ابتکار گلستانی ها برای کاهش وابستگی به واردات
«باقلا» وارد سبد نهادههای طیور میشود
شیما جهانبخش
گروه ایران زمین
صنعت طیور ایران سالهاست بر دو نهاده اصلی، یعنی کنجاله سویا و ذرت، تکیه دارد؛ نهادههایی که بخش عمده آنها از خارج کشور تأمین میشود. این وابستگی که در سالهای اخیر همزمان با تحریمها، نوسانات ارزی و اختلال در زنجیرههای تأمین جهانی آشکارتر شده، آسیبپذیری جدی این صنعت را نمایان کرده است.
در چنین شرایطی، توجه به ظرفیتهای داخلی برای کاهش وابستگی به نهادههای وارداتی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. ظرفیتی که در استان گلستان، با محوریت محصول «باقلا» و پشتوانه سالها پژوهش و اصلاح نژادی، به تدریج از یک محصول سنتی به گزینهای قابل اتکا برای تأمین بخشی از نهادههای صنعت طیور تبدیل شده است.
وجود بیش از یکهزار واحد پرورش مرغ در گلستان، این استان را به یکی از مراکز اصلی تولید پروتئین کشور تبدیل کرده است؛ جایگاهی که در عین اهمیت، نیاز این استان به نهادههای دامی و طیور را نیز بشدت افزایش داده است.
وقتی باقلای گلستان
به کمک امنیت غذایی میآید
«علیاکبر مهقانی نوده»، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، معتقد است امروز موضوع تأمین نهادههای دام و طیور، صرفاً یک مسأله تولیدی نیست.
وی در گفتوگو با «ایران» میگوید: «محدودیتهای ناشی از تحریمها، نوسانات نرخ ارز و شرایط خاص منطقهای نشان داده که باید بیش از گذشته به ظرفیتهای داخلی تکیه کنیم، زیرا تأمین نهادههای مورد نیاز صنعت دام و طیور به یکی از موضوعات مهم امنیت غذایی کشور تبدیل شده و توسعه محصولات جایگزین داخلی میتواند بخشی از این دغدغه را برطرف کند.»
این مقام مسئول با تأکید بر اینکه گلستان از نظر اقلیم، دانش فنی، سابقه کشت و دسترسی به ارقام جدید، ظرفیت کمنظیری برای توسعه زراعت باقلا دارد، میافزاید: «در حال حاضر حدود 5 هزار هکتار از اراضی استان زیرکشت باقلا قرار دارد، اما بررسیها نشان میدهد امکان توسعه این سطح تا ۴۰ هزار هکتار نیز وجود دارد. ظرفیتی که اگر بهدرستی مدیریت شود، میتواند بخش مهمی از نیاز صنعت طیور را تأمین کند.»
مهقانی نوده تأکید میکند: « تاکنون عمده تولید باقلا در بازار تازهخوری یا صنایع تبدیلی مصرف میشد، اما معرفی ارقام جدید و پژوهشهای انجامشده، افق تازهای پیش روی این محصول گشوده است.»
وقتی مزرعه به کارخانه خوراک طیور متصل میشود
کارشناسان معتقدند، تولید یک محصول جدید، تضمینکننده موفقیت آن نیست. حلقه مفقوده بسیاری از طرحهای کشاورزی، نبود ارتباط پایدار میان تولیدکننده و مصرفکننده نهایی است.
به همین دلیل معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی گلستان، توسعه کشت قراردادی را مهمترین شرط موفقیت این طرح میداند و میگوید: «اگر قرار باشد کشاورز به سمت کشت گسترده باقلا حرکت کند، باید از بازار فروش محصول خود اطمینان داشته باشد. بهترین راهکار، اجرای کشت قراردادی با مشارکت شرکتهای تأمینکننده نهاده و صنایع طیور است. در این مدل، کشاورز از خرید محصول خود مطمئن است و واحدهای تولیدی نیز میتوانند بخشی از نهاده مورد نیازشان را از منابع داخلی تأمین کنند.» به اعتقاد مهقانی نوده، توسعه این زنجیره علاوه بر کاهش وابستگی به واردات و جلوگیری از خروج ارز، تابآوری صنعت طیور کشور را نیز افزایش خواهد داد. در بخش دام و طیور نیز نگاه مثبتی به توسعه این محصول شکل گرفته است.
«علیرضا نظری»، معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی گلستان نیز معتقد است، تأمین پایدار خوراک دام و طیور یکی از مهمترین پیشنیازهای استمرار تولید است.
وی در این زمینه به «ایران» میگوید: «گلستان سالانه حدود ۵۰۰ هزار تن کنجاله سویا برای تأمین خوراک واحدهای پرورش دام و طیور نیاز دارد؛ نهادهای که بخش عمده آن از خارج کشور تأمین میشود.»
به گفته معاون بهبود تولیدات دامی سازمان جهاد کشاورزی گلستان، هرگونه اختلال در واردات این نهاده میتواند بر روند تولید اثر بگذارد و به همین دلیل باید منابع جایگزین داخلی را جدی گرفت.
نظری معتقد است، با سرمایهگذاری هدفمند در توسعه ارقام جدید باقلا، امکان تأمین حدود ۳۰ درصد از نیاز نهادهای دام و طیور استان از منابع داخلی وجود دارد. وی تأکید میکند: «در برنامه هفتم توسعه نیز بر افزایش تولید داخلی نهادهها تأکید شده و جهاد کشاورزی گلستان آماده همکاری برای توسعه این زراعت است.»
پشتوانهای از دل سالها پژوهش
اما آنچه این ایده را از یک پیشنهاد صرفاً مدیریتی فراتر میبرد، پشتوانه علمی آن است. سالها تحقیق و اصلاح نژادی در مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، اکنون به معرفی ارقامی منجر شده که میتوانند بخشی از جای خالی سویا و ذرت را در جیره غذایی طیور پر کنند.
«فاطمه شیخ»، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان و متخصص بهنژادی باقلا نیز در این زمینه توضیح میدهد: «یکی از مهمترین محدودیتهای ارقام سنتی باقلا، وجود مادهای به نام تانن بود. این ترکیب باعث میشد استفاده از باقلا در خوراک طیور محدود باشد و ارزش غذایی آن کاهش پیدا کند.»
به گفته وی، پژوهشگران پس از سالها کار تحقیقاتی موفق شدند ارقامی با میزان بسیار پایین یا بدون تانن معرفی کنند؛ ارقامی که امروز با نامهای «مهتا»، «شادان» و «هما» شناخته میشوند. این ارقام تنها یک اصلاح ژنتیکی ساده نیستند؛ بلکه نتیجه سالها کار علمی برای پاسخ به یکی از نیازهای مهم کشور محسوب میشوند.
شیخ با تأکید بر اینکه مطالعات انجامشده نشان میدهد ارقام جدید باقلا دارای حدود ۳۲ درصد پروتئین و بیش از ۴۰ درصد نشاسته باکیفیت هستند، میگوید: «ارقام جدید بخش مهمی از اسیدهای آمینه مورد نیاز طیور را تأمین میکنند و آزمایشهای انجامشده در فارمهای تجاری نشان داده که میتوان بدون افت عملکرد، تا ۳۰ درصد جیره جوجههای گوشتی را با آنها جایگزین کرد.»
به گفته این پژوهشگر، این یافته در نگاه اول شاید یک موفقیت علمی به نظر برسد، اما در مقیاس ملی به معنای کاهش وابستگی به واردات میلیونها تن نهاده است. در واقع در شرایط فعلی توسعه گسترده کشت ذرت و سویا در بسیاری از مناطق کشور به دلیل محدودیت منابع آبی با دشواری روبهرو است.
وی ادامه میدهد:« باقلا یک محصول پاییزه است و بخش عمده آب مورد نیاز خود را از بارشهای فصلی تأمین میکند. همین ویژگی باعث میشود توسعه آن با شرایط اقلیمی امروز کشور سازگارتر باشد.»
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات، آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان با تأکید بر اینکه اهمیت باقلا تنها به تأمین جیره غذایی طیور محدود نمیشود، میگوید: «این محصول از جمله گیاهان تثبیتکننده نیتروژن است و میتواند سالانه بین ۱۶۰ تا ۲۸۰ کیلوگرم نیتروژن را به صورت طبیعی وارد خاک کند؛ موضوعی که مصرف کودهای شیمیایی را کاهش داده و به حاصلخیزی زمینهای کشاورزی کمک میکند.»
برش
فرصت ملی، نه فقط گلستانی
برآوردهای انجامشده نشان میدهد توسعه کشت ارقام جدید باقلا میتواند دستکم ۲۰ درصد از نیاز وارداتی جیره غذایی طیور کشور را کاهش دهد. در کشوری که سالانه میلیونها تن نهاده وارد میشود، چنین رقمی فقط یک عدد نیست؛ بلکه نشانهای از کاهش وابستگی، صرفهجویی ارزی و افزایش تابآوری تولید است.
شاید باقلا در نگاه اول محصولی ساده و سنتی به نظر برسد، اما امروز در دل همین دانه کوچک، بخشی از پاسخ به یکی از بزرگترین دغدغههای کشاورزی ایران نهفته است؛ دغدغه تأمین پایدار غذا در شرایطی که جهان هر روز با بحرانهای جدیدی روبهرو میشود. اگر حمایت دولت، سرمایهگذاری بخش خصوصی، توسعه کشت قراردادی و پشتوانه علمی محققان در کنار هم قرار گیرد، باقلا میتواند از یک محصول بومی به یکی از پایههای امنیت غذایی کشور تبدیل شود؛ مسیری که از مزارع گلستان آغاز شده و شاید در آیندهای نهچندان دور، بخشی از وابستگی صنعت طیور ایران به بازارهای جهانی را برای همیشه کاهش دهد.
