورت پیگیری حقوقی و بینالمللی پیامدهای جنگ گفت: «وقتی موضوع، موضوع جنگ و محیط زیست است، باید توجه کنیم که دشمن در برخی موضوعات علیه ما اقدام حقوقی بینالمللی انجام داده است. برای مثال، در مواردی که فرودگاههای آنها در مقابل حمله به فرودگاههای ما، مورد اصابت قرار گرفت یا هواپیماهای غیرنظامیشان آسیب دید، در سطح بینالمللی پیگیریهایی علیه ما انجام دادند؛ در حالی که تعداد زیادی از هواپیماهای غیرنظامی ما در جنگ آسیب دید.»
لزوم شکایت به ایکائو
فلسفی افزود: «با وجود این، شش کشور عربی علیه جمهوری اسلامی ایران در ایکائو یعنی سازمان بینالمللی هوانوردی، ادعای خسارت کردهاند و حتی توانستهاند علیه ما حکم بگیرند. این اتفاق در ماه اول جنگ رخ داد. حالا ما هم باید بررسی کنیم که چند سازمان بینالمللی علیه اقدامات جنایتکارانهای که دشمن در چهار ماه گذشته علیه ما انجام داده، حکم صادر کردهاند؛ چه در حوزه محیط زیست و چه در سایر حوزهها.»
عضو هیأت رئیسه کمیسیون کشاورزی مجلس تأکید کرد: «اگر بتوانیم از سوی سازمانهای بینالمللیِ متولی این موضوعات، احکام حقوقی، قانونی و رسمی دریافت کنیم، آنگاه میتوان گفت اقدامات مناسبی در این زمینه انجام شده است.»
او تصریح کرد: «به نظر من نباید صبر کنیم تا جنگ تمام شود و بعد تازه بگوییم برویم آثار و خسارتها را برآورد کنیم یا برای گرفتن غرامت اقدام کنیم. همین حالا و در شرایط جنگ، باید برای محکوم کردن این اقدامات پیگیریهای لازم انجام شود. مجلس نیز هر کمکی از دستش برآید، حتماً در این زمینه انجام خواهد داد.»
پسماندهای جنگ
فلسفی، با اشاره به موضوع پسماندهای جنگی و آثار زیستمحیطی حملات اخیر گفت: «این موضوع از جمله مسائلی است که باید بهطور جدی مورد توجه قرار گیرد؛ بویژه در زمان آواربرداری در مناطق مسکونی که در نتیجه حملات دشمن آسیب دیدهاند.»
وی افزود: «آثار و عوارض ناشی از این حملات در مناطق مسکونی، پیامدهای زیستمحیطی دارد و میتواند بر سلامت مردم اثر بگذارد. بخش عمدهای از بقایا و پسماندهای ناشی از انفجار موشکها، بمبها، راکتها و سایر مهمات دشمن، ماهیتی سمی دارد. این مواد، چه در همان مراحل اولیه آواربرداری که بخار، گاز و ترکیبات آلاینده از آنها متصاعد میشود و چه در مراحل بعدی، نیازمند بررسی دقیق و تخصصی هستند.»
فلسفی تأکید کرد: «البته در بررسی و اطلاعرسانی درباره این موضوعات باید دقت شود که به مردم نگرانی، شوک یا تنش وارد نشود؛ اما در عین حال نباید از اصل مسأله غفلت کرد. لازم است عوارض زیستمحیطی این پسماندها بهطور دقیق بررسی و برای رسیدگی به آنها اقدام شود.»
جلوگیری از تعدیل نیرو
فلسفی با اشاره به حمایتهای مالی پیشبینیشده برای بنگاههای آسیبدیده گفت: «بانکها اکنون آمادگی دارند تسهیلاتی ارائه دهند تا از تعدیل نیروی انسانی جلوگیری شود و بخشی از خسارتهای واردشده به کارخانجات جبران شود. همچنین لازم است سرمایه در گردش اولیه در اختیار برخی واحدهای تولیدی قرار گیرد؛ زیرا تعدادی از کارخانهها آسیب دیدهاند و بهطور طبیعی برای ادامه فعالیت، نیازمند حمایت مالی هستند.»
فلسفی، عضو هیأترئیسه کمیسیون کشاورزی مجلس، بر ضرورت بهرهگیری از فناوریهای دانشبنیان و بومی برای بازمهندسی صنایع تأکید کرد. هدف از این اقدام، ایجاد صنایع سبز و تابآور است تا با کاهش آلایندگی و حفظ محیط زیست، امکان تداوم فعالیت کارخانهها در شرایط جنگ و پساجنگ تضمین شود.
بیش از 200 گونه گیاهی و جانوری تحت تأثیر تبعات جنگ
حمید ظهرابی، معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست کشور در این نشست مشترک بر اهمیت جایگاه ایران در حوزه تنوع زیستی در جهان تأکید کرد و گفت: «کشور ما از نظر تنوع زیستی جایگاه بسیار مهمی دارد. دو تا(زاگرس و البرز) از کانونهای داغ تنوع زیستی جهان (Hotspots Biodiversity) در محدوده جغرافیایی کشور ما به هم میرسند و تلاقی پیدا میکنند. متأسفانه یکی از این کانونهای داغ که ما آن را با عنوان زاگرس میشناسیم، در جریان جنگ بهشدت درگیر و دچار آسیب زیادی شد.»
ظهرابی این مسأله را از تلخترین ابعاد جنگ دانست و گفت: «زاگرس، با ویژگیهای خاص خود، از نظر تنوع گونهای، تنوع ژنتیکی و تنوع اکوسیستمی، منطقهای بسیار ویژه و کمنظیر است.»
این کارشناس ادامه داد: «کشور ما سالها تحت تأثیر بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی قرار داشته است. علاوه بر آن، طی چهار تا پنج سال گذشته، خشکسالیهای شدید و پیاپی را تجربه کردهایم. در چنین شرایطی که طبیعت تحت فشار مضاعف قرار داشت، وقوع جنگ بهمثابه یک مصیبت جدید و شوک دیگر عمل کرد و شرایط را واقعاً به وضعیت بسیار دشواری رساند. این مجموعه عوامل باعث شد طبیعت کشور آسیبهای سنگینی را متحمل شود.»
213 گونه در معرض انقراض
او افزود:« در حال حاضر، ۲۱۳ گونه از گیاهان و جانوران کشور در معرض تهدید قرار دارند و اگر چارهاندیشی نکنیم، احتمال انقراض آنها وجود دارد. این آمار نشاندهنده شکنندگی وضعیت تنوع زیستی ماست.»
معاون محیط طبیعی با اشاره به عوامل جهانی تهدیدکننده تنوع زیستی گفت: «در سطح دنیا، عوامل مختلفی تنوع زیستی را تهدید میکنند. دو عامل اول، یعنی تخریب، تغییر کاربری و نابودی زیستگاهها، در مجموع حدود ۴۲ درصد از علل اصلی تخریب تنوع زیستی را تشکیل میدهند و مهمترین عامل محسوب میشوند.» ظهرابی افزود:« پس از آن، بهرهبرداری بیرویه از طبیعت است که دومین عامل مهم نابودی تنوع زیستی در جهان است. یکی از دغدغههای جدی ما این است که در شرایط جنگی و فشارهای اقتصادی ناشی از آن، ممکن است بهرهبرداری از طبیعت شدت بگیرد. در چنین شرایطی، خطر آن وجود دارد که فشار بیشتری به منابع طبیعی وارد شود.»
در دام بهرهبرداری بیش از حد از طبیعت
او خطاب به بخش خصوصی اظهار کرد:
« از بخش خصوصی انتظار داریم که در این شرایط به ما کمک کند تا در دام بهرهبرداری بیش از حد از این طبیعت شکننده و آسیبدیده نیفتیم. اگر فشار مضاعف بر طبیعت وارد شود، آسیبهای آن میتواند جبرانناپذیر باشد.»
ظهرابی در ادامه به آثار مستقیم و غیرمستقیم جنگ بر تنوع زیستی اشاره کرد و گفت: « جنگ آثار متعددی بر تنوع زیستی داشت؛ از جمله آتشسوزیها، تخریبهای مستقیم، از بین رفتن زیستگاهها، کاهش تنوع زیستی و وقوع آلودگیها در طبیعت.»
او با اشاره به ابعاد پنهان آلودگیها افزود:
« زمانی که انسان مستقیماً با آلودگی مواجه میشود، موضوع برای ما ملموس است و صدایی برای اعتراض وجود دارد. اما طبیعت، در واقع پذیرنده اصلی همه آن آلودگیهایی است که در شهرها رخ میدهد. گرد و غبار و آلایندهها به هوا میروند و سپس یا تهنشین میشوند یا همراه با بارندگی – آنچه بهعنوان «باران سیاه» شناخته میشود – به عرصههای طبیعی کشور بازمیگردند.»
ظهرابی تأکید کرد: «این آلایندهها وارد اجزای مختلف طبیعت میشوند، در خاک و آب نفوذ میکنند، در بدن موجودات زنده تجمع مییابند و به زنجیره غذایی وارد میشوند. پیامدهای این آلودگیها میتواند ماندگار و بلندمدت باشد و آثار آن برای سالها باقی بماند.»
او هشدار داد که آسیبهای ناشی از آلودگیهای جنگی، بویژه در اکوسیستمهای حساس، میتواند اثرات دائمی برجای بگذارد و لازم است با نگاه علمی، دقیق و بلندمدت مورد مطالعه و مدیریت قرار گیرد.
ظهرابی با تأکید بر اهمیت خدمات اکوسیستمی گفت: « بحث خدمات اکوسیستمی بسیار مهم است. وقتی منطقهای میسوزد، آسیب میبیند یا تخریب میشود، فقط پوشش گیاهی یا ظاهر طبیعت از بین نمیرود؛ بلکه مجموعهای از خدماتی که آن اکوسیستم ارائه میکند نیز دچار اختلال میشود.»
او افزود: « جنگلها و عرصههای طبیعی خدمات متعددی ارائه میکنند؛ از جمله تأمین امنیت و زیستگاه برای سایر موجودات، کمک به تأمین و تنظیم منابع آب، جلوگیری از ایجاد گرد و غبار، حفاظت از خاک و دهها خدمت دیگر که اکوسیستم بهطور طبیعی در اختیار انسان و سایر موجودات قرار میدهد. وقتی این عرصهها آسیب میبیند، همه این خدمات نیز دچار تحول و اختلال میشود و طبیعتاً آسیبهای ناشی از آن، ماندگار و طولانیمدت خواهد بود.»
معاون محیط طبیعی کشور با اشاره به آثار جنگ بر حیاتوحش اظهار کرد: « درباره حیاتوحش نیز میدانیم که سر و صدا، انفجارها و آشفتگیهای ناشی از جنگ تا چه اندازه میتواند آسیبزا باشد. این عوامل میتوانند بر رفتار، امنیت، جابهجایی، تولیدمثل و بقای گونههای جانوری تأثیر بگذارند.»
ظهرابی یکی دیگر از آسیبهای واردشده به سازمان حفاظت محیطزیست را تخریب اماکن و تجهیزات حفاظتی دانست و گفت: « یکی دیگر از آسیبهایی که ما در این دوره متحمل شدیم، تخریب اماکن حفاظتی، ساختمانهای اداری، خودروها و تجهیزات سازمان بود. این مسأله برای سازمانی که از پیش نیز با کمبود منابع مواجه است، میتواند بسیار اثرگذار و محدودکننده باشد.»
حمله به 17 منطقه تحت حفاظت محیطزیست
او در تشریح گستره آسیبها افزود:« اگر بخواهم بهصورت خلاصه عرض کنم، در جنگ ۱۲ روزه، بهدلیل وقوع آتشسوزیها، بخشی از عرصههای طبیعی متأسفانه طعمه حریق شدند. در جنگ رمضان نیز ۱۷ منطقه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست تحت تأثیر قرار گرفت و ساختمانها و تأسیسات ما در بخشهای مختلف آسیب دید.»
او سپس به اقدامات سازمان حفاظت محیطزیست در دوران جنگ اشاره کرد و گفت: « کاری که از دست ما برمیآمد این بود که در این دوران حضور داشته باشیم، حفاظت را ادامه دهیم و اجازه ندهیم روند حفاظت از طبیعت و تنوع زیستی کشور متوقف شود. همکاران ما در بخشهای مختلف، از جمله مدیران و کارشناسانی که باید مجوز صادر یا از بخشهای اقتصادی حمایت میکردند، در محل کار حضور داشتند و وظایف خود را دنبال کردند.»
ظهرابی تأکید کرد: «حتی در برخی روزها که تعطیل رسمی بود، همکاران ما محیط کار را ترک نکردند و در محل حضور داشتند. برای هماهنگیهای داخلی نیز گروههایی در فضای مجازی و شبکههای داخلی ایجاد کرده بودیم تا بتوانیم مسائل را پیگیری و مدیریت کنیم.»
ظهرابی ادامه داد: «همچنین دستورالعملهایی صادر شد تا مشخص شود در مواجهه با شرایط جنگی چه باید کرد و چگونه باید موضوعات را مستندسازی کرد. مستندسازی خسارتها و آثار جنگی برای ما اهمیت زیادی داشت و تلاش شد فرآیند ثبت و پیگیری آسیبها بهصورت منظم انجام شود.»
او به موضوع حیوانات در معرض آسیب اشاره کرد و گفت: « در برخی نقاط، حیواناتی وجود داشتند که ممکن بود در اثر شرایط جنگی آسیب ببینند یا در صورت رها شدن، خطری برای انسانها ایجاد کنند. جابهجایی این حیوانات خود یک فرآیند سنگین و پیچیده بود؛ زیرا در میانه جنگ باید این حیوانات بیهوش، منتقل و در شرایط ایمن نگهداری میشدند.»
ظهرابی افزود: « این اقدامات هم در باغ پرندگان تهران انجام شد و هم در برخی کلینیکهای درمانی و مراکز مرتبطی که تحت نظارت ما بودند. آمادهسازی این مراکز برای شرایط ویژه، جابهجایی حیوانات و مدیریت خطرات احتمالی از جمله اقداماتی بود که در این دوره انجام گرفت.»
او همچنین به پیگیریهای بینالمللی اشاره کرد و گفت: « یکی دیگر از اقدامات ما، مکاتبه با مراجع بینالمللی و درخواست مواجهه جدیتر با این موضوع بود. از مسئولان و نهادهایی که در سطح جهان ادعا میکنند نگران محیطزیست هستند، خواستیم نسبت به این آسیبها و پیامدهای جنگی، برخورد جدیتری داشته باشند.»
ظهرابی ادامه داد: «در این دوره، در سراسر کشور نیز اقداماتی انجام شد. از جمله در موزاییک حفاظتی کشور، سپرهای آبی نصب شد و تلاش کردیم در کنار محیطبانان باشیم، خودمان در میدان حضور داشته باشیم و چارچوب حفاظت از تنوع زیستی و عرصههای طبیعی با قوت ادامه پیدا کند.»
محیط زیست، یکی از قربانیان اصلی جنگ
محمدعلی طهماسبی بیرکانی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور، در ابتدای سخنان خود در نشست مشترک بخش خصوصی و سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به وضعیت محیط زیست در شرایط جنگی اظهار کرد: «محیط زیست زبانی ندارد که بگوید چه بلایی بر سرش آمده است؛ اما در عین حال، همواره یکی از اصلیترین قربانیان جنگ محسوب میشود. دلیل این موضوع نیز روشن است، زیرا محیط زیست بستر حیات است و تمام اجزای زندگی انسان و سایر موجودات در آن شکل میگیرد.» وی افزود: «تمام آلودگیها، اعم از آلودگی آب، خاک و هوا و همچنین تخریب مراتع، جنگلها و آسیب به تنوع زیستی، همگی به بستر حیات مربوط میشوند. در شرایط جنگی، این مؤلفهها آسیبهای جدی میبینند و پیامدهای آن نیز گسترده و طولانیمدت است.»
مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: «به همین دلیل، سازمان حفاظت محیط زیست علاوه بر وظایف ذاتی خود، در شرایط اضطراری و جنگی ناچار است مجموعهای از اقدامات اضافی و ویژه را نیز انجام دهد تا بتواند از محیط زیست کشور حفاظت کند. در چنین شرایطی، لازم است نوعی تحول نهادی در نحوه عمل و مدیریت سازمان شکل بگیرد.»
وی با اشاره به رویکردهای سازمان در این زمینه گفت: «رویکردها و راهبردهایی که سازمان حفاظت محیط زیست در پیش گرفته است، در مجموع بر این هدف متمرکز است که از سرمایههای طبیعی و حیاتی کشور حفاظت شود. در شرایط بحران، این رویکردها باید بهگونهای اجرا شوند که مدیریت صحیحی اعمال گردد تا کمترین میزان آسیب به محیط زیست وارد شود.»
طهماسبی افزود: «در گام بعدی، موضوع بازسازی و ترمیم اکوسیستمها مطرح میشود تا فرآیند بازگشتپذیری اکوسیستمها تسهیل شود. در کنار آن، پایش دقیق شرایط نیز ضروری است تا بتوانیم ارزیابی کنیم چه اتفاقاتی رخ داده و چه پیامدهایی برای محیط زیست کشور ایجاد شده است.»
وی تأکید کرد: «در همین راستا و در شرایط جنگی، رویکردها و راهبردهای سازمان حفاظت محیط زیست در حین جنگ و پس از جنگ با تکیه بر یک حکمرانی مناسب طراحی و دنبال شده است.»
وی در ادامه به رویکردهای پیشگیرانه پیش از وقوع بحران اشاره کرد و گفت: «یکی از محورهای مهم، رویکردهای پیشگیرانه پیش از جنگ است. ما باید از قبل خود را برای شرایطی آماده میکردیم که در صورت بروز بحران، سازمان کمترین خسارت را متحمل شود و در عین حال محیط طبیعی کشور نیز کمترین آسیب را ببیند. همچنین لازم بود تدابیری اندیشیده شود تا سلامت انسانها نیز تا حد ممکن حفظ شود.»
طهماسبی افزود: «در این حوزه مجموعهای از برنامهها و راهبردها تعریف شده است. هر یک از این راهبردهای پیشگیرانه دارای برنامههای مشخصی هستند که در قالب برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت طراحی شدهاند و سازمان در چارچوب آنها اقداماتی را دنبال کرده است.» وی در ادامه به اقدامات مدیریتی در زمان بحران اشاره کرد و گفت: «یکی از مهمترین محورهای عملکرد سازمان در زمان جنگ، مدیریت بحران بوده است. در این دوره تلاش شد علاوه بر پایشهای روتینی که همواره انجام میشود، پایشهای سریع و ویژه نیز صورت گیرد تا وضعیت محیط زیست بهصورت مستمر ارزیابی شود.»
طهماسبی افزود: «این پایشها در حوزههای مختلفی انجام شد و مجموعهای از اقدامات حفاظتی و نظارتی در بخشهای گوناگون محیط زیست کشور صورت گرفت.»
وی تأکید کرد: «یکی از مهمترین محورهای راهبردی سازمان، اقدامات پس از جنگ است. این اقدامات اهمیت بسیار زیادی دارند و تمرکز اصلی آنها بر بازسازی و ترمیم اکوسیستمها قرار دارد تا آسیبهای وارد شده تا حد ممکن جبران شود و شرایط برای بازگشت تدریجی اکوسیستمها به وضعیت پایدار فراهم شود.»
طهماسبی با تأکید بر نقش بخش خصوصی و اتاق بازرگانی در فرآیند بازسازی و جبران خسارتهای زیستمحیطی اظهار کرد: «در این بخش، به نظر من بخش خصوصی و اتاق بازرگانی میتوانند نقش بسیار مهمی ایفا کنند. ما با مجموعهای از سرمایهگذاریها مواجه هستیم که باید انجام شود و بخشی از آن میتواند به سمت بخش خصوصی هدایت شود.»
خسارتها از مرز میلیارد دلار میگذرد
وی با اشاره به ابعاد گسترده خسارات واردشده به محیط زیست کشور افزود: «اگر بخواهم حجم خسارتها را بهصورت کلی بیان کنم، برآورد ما از خسارتهای زیستمحیطی ناشی از دو جنگ، از مرز میلیارد دلار عبور میکند. البته این یک برآورد اولیه است و سازمان حفاظت محیط زیست در قالب یک فرآیند ششگانه، در حال دقیقسازی، مستندسازی و آمادهسازی این برآوردها برای ارائه به مراجع داخلی و بینالمللی و همچنین پیگیری حقوقی است.»
مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: «این سه رویکرد اصلی که پیشتر به آنها اشاره شد، باید با کمک دستگاههای بالادستی دنبال شود؛ بهگونهای که سازمان حفاظت محیط زیست بهعنوان یک نهاد حکمران در این حوزه مورد توجه قرار گیرد. این موضوع هم در اسناد بالادستی کشور و هم در اسناد بینالمللی مورد تأکید قرار دارد.»
وی با اشاره به اقدامات فوری سازمان پس از آغاز شرایط اضطراری گفت: «بلافاصله با دستور سرکار خانم دکتر انصاری، کارگروه شرایط اضطرار در سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شد. در این چارچوب، دستورالعملهای مختلفی تدوین و ابلاغ شد؛ هم دستورالعملهای تخصصی و هم دستورالعملهایی که برای دستگاههای مختلف قابل استفاده بود.»
طهماسبی در ادامه با اشاره به پیگیریهای مکاتباتی سازمان با نهادهای بینالمللی اظهار کرد: «سازمان حفاظت محیط زیست نیز حدود ۱۳ تا ۱۴ مکاتبه در این زمینه انجام داده است. این مکاتبات بخشی از اقدامات نرمافزاری و نهادی سازمان در مواجهه با شرایط جنگی و پیگیری آسیبهای زیستمحیطی بوده است.»
طهماسبی به ارزیابیهای اولیه خسارات اشاره کرد و گفت: «در ارزیابیهای اولیه آسیب به محیط زیست، مشخص شد که تعدادی از مناطق، ابنیهها و تجهیزات سازمان آسیب دیدهاند. برآورد خسارت مربوط به ابنیه و تجهیزات سازمان حدود نزدیک به ۲۰۰ میلیارد تومان بوده است.» مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: «در بخش زیستگاهها نیز در جنگ ۱۲ روزه حدود ۸۴۵ هکتار و در جنگ رمضان حدود ۶۵۰۰ هکتار از زیستگاهها و عرصههای طبیعی کشور آسیب دیدهاند. بر اساس برآوردهای انجامشده، خسارت بخش محیط طبیعی بهترتیب حدود ۱۹.۲ همت و ۶.۴ همت برآورد شده است.»
وی افزود: «البته در بخش محیط زیست انسانی، به دلیل محدودیتهایی که وجود دارد، هنوز در حال تکمیل اطلاعات هستیم. در این زمینه مکاتبات مختلفی با نهادهای بالادستی و امنیتی انجام دادهایم و خوشبختانه نتایج خوبی نیز در حال حاصل شدن است. این نهادها نیز وارد شدهاند و در حال کمک هستند تا بتوانیم به دادهها و اطلاعات لازم دسترسی پیدا کنیم.»
طهماسبی با اشاره به گستره جغرافیایی خسارات تصریح کرد: «مناطق مختلفی تحت تأثیر خسارت قرار گرفتهاند. در حوزه ابنیه و تجهیزات، ما در ۲۰ شهرستان و ۱۰ استان آسیب داشتهایم. پراکندگی این آسیبها بسیار متنوع بوده و شدت خسارت از موارد کم تا موارد بسیار زیاد متغیر است.»
