در روزهایی که مصرف برق بالا می‌رود، ماینینگ غیرمجاز بار دیگر به صدر بحث‌های حوزه انرژی بازمی‌گردد؛ نه فقط به‌عنوان یک تخلف، بلکه به‌عنوان یکی از متهمان سوء مصرف برق. با این حال، میان متولیان صنعت برق و برخی کارشناسان درباره میزان اثر واقعی این پدیده بر ناترازی، اختلاف نظر جدی وجود دارد؛ اختلافی که از برآوردهای مصرف تا نوع مواجهه با مسأله را در بر می‌گیرد.

روایت توانیر
 از سهم ماینینگ غیرمجاز
مجری طرح نظارت، ساماندهی و استخراج رمزارز شرکت توانیر در گفت‌وگو با خبرنگار «ایران» با اشاره به سهم قابل‌توجه استخراج غیرمجاز از مصرف برق کشور گفت: «بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، فعالیت ماینینگ‌های مجاز بسیار ناچیز است و سهم اصلی به استخراج‌های غیرمجاز بازمی‌گردد.» به گفته هادی سفیدمو، استخراج غیرمجاز رمزارز حدود ۲۰ درصد بار پیک شبکه و نزدیک به ۵ درصد کل انرژی سالانه کشور را مصرف می‌کند.
او درباره انتقاد فعالان صنعت رمزارز نسبت به بالا بودن تعرفه برق ماینینگ قانونی افزود: «طبق مصوبه هیأت وزیران، نرخ برق استخراج رمزارز بر اساس قیمت متوسط ریالی برق صادراتی و با نرخ تسعیر سامانه نیما هر سه ماه یک‌بار تعیین می‌شود. با واقعی شدن قیمت ارز، نرخ برق برای سه‌ماهه آتی ۸۱۹۵ تومان به ازای هر کیلووات‌ساعت محاسبه شده است. این نرخ مصوب است، اما احتمال دارد همین قیمت بالا، فعالیت مجاز را به سمت فعالیت غیرمجاز سوق دهد. از این رو، مصوبه هیأت وزیران باید اصلاح شود و توانیر در تعیین این نرخ دخالتی ندارد.»

شناسایی مزارع غیرمجاز چگونه انجام می‌شود؟
سفیدمو درباره روش‌های شناسایی مزارع غیرمجاز اظهار کرد: «سازوکارهای فنی مبتنی بر دانش شبکه برای این منظور طراحی شده و این روش‌ها برای مصرف‌کنندگان عادی خطایی ایجاد نمی‌کند. به گفته او، داده‌کاوی روی کنترل‌های فهام، پست‌های فوق‌توزیع و شبکه توزیع انجام می‌شود و از این طریق نقاط آلوده شناسایی و با آنها برخورد می‌شود.»
او درباره سرنوشت دستگاه‌های کشف‌شده نیز گفت: «طبق قانون، ماینرهای ضبط‌شده به پلیس امنیت اقتصادی تحویل داده می‌شوند و سپس به سازمان جمع‌آوری و فروش اموال تملیکی ارسال و  پس از طی مراحل قانونی، دستگاه‌های ماینر قاچاق توقیف‌شده وارد چرخه امحا می‌شوند.»

امکان استخراج با تجدیدپذیرها
مجری طرح نظارت، ساماندهی و استخراج رمزارز شرکت توانیر در پاسخ به این پرسش که آیا امکان استخراج با انرژی‌های تجدیدپذیر وجود دارد، تصریح کرد: «بر اساس دستورالعمل وزارت نیرو، متقاضیان می‌توانند با احداث نیروگاه تجدیدپذیر به اندازه پنج برابر ظرفیت درخواستی استخراج، از برق ۲۴ ساعته استفاده کنند. به این معنا که متقاضی باید پنج برابر درخواست خود نیروگاه خورشیدی متصل به شبکه احداث کند و در مقابل، معادل یک برابر آن مزرعه استخراج ایجاد کند. بنابراین امکان استفاده از سلول خورشیدی، توربین بادی، انرژی زمین‌گرمایی و سایر منابع تجدیدپذیر وجود دارد.»

ماینینگ تنها عامل کمبود برق نیست
سفیدمو در پاسخ به دیدگاه برخی کارشناسان که کمبود برق را ناشی از فرسودگی شبکه و کمبود سرمایه‌گذاری می‌دانند، تأکید کرد:« صنعت برق و توانیر هرگز اعلام نکرده‌اند که مشکل اصلی کمبود برق، ماینینگ است. اما ماینینگ‌های غیرمجاز ۲۰ درصد پیک شبکه را مصرف می‌کنند و در فرسودگی و اشغال ظرفیت شبکه نیز نقش مهمی دارند.» به گفته او، سایر عوامل نیز در بروز ناترازی برق مؤثرند و همکاران صنعت برق در همه بخش‌ها برای رفع این مشکلات اقدام می‌کنند.
وی افزود: «مصرف هر دستگاه ماینر معادل ۱۰ واحد مسکونی است؛ بنابراین با جمع‌آوری هر ماینر غیرمجاز، برق ۱۰ واحد مسکونی تأمین می‌شود.» به گفته او، تاکنون ۲۸۳ هزار دستگاه ماینر غیرمجاز جمع‌آوری شده که مصرف آنها معادل برق چهار استان شامل خراسان شمالی، خراسان جنوبی، ایلام و چهارمحال و بختیاری است. این آمار نشان می‌دهد حذف بار غیرمجاز می‌تواند در کاهش خاموشی‌ها اثر جدی داشته باشد.
سفیدمو درباره تأثیر کاهش قیمت بیت‌کوین بر میزان استخراج نیز گفت: «ممکن است نرخ بیت‌کوین کاهش یافته باشد، اما در مقابل نرخ دلار افزایش داشته و برآیند آن به ریال کاهشی نیست. در عین حال ماینرهایی که از برق غیرمجاز استفاده می‌کنند، هزینه انرژی نمی‌پردازند و همچنان این فعالیت برایشان سودده است.» او افزود: «فعلاً کاهش محسوسی در ماینینگ مشاهده نشده، هرچند محدودیت اینترنت شرایط را تا حدی تغییر داده و باید دید پس از اتصال اینترنت بین‌المللی، وضعیت چگونه خواهد شد.»

سهم ماینینگ کمتر از  گفته‌هاست
در مقابل این ارزیابی، برخی کارشناسان حوزه انرژی معتقدند نقش ماینینگ غیرمجاز در بحران برق بیش از اندازه برجسته می‌شود و نباید آن را علت اصلی کمبود برق دانست.
رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران در گفت‌وگو با خبرنگار «ایران» عنوان کرد: «به نظر من، در شرایط فعلی، طرح موضوع استخراج رمزارز در کشور بیشتر شبیه بهانه یا توجیه برای سلب مسئولیت   شده است.» هاشم اورعی گفت: «برق مصرفی رمزارز دو بخش دارد؛ یکی قانونی و دیگری غیرقانونی. در مورد بخش قانونی اساساً نمی‌توان اعتراضی داشت، زیرا افراد با دریافت مجوز از توانیر از انشعابات برق استفاده می‌کنند. بنابراین وقتی درباره مصرف برق رمزارز صحبت می‌کنیم، منظور بخش غیرقانونی است.»

سهم واقعی چقدر است؟
اورعی افزود: «افرادی که به‌صورت غیرقانونی ماینینگ می‌کنند، کنتور ندارند و در نتیجه میزان مصرف آنها به‌صورت برآوردی محاسبه می‌شود. بر اساس همین برآوردها، در حال حاضر حدود ۲ تا ۳ درصد از کل برق کشور صرف این کار می‌شود.» به گفته او، این عدد آن‌قدر بزرگ نیست که بتوان همه مشکلات کمبود برق را به آن نسبت داد.

اگر غیرقانونی است
چرا متوقف نمی‌شود؟
اورعی تصریح کرد: «اگر این کار غیرقانونی است و اگر کسی کار خلافی می‌کند، دستگاه مسئول باید پیگیری کند. اگر قوانین بازدارنده نیست، باید قوانین لازم تدوین شود و اگر هم قانون بازدارندگی لازم را دارد، باید با متخلفان با قاطعیت برخورد کرد.»

شناسایی فنی ممکن است
رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران درخصوص روش‌های شناسایی استخراج غیرمجاز نیز گفت: «از نظر فنی، راهکار وجود دارد. می‌توان از تحلیل رفتار مصرف مشترکان استفاده کرد؛ یعنی الگوی مصرف برق آنها مورد بررسی قرار گیرد. چنین اقدامی در حوزه اقتصاد رفتاری و تحلیل داده کاملاً قابل انجام است.» به گفته او، مصرف برق دستگاه‌های ماینر الگوی مشخصی دارد و با تحلیل داده‌های مصرف، به‌راحتی می‌توان محل‌های مشکوک را شناسایی و بررسی کرد.
 

بــــرش

چرا ماینینگ غیرمجاز همچنان صرفه دارد؟
اورعی درباره صرفه اقتصادی استخراج رمزارز با وجود افت قیمت بیت‌کوین اظهار کرد: «سرمایه‌گذاری ثابت در این حوزه چندان زیاد نیست و بخش اصلی هزینه مربوط به برق است. زمانی که برق به‌صورت غیرقانونی استفاده می‌شود، حتی اگر قیمت رمزارز کاهش پیدا کند، باز هم استخراج می‌تواند سودآور باشد و به همین دلیل این فعالیت‌ها ادامه پیدا می‌کند.»
آنچه از دو روایت مطرح‌شده برمی‌آید، این است که درباره میزان اثرگذاری ماینینگ غیرمجاز بر بحران برق، اختلاف‌نظر جدی وجود دارد. متولیان صنعت برق از سهم قابل‌توجه این بخش در بار پیک شبکه سخن می‌گویند و آن را عاملی مهم در فشار بر شبکه و تشدید خاموشی‌ها می‌دانند. در مقابل، برخی کارشناسان معتقدند هرچند استخراج غیرقانونی رمزارز باید کنترل و متوقف شود، اما بزرگنمایی نقش آن، مسأله اصلی صنعت برق یعنی کمبود سرمایه‌گذاری، فرسودگی زیرساخت‌ها و ضعف مدیریت مصرف را به حاشیه می‌برد.
در چنین شرایطی، به نظر می‌رسد برخورد با ماینینگ غیرمجاز لازم است، اما کافی نیست. بحران برق تنها با حذف یک متهم حل نمی‌شود و برای عبور پایدار از ناترازی، باید همزمان به سراغ اصلاح ساختار صنعت برق، توسعه سرمایه‌گذاری، نوسازی شبکه و مدیریت مصرف رفت.