چرا نوبرانهها با نرخهای نجومی به دست مصرفکننده میرسند؟
بازار میوه زیر فشار هزینههای تولید
حدیث حدادی
گروه اقتصادی
با آغاز عرضه میوههای نوبرانه، قیمت برخی اقلام در بازار خردهفروشی با افزایش قابل توجهی همراه شده است؛موضوعی که هم بر الگوی خرید خانوارها اثر گذاشته و هم پرسشهایی درباره فاصله قیمت تولید تا مصرف ایجاد کرده است.
فعالان صنفی و کشاورزی میگویند افزایش هزینه نهادهها، دستمزد، بستهبندی، حملونقل، تفاوت کیفیت محصول و محدودیت عرضه نوبرانهها از عوامل اصلی رشد قیمتهاست. در عین حال، مسئولان صنفی تأکید دارند که نرخگذاری در میدان مرکزی بهصورت هفتگی و با حضور نمایندگان دستگاههای مرتبط انجام میشود و بخشی از بازار نیز از مسیر میادین میوه و ترهبار شهرداری با قیمتهای کنترلشدهتر در دسترس شهروندان قرار دارد.
نوبرانههای گرانتر
و خریدهای محتاطانهتر
بازدید میدانی خبرنگار روزنامه ایران از چند میوهفروشی در سطح شهر نشان میدهد قیمت میوههای نوبرانه، بویژه در اقلام باکیفیتتر و عرضه محدود، امسال با نرخهایی بالاتر از انتظار برخی مصرفکنندگان همراه شده است. البته این قیمتها بسته به منطقه، کیفیت محصول، نوع عرضه و زمان ورود بار به بازار متفاوت است.
در برخی واحدهای خردهفروشی، گیلاس با قیمت حدود کیلویی یک میلیون تومان عرضه میشود. شلیل و زردآلو نیز در برخی مغازهها تا کیلویی ۵۹۰ هزار تومان قیمتگذاری شده و هلو با قیمت حدود ۳۹۰ هزار تومان به فروش میرسد. همچنین توتفرنگی در برخی نقاط بازار با نرخ حدود ۴۸۰ هزار تومان عرضه میشود. این افزایش قیمت تنها به نوبرانهها محدود نیست و در میان میوههای رایجتر نیز قیمتها در برخی واحدهای خردهفروشی قابل توجه است.
مشاهدات میدانی حاکی از آن است که الگوی خرید برخی خانوارها تغییر کرده و خریدها کمحجمتر شده است. یکی از مشتریان که در صف صندوق ایستاده بود، گفت: «سال گذشته هر بار که به میوهفروشی میآمدم چند کیلو زردآلو میخریدم اما امسال به چند دانه اکتفا کردهام.» وقتی از او پرسیده شد چرا گیلاس نمیخرد، پاسخ داد: «فعلاً قیمتش برای خرید روزمره ما مناسب نیست.»
در کنار افرادی که میزان خرید خود را کاهش دادهاند، مشتریانی هم دیده میشوند که بیشتر سراغ اقلام ضروریتر یا میوههای ارزانتر میروند. یکی از مشتریان سالمند میگوید: «پزشک توصیه کرده میوه و سبزیجات بیشتری مصرف کنم، اما با قیمتهای فعلی ناچارم خرید را محدودتر کنم.» خانمی که همراه دو کودک خردسال بود نیز گفت: «قبلاً میوه یک هفته را یکجا میخریدم، اما الان چند دانه از هر میوه برمیدارم. بیشتر هم به خاطر بچهها خرید میکنم و سعی میکنم سراغ میوههایی بروم که قیمت مناسبتری دارند.»
فروشنده یکی از مغازهها نیز در توضیح شرایط بازار گفت: «مردم حق دارند نسبت به قیمتها حساس باشند، اما ما هم بار را گران میخریم و با سود مشخص میفروشیم. بخش زیادی از قیمت، قبل از رسیدن محصول به مغازه شکل میگیرد.»
تفاوت کیفیت و عرضه محدود
در قیمت نوبرانهها
جواد باقری، مشاور رئیس اتحادیه میوه و سبزیجات تهران، در گفتوگو با خبرنگار «ایران» درباره قیمت میوههای نوبرانه گفت: «در حال حاضر گیلاسهای پیشرس در میدان مرکزی عرضه شده و بسته به کیفیت، قیمتهای متفاوتی دارند. به همین دلیل با چندنرخی بودن این محصول در مغازهها مواجه هستیم؛ زیرا نمونههای درجه پایینتر گیلاس حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان قیمت دارند و نمونههای باکیفیتتر با نرخهای بالاتر عرضه میشوند.در مورد زردآلو نیز قیمتها از حدود ۲۰۰ هزار تومان برای برخی محصولات مانند زردآلوهای کاشانی آغاز میشود و تا حدود ۵۵۰ هزار تومان هم میرسد. بنابراین تفاوت قیمتها عمدتاً به کیفیت، نوع محصول، زمان عرضه و البته رفتار فروشنده مربوط است.»
باقری با بیان اینکه بازار میوه در شرایط رقابتی قرار دارد، اظهار کرد: «با توجه به وضعیت اقتصادی مردم، بسیاری از فروشندگان امکان گرانفروشی ندارند، مگر در برخی مناطق خاص. از سوی دیگر، فروشندگان محصولات را از میدان ترهبار گران میخرند و با سود مشخص و معقولی که تعیین شده، عرضه میکنند.»
این کارشناس صنفی درباره علت افزایش قیمت میوهها نیز توضیح داد: «هزینههای تولید بهشدت افزایش یافته است. قیمت کارگر، سم، کاغذ بستهبندی، حملونقل و سایر هزینههای مرتبط بالا رفته و همه این عوامل دست به دست هم دادهاند تا قیمت تمامشده محصولات افزایش پیدا کند.»
وی با اشاره به رشد هزینه نهادههای کشاورزی گفت: «بهعنوان مثال، سمومی که کشاورزان سال گذشته با قیمت حدود ۷۰۰ هزار تومان خریداری میکردند، اکنون تا حدود ۶ میلیون تومان قیمت دارند. وقتی با کشاورزان و باغداران صحبت میکنیم، آنها نیز از این شرایط رضایت ندارند و از فشار هزینهها گلایه دارند.»
باقری در خصوص نظارت بر قیمتها نیز تأکید کرد: «بازرسی اتاق اصناف، سازمان حمایت از مصرفکنندگان و تعزیرات حکومتی بر بازار نظارت دارند و در صورت مشاهده قیمتهای بسیار بالا، ابتدا در اتحادیه تذکر داده میشود و در صورت اصلاح نشدن، پرونده تشکیل و برای رسیدگی به تعزیرات حکومتی ارسال میشود.»
نرخگذاری هفتگی در میدان مرکزی
رئیس اتحادیه صنف بارفروشان تهران نیز در گفتوگو با «ایران» درباره قیمت میوهها در میدان مرکزی گفت: «با توجه به اینکه این روزها درباره گرانی میوه زیاد صحبت میشود، باید توجه داشت که در میدان برای محصولات نرخ مشخص وجود دارد و کسی نمیتواند بالاتر از نرخی که بهصورت هفتگی تعیین میشود، عرضه کند.»
اکبر یاوری افزود: «به دلیل متمرکز بودن فعالیتها در میدان و همچنین فسادپذیر بودن محصولات، میوهفروشها باید بار را سریع از کامیون به بازار و خردهفروشها برسانند. همین ویژگی باعث میشود عرضه و تقاضا در قیمتگذاری میوه اثر مستقیم داشته باشد.»
وی اظهار کرد: «روزانه نزدیک به ۲۲ هزار تن محصولات تازهخوری در سطح میدان توزیع میشود که از این میزان، حدود ۴۵ درصد از طریق سازمان میادین میوه و ترهبار شهرداری و میدانهای اقماری در سطح شهر عرضه میشود.» به گفته او، بخش زیادی از مردم از قیمتهای میادین رضایت بیشتری دارند، زیرا این مراکز تحت نظارت متمرکز فعالیت میکنند و در میدانهای اقماری نیز ناظر وجود دارد و قیمتها با نرخنامه مشخص کنترل میشود.
یاوری در پاسخ به این سؤال که چرا قیمت میوه امسال نسبت به سال گذشته افزایش یافته است، گفت: «دلیل اصلی را باید در تولید جستوجو کرد. بررسیهای ما نشان میدهد وقتی قیمت نهادههای کشاورزی افزایش پیدا میکند، قیمت نهایی محصول نیز تحت تأثیر قرار میگیرد. بخشی از این افزایش به رشد دستمزد نیروی انسانی مربوط است و بخشی هم به نهادههایی مانند کود و سموم بازمیگردد.»
وی تصریح کرد: «نهادههای کشاورزی مانند کود تحت تأثیر قیمت ارز هستند و افزایش آن، روند قیمتی این بخش را صعودی میکند. از سوی دیگر، هزینه زمین، سبد، کارتن و حملونقل نیز در قیمت تمامشده محصول نقش دارد.»
رئیس اتحادیه صنف بارفروشان تهران درباره شیوه تعیین نرخها نیز توضیح داد:« برای نرخگذاری، روزهای یکشنبه نمایندگان مختلف از جمله نماینده وزارت
جهاد کشاورزی، نماینده اتحادیه بارفروشان، نماینده اتحادیه خردهفروشان میوهفروشان سطح شهر و نماینده بازرسی اصناف در میدان حضور پیدا میکنند و پس از بررسی وضعیت عرضه و تقاضا در طول هفته، یک قیمت کارشناسی برای محصولات تعیین میشود. بنابراین یک نفر بهتنهایی در قیمتگذاری اثرگذار نیست و این فرآیند با حضور نمایندگان مختلف انجام میشود.»
فاصله قیمت باغ تا مغازه
در همین چارچوب، رئیس اتحادیه باغبانی نیز با اشاره به افزایش هزینههای تولید در بخش کشاورزی، گرانی برخی میوهها را ناشی از مجموعهای از عوامل از جمله رشد قیمت نهادهها، بستهبندی، حملونقل و اجرا نشدن کامل قوانین حمایتی دانست.
مجتبی شادلو در گفتوگو با «ایران» عنوان کرد: در بخش کشاورزی بخش زیادی از مسئولیت، زحمت و ریسک تولید بر عهده خود کشاورز است. قوانین حمایتی در حوزه کشاورزی و الگوی کشت وجود دارد، اما اجرای آنها باید مؤثرتر و منظمتر دنبال شود.
وی افزود: «زمانی که بسیاری از کالاهای مورد نیاز تولید از زمستان تاکنون چند برابر شده، طبیعی است که کشاورز نیز برای ادامه تولید با مشکل مواجه شود. قیمت محصولات کشاورزی تابع یک معادله ثابت نیست؛ در این بخش عرضه و تقاضا تعیینکننده است. اگر تولید به هر دلیلی کمتر شود، قیمتها تغییر میکند و اگر تولید افزایش یابد، حتی با وجود گرانی در فرآیند تولید، ممکن است قیمت افت کند.»
شادلو با اشاره به رشد هزینههای جانبی تولید گفت: «یک سبد پلاستیکی که سال گذشته حدود ۲۰ هزار تومان بود، اکنون به ۸۰ هزار تومان رسیده است؛ یعنی نرخ آن چهار برابر شده است. از سوی دیگر، قیمت کاغذ، بستهبندی و انواع سموم نیز رشد قابل توجهی داشته و این موضوع هزینه تمامشده تولید را بالا برده است.»
وی تأکید کرد: با وجود افزایش هزینهها، قیمت برخی محصولات در مبدأ نهتنها رشد نکرده بلکه در مقاطعی کاهش هم داشته است. نمونه آن خیار و هندوانه است که در بهار امسال در بازار عمدهفروشیها با قیمتهای پایینی معامله میشدند؛ در حالی که کرایه حمل بار از برخی مناطق تولیدی تا تهران برای هر کیلو چند هزار تومان تمام میشود و اگر بار از مسیرهای دورتر مانند بندرعباس یا چابهار به تهران برسد، این هزینه بیشتر هم خواهد شد.
شادلو با اشاره به تفاوت قیمت در مبدأ و بازار خردهفروشی عنوان کرد: «قیمت در مبدأ تولید و عمدهفروشی یک بخش از ماجراست، اما از آنجا به بعد مسیر توزیع و نحوه عرضه در خردهفروشی هم بر قیمت نهایی اثر میگذارد. درباره قیمتهایی که مصرفکننده در مغازهها مشاهده میکند، باید مسیر توزیع و خردهفروشی نیز دقیقتر بررسی شود.»
وی اظهار کرد: «با این وضعیت در نهادهها، ادوات کشاورزی، لوازم جمعآوری، بستهبندی و صنایع تبدیلی و تکمیلی، ادامه تولید برای برخی کشاورزان دشوار شده است. اگر برای کنترل هزینههای تولید و حمایت هدفمند از کشاورزان تمهیدات لازم در نظر گرفته نشود، انگیزه تولید کاهش مییابد و این موضوع میتواند در آینده بر عرضه و قیمت بازار اثر بگذارد.»
بــــرش
ضرورت حمایت از تولید
بازار میوه در هفتههای اخیر بیش از آنکه تحت تأثیر یک عامل واحد باشد، از مجموعهای از متغیرها اثر پذیرفته است؛ از افزایش هزینه تولید، نهادهها و حملونقل گرفته تا تفاوت کیفیت محصول، محدودیت عرضه نوبرانهها، هزینه بستهبندی و فاصله قیمت میان مبدأ تولید تا خردهفروشی.
افزایش قیمت میوه، اگرچه بخشی از واقعیت فصلی و نتیجه عرضه محدود و کیفیتهای متفاوت است، اما تداوم آن میتواند بر الگوی مصرف خانوارها اثر بگذارد. از این رو، مدیریت بازار نیازمند توجه همزمان به دو سوی زنجیره است؛ هم مصرفکنندهای که به دنبال خرید با قیمت قابل قبول است و هم تولیدکنندهای که بدون پوشش هزینهها امکان ادامه تولید ندارد.
