روسیه و چین در نشست روز گذشته در شورای امنیت بار دیگر با موضع‌گیری هماهنگ خود عملاً روند فعالیت کمیته تحریم‌های ایران را متوقف کردند و با استفاده از سازوکارهای درونی شورا، مانع پیشبرد دستور کار مورد نظر غرب شدند. در شرایطی که شورای امنیت سازمان ملل ریاست دوره‌ای خود را به کلمبیا سپرده است، تحرکات تازه‌ای در نیویورک بار دیگر موضوع پرونده هسته‌ای ایران را به صدر بحث‌ها بازگردانده است. آن هم در شرایطی که قطعنامه ۲۲۳۱ پایان یافته تلقی می‌شود. در چنین فضایی، با وجود مخالفت صریح روسیه و چین با طرح مجدد این موضوع در دستور کار شورا، کلمبیا تحت فشار آمریکا و متحدان غربی‌اش، ریاست خود بر شورای امنیت را به پیش برده و زمینه برگزاری نشستی را فراهم کرده که با عنوان کمیته ۱۷۳۷ شناخته می‌شود. این کمیته در سال ۲۰۰۶ ذیل قطعنامه ۱۷۳۷ شورای امنیت برای اجرای تحریم‌ها علیه ایران در موضوع هسته‌ای تشکیل شد که وظیفه آن نظارت بر اجرای تحریم‌های مالی، تسلیحاتی و فهرست‌گذاری افراد و نهادهای مرتبط بود. با تصویب قطعنامه‌های بعدی و سپس برجام در سال ۲۰۱۵ نقش این کمیته به‌تدریج محدود شد. پس از پایان قطعنامه ۲۲۳۱ در اکتبر ۲۰۲۵ مبنای حقوقی ادامه فعالیت این سازوکار از نظر برخی کشورها خاتمه‌یافته تلقی می‌شود، هرچند درباره آن اختلاف نظر وجود دارد. چنانکه مخالفان آن را اقدامی در چارچوب بهره‌گیری سیاسی از سازوکارهای شورا و نادیده گرفتن ملاحظات حقوقی و اختلافات جدی میان اعضا می‌‌دانند. این نشست در نهایت نیز بدون دستاورد مشخص پایان یافت و بار دیگر شکاف عمیق در شورای امنیت بر سر پرونده ایران را آشکار کرد. مخالفت روسیه، چین و ایران با برگزاری این نشست به ادعای تروئیکای اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان) و آمریکا درباره فعال‌سازی «مکانیسم ماشه» و بازگشت تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران بازمی‌گردد. این کشورها پیش‌تر مدعی شدند با این روند، کمیته تحریم‌های ۱۷۳۷ و سازوکارهای مرتبط نیز دوباره احیا شده‌اند.
در مقابل، ایران، روسیه و چین این تفسیر را رد می‌کنند و می‌گویند با انقضای برجام در اکتبر ۲۰۲۵ تمامی تحریم‌های شورای امنیت به‌طور دائمی پایان یافته است.

تلاش برای بازگرداندن
موضوع منقضی ‌شده
روز گذشته در مقر سازمان ملل که بار دیگر پرونده هسته‌ای ایران ذیل دستور کار «عدم اشاعه» بررسی شد، یک رأی‌گیری رویه‌ای مسیر تشکیل نشست کمیته ۱۷۳۷ (۲۰۰۶) را هموار کرد. این رأی‌گیری با ۱۱ رأی موافق، ۲ رأی مخالف از سوی چین و روسیه و ۲ رأی ممتنع پاکستان و سومالی به تصویب رسید؛ هرچند همین سازوکار نیز محل اختلاف جدی میان اعضای شورا شد. هدف اعلامی از تشکیل این نشست، بررسی گزارش‌های مرتبط با کمیته تحریم‌ها بود اما مخالفان آن را تلاشی برای بازگرداندن موضوعی منقضی ‌شده به دستور کار شورای امنیت توصیف کردند؛ به‌ویژه در شرایطی که به گفته آنان، قطعنامه ۲۲۳۱ در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ به‌طور کامل خاتمه یافته و دیگر هیچ مبنای حقوقی برای ادامه فعالیت‌های مرتبط با آن وجود ندارد. در جلسه که نه نماینده‌ای از سوی دبیرکل سازمان ملل حضور داشت و نه گزارشی رسمی قرائت شد از نگاه برخی دیپلمات‌ها نشانه‌ای از بی‌اعتباری نشست بود. این در حالی است که پیش‌تر نیز در اسفند سال گذشته، نشستی مشابه در دوران ریاست آمریکا بر شورای امنیت بدون نتیجه پایان یافته بود.
 
فقدان مبنای حقوقی
روسیه و چین در مواضعی هماهنگ اعلام کردند که شورای امنیت پیش‌تر بررسی موضوع هسته‌ای ایران را به پایان رسانده و تلاش برای احیای کمیته ۱۷۳۷ را فاقد هرگونه مبنای حقوقی می‌دانند. «واسیلی نبنزیا» سفیر روسیه در سازمان ملل تأکید کرد که برنامه هسته‌ای ایران از دستور کار شورا خارج شده و آنچه غرب دنبال می‌کند، ایجاد توهم درباره بازگشت قطعنامه‌های لغوشده است. او همچنین گفت هیچ قطعنامه جدیدی برای احیای تحریم‌ها وجود ندارد و تأکید کرد سیاسی‌سازی این موضوع تنها تنش‌ها را افزایش داده و مسیر دیپلماسی را تضعیف می‌کند. از نگاه مسکو چنین رویکردی حتی می‌تواند روند همکاری‌های فنی با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را نیز با اختلال مواجه کند.
چین نیز در موضعی مشابه، آمریکا را به دلیل خروج از برجام و سیاست‌های فشار حداکثری، مسئول اصلی وضعیت کنونی دانست. نماینده پکن تأکید کرد شورای امنیت نباید به ابزاری برای پیشبرد دستورکار سیاسی چند کشور تبدیل شود و باید تمرکز خود را بر راه‌حل‌های دیپلماتیک قرار دهد. او وضعیت منطقه را «بسیار شکننده» توصیف کرد و بر اصل «امنیت تفکیک‌ناپذیر» تأکید داشت. در مقابل، نمایندگان انگلیس، فرانسه و آمریکا از ادامه بررسی موضوع حمایت کردند و مدعی شدند سازوکارهای تحریمی می‌تواند دوباره فعال شده باشد. نماینده آمریکا حتی با انتقاد از مخالفت روسیه و چین بر ضرورت ادامه نشست برای بررسی اجرای تدابیر تحریمی تأکید کرد.
فرانسه نیز مدعی شد بازگشت تحریم‌ها مطابق بندهای ۱۱ و ۱۲ قطعنامه ۲۲۳۱ انجام شده و برگزاری نشست برای بررسی فعالیت‌های کمیته را موجه دانست. انگلیس نیز با تکرار مواضع پیشین خود، بر فعال شدن سازوکار بازگشت تحریم‌ها تأکید کرد. با وجود این جدال سیاسی و حقوقی میان دو طرف، نشست شورای امنیت در نهایت بدون صدور هیچ نتیجه، قطعنامه یا جمع‌بندی مشخص پایان یافت که بار دیگر شکاف عمیق میان اعضای دائم شورا بر سر پرونده هسته‌ای ایران را آشکار کرد، بی‌آنکه افقی روشن برای اجماع در آینده ترسیم کند.

دیپلماسی زیر تبادل آتش
نشست شورای امنیت در حالی برگزار شد که بامداد چهارشنبه پس از آنکه آمریکا در واکنش به ساقط شدن یک بالگرد خود در دریای عمان چندین حمله هوایی به اهدافی در جنوب ایران انجام داد، تنش میان تهران و واشنگتن وارد مرحله تازه‌ای شد. قرارگاه خاتم‌الانبیا اعلام کرد در پاسخ، سپاه پاسداران و ارتش ایران مجموعه‌ای از حملات متقابل را علیه پایگاه‌های آمریکا در بحرین، کویت و اردن انجام داده‌ و اعلام کرد ۲۱ هدف از جمله آشیانه‌های جنگنده‌های اف-۳۵ در اردن هدف قرار گرفته است. در مقابل، ارتش آمریکا مدعی شد طی سه موج حمله ۲۰ نقطه در ایران را هدف قرار داده و سامانه‌های راداری، پدافندی و موشکی ایران را منهدم کرده است. اندکی بعد سنتکام با پایان موج سوم عملیات خود از خاتمه این حملات در واکنش به سقوط بالگرد آپاچی خبر داد که نشان‌ دهنده توقف موقت درگیری‌ها در میدان بود.
همزمان با این تحولات، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران در گفت‌وگوهای تلفنی با «هاکان فیدان» و «فیصل بن فرحان» وزرای امور خارجه ترکیه و عربستان سعودی ضمن محکوم کردن حملات آمریکا و آنچه نقض حاکمیت ملی ایران خواند، بر حق ایران برای دفاع مشروع تأکید کرد و گفت نیروهای مسلح کشور در پاسخ به هرگونه تجاوز اختیار کامل دارند.
وزارت امور خارجه ایران نیز در بیانیه‌ای جداگانه هشدار داد که تهران در استفاده از حق دفاع از خود تردید نخواهد کرد و این حق شامل هدف قرار دادن مبادی حملات و همچنین پایگاه‌ها و زیرساخت‌های لجستیکی مورد استفاده برای عملیات‌های نظامی علیه ایران می‌شود. اسماعیل بقایی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز در موضعی جداگانه با اشاره به وضعیت جدید گفت که تحولات بامداد چهارشنبه بر روند مذاکرات برای پایان دادن به جنگ تأثیر مستقیم گذاشته و تأکید کرد که دیپلماسی در خلأ شکل نمی‌گیرد و نیازمند حداقلی از ثبات و شرایط قابل پیش‌بینی است. او همچنین آمریکا را متهم کرد که با ارسال پیام‌های متناقض، تغییر مداوم مواضع و نقض مکرر آتش‌بس، عملاً روند دیپلماتیک را تضعیف می‌کند.